I KZP 32/06

POSTANOWIENIE Z DNIA 20 GRUDNIA 2006 R. I KZP 32/06 Jeżeli sąd wyższego rzędu stwierdzi na rozprawie, że tylko wyrok, al-bo wyroki tego sądu nie spełniają warunków do orzeczenia kary łącznej z innymi karami, orzeczonymi wyrokami sądów niższego rzędu, ale spełniają te warunki wyroki sądów niższego rzędu, to co do nich wydaje wyrok łącz-ny, natomiast w zakresie wyroków niespełniających warunków do wydania wyroku łącznego, umarza postępowanie (art. 572 k.p.k.). Przewodniczący: sędzia SN P. Hofmański. Sędziowie SN: D. Rysińska, R. Sądej (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Waldemara M., po rozpoznaniu przedsta-wionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w L. posta-nowieniem z dnia 21 września 2006 r., zagadnienia prawnego wymagają-cego zasadniczej wykładni ustawy: „1. Czy «odpowiednie» stosowanie art. 451 k.p.k. w sprawie o wydanie wy-roku łącznego (art. 573 § 2 k.p.k.) z wniosku skazanego pozbawionego wolności oznacza, iż sąd orzekający w tym przedmiocie w I instancji jest zobowiązany do: a) pouczenia skazanego o możliwości sprowadzenia go na rozprawę?, b) sprowadzenia go na rozprawę gdy złoży taki wniosek? 2. czy wskazanie w art. 569 § 2 k.p.k. sądu wyższego rzędu właści-wego do wydania wyroku łącznego oznacza, iż sąd wyższego rzędu jest 2 właściwy do wydania wyroku łącznego w sytuacji, gdy skazany wskazuje we wniosku m.in. wyrok tego sądu, lecz wyrok ten nie podlega łączeniu, a jedynie wyroki sądów niższego rzędu? 3. czy przepis art. 572 k.p.k. zobowiązuje: a) sąd wyższego rzędu do umorzenia postępowania (w sytuacji wskazanej w pkt 2) w przedmiocie wydania wyroku łącznego obejmującego wyrok tego sądu i w konsekwencji stwierdzenia swej niewłaściwości, oraz przekazania sprawy do rozpoznania sądowi właściwemu?; b) sąd do umorzenia postępowania w części, gdy wyrok łączny nie obej-muje wyroku(ów) wskazanych we wniosku przez skazanego?” p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały U Z A S A D N I E N I E Powyższe zagadnienia prawne Sąd Apelacyjny w L. przedstawił w następującej sytuacji procesowej. Skazany Janusz M. skierował do Sądu Okręgowego w L. wniosek o wydanie wyroku łącznego obejmującego cztery wyroki – trzy wydane przez sąd rejonowy oraz jeden przez sąd okręgowy. Sąd Okręgowy ustalił nadto, że skazany był również karany dwoma innymi wyrokami sądu rejonowego. Dwukrotnie wyznaczano rozprawę w sprawie wydania wyroku łącznego, każdorazowo „zawiadamiając” o jej terminie przebywającego w zakładzie karnym skazanego. W wyroku z dnia 18 kwietnia 2006r., Sąd Okręgowy w L. opisał w części wstępnej pięć wyroków; na podstawie art. 569 § 1 k.p.k. w zw. z art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. karą łączną objął jedynie kary wymierzone dwoma wyrokami sądów rejonowych; na poczet kary łącznej zaliczył skazanemu 3 okresy odbycia kar w tych sprawach, których dotyczyła kara łączna; nadto orzekł, że w pozostałych częściach wyroki podlegają odrębnemu wykona-niu, i rozstrzygnął o kosztach postępowania. Apelację od tego wyroku wniósł obrońca skazanego, podnosząc wy-łącznie zarzut rażącej niewspółmierności orzeczonej kary łącznej. Rozpoznając ten środek odwoławczy Sąd Apelacyjny uznał, że w sprawie wyłoniły się przedstawione powyżej zagadnienia prawne wymaga-jące zasadniczej wykładni ustawy i wystąpił do Sądu Najwyższego w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Prokurator Prokuratury Krajowej złożył wniosek o odmowę udzielenia odpowiedzi na pytania sformułowane przez Sąd Apelacyjny. Zdaniem oskarżyciela publicznego w sprawie nie występują zagadnienia wymagają-ce zasadniczej wykładni ustawy, a wskazane przez Sąd Apelacyjny przepi-sy zostały jasno sformułowane, nie wywołują trudności interpretacyjnych (clara non sunt interpretanda), a zatem do ich stosowania w realiach spra-wy wystarczająca jest zwykła „operacyjna” wykładnia, a nie zasadnicza, dokonywana w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Stanowisko Prokuratora Prokuratury Krajowej zasługuje na podziele-nie. Lektura uzasadnienia postanowienia Sądu Apelacyjnego pozwala na wniosek, że Sąd ten nie tyle dostrzegał trudności interpretacyjne dotyczące konkretnych pojęć, wyrażeń czy zwrotów użytych we wskazanych przepi-sach rozdziału 60 Kodeksu postępowania karnego, ile, wskazując na różny ich sposób stosowania w praktyce sądów apelacyjnych, dążył do uzyskania jak gdyby uniwersalnej instrukcji, rozwiązującej problemy proceduralne związane z ich funkcjonowaniem. Tak szeroko zakreślając obszar przed-stawionych zagadnień prawnych, Sąd Apelacyjny nie dostrzegł, że jednym z warunków wystąpienia w trybie art. 441 § 1 k.p.k. jest to, aby zagadnienie wyłoniło się przy rozpoznawaniu środka odwoławczego i miało znaczenie 4 dla jego rozstrzygnięcia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2006 r., I KZP 20/06, OSNKW 2006, z. 10, poz. 12). Tymczasem, w niniejszej sprawie granice rozpoznania odwoławczego (art. 433 § 1 k.p.k.) zostały zakreślone apelacją obrońcy skazanego, podnoszącą wy-łącznie zarzut rażącej niewspółmierności orzeczonej kary łącznej. Sformu-łowane zagadnienia prawne niewątpliwie w tych granicach się nie mieściły. Sąd Apelacyjny nie wskazał natomiast, na jakiej podstawie prawnej zmie-rzał do przekroczenia granic apelacji, a zatem już ten stan rzeczy pozwa-lałby na zaniechanie dalszych rozważań dotyczących meritum przedsta-wionych zagadnień. Tym niemniej, realia sprawy wyraźnie sugerują dlaczego Sąd Apela-cyjny podjął rozważania dotyczące tych wszystkich kwestii, które ujął w za-danych pytaniach. Zapewne na podstawie art. 440 k.p.k. Sąd ten uznał, że sposób procedowania przez Sąd pierwszej instancji mógł w tak rażący sposób naruszać reguły karnoprocesowe, iż uzasadnione byłoby przekro-czenie granic wniesionej apelacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2004 r., III KK 38/04, R-OSNKW 2004, poz. 869). Takie sta-nowisko jest jak najbardziej zrozumiałe, a Sądowi Najwyższemu otwiera drogę do odniesienia się do przedstawionych zagadnień, choć nie w formie postulowanej przez Sąd Apelacyjny uchwały. Odnośnie zatem pytania sformułowanego w punkcie 1, dotyczącego „odpowiedniego” stosowania art. 451 k.p.k. w postępowaniu w przedmiocie wydania wyroku łącznego, trzeba stwierdzić, że już sam Sąd Apelacyjny udzielił na nie pełnej odpowiedzi. Od wejścia w życie nowelizacji Kodeksu postępowania karnego, uchwalonej ustawą z dnia 10 stycznia 2003 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 155), a więc od dnia 1 lipca 2003 r. reguły uczestniczenia w rozprawie o wydanie wyroku łącznego osoby pozbawionej wolności zostały ujednolicone z regułami dotyczącymi uczestniczenia takiej osoby w roz-prawie apelacyjnej. Wprost o tym stanowi zdanie drugie art. 573 § 2 k.p.k., 5 przewidujące odpowiednie stosowanie art. 451 k.p.k. Owa „odpowiedniość” nie może przecież oznaczać zaniechania wykonania przez sąd tych czyn-ności procesowych, których obligatoryjność wynika wprost z dyspozycji art. 451 k.p.k., a więc obowiązku stosownego pouczenia skazanego, rozstrzy-gnięcia jego wniosku o sprowadzenie na rozprawę, czy ewentualne wyzna-czenie obrońcy z urzędu, gdyby sąd nie zarządził sprowadzenia, a skazany obrońcy nie miał. Nowelizacja przepisu art. 573 § 2 k.p.k. była wszak wyra-zem „potrzeby konsekwentnej realizacji uprawnienia skazanego do uczest-niczenia w rozprawie, a także realizacji zasady równości broni” (P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: KPK. Komentarz, t. III, Warszawa 2004, s. 345). Elementy te dostrzegał już Sąd Apelacyjny, akcentując obligatoryj-ność wykonania obowiązków określonych w art. 451 k.p.k. Zasadnie zatem prokurator w swym wniosku wskazał, że sam ten Sąd żadnych wątpliwości interpretacyjnych w tym zakresie nie miał, co tym bardziej przekonuje, iż pierwsze pytanie Sądu Apelacyjnego de facto nie zawierało żadnego za-gadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni. W drugim pytaniu Sąd Apelacyjny sformułował wątpliwości co do te-go, czy przepis art. 569 § 2 k.p.k. pozwala na uznanie właściwości rzeczo-wej sądu wyższego rzędu do wydania wyroku łącznego, gdy wyrok tego sądu „nie podlega łączeniu, a jedynie wyroki sądów niższego rzędu”. W la-konicznym uzasadnieniu tego zagadnienia Sąd Apelacyjny powołał się je-dynie na obowiązek sądu badania swej właściwości (art. 35 § 1 k.p.k.), któ-ry miałby prowadzić do umorzenia postępowania przez sąd okręgowy i przekazania sprawy sądowi rejonowemu, w sytuacji gdy wyrok sądu wyż-szego rzędu „nie podlegał łączeniu”. Stanowisko Sądu Apelacyjnego nie znajduje oparcia w treści art. 569 § 2 k.p.k., i to w sposób zupełnie jednoznaczny. Przepis ten bowiem mówi jedynie o „orzekaniu przez sądy różnego rzędu”, nie uzależniając właści- 6 wości rzeczowej sądu wyższego rzędu do wydania wyroku łącznego od faktycznego spełnienia przez wyrok tego sądu materialnoprawnych warun-ków przewidzianych w art. 569 § 1 k.p.k. Rozwiązanie takie jest zupełnie zrozumiałe, gdy weźmie się pod uwagę fakt, że ostateczny wniosek co do tego, czy wyrok sądu wyższego rzędu spełnia wszelkie warunki do objęcia go wyrokiem łącznym z wyrokami sądów niższego rzędu, poprzedzony być musi merytoryczną oceną tych warunków, dokonywaną po prawnej analizie wszystkich wyroków objętych postępowaniem o wydanie wyroku łącznego. Zupełnie jasne jest natomiast, że oceny takiej może dokonać tylko sąd wyższego rzędu, skoro analiza ta dotyczy także jego wyroku. Jeżeli sąd wyższego rzędu dokona jej na rozprawie i stwierdzi – tak jak w sprawie ni-niejszej Sąd pierwszej instancji – że wyrok sądu wyższego rzędu nie speł-nia warunków do orzeczenia kary łącznej z innymi karami orzeczonymi wy-rokami sądów niższego rzędu, ale spełniają te warunki poszczególne wyro-ki sądów niższego rzędu, to i o tym merytorycznie powinien rozstrzygnąć. Jako sąd wyższego rzędu nie może uchylić się od rozpoznania i rozstrzy-gnięcia sprawy, gdyż art. 569 § 2 k.p.k. nie uchyla obowiązku przewidzia-nego w art. 35 § 2 k.p.k. Tylko ten bowiem przepis uprawnia sąd wyższego rzędu do przekazania sprawy, która znalazła się już w stadium rozprawy, innemu sądowi z powodu stwierdzenia właściwości rzeczowej sądu niższe-go rzędu. Podkreślić przy tym należy, że w pełni aktualne pozostaje stano-wisko Sądu Najwyższego, że nawet jeśli powstanie konieczność odrocze-nia rozprawy, to o tym, czy przekazać sprawę innemu sądowi, decydować powinny względy ekonomiki procesowej (postanowienie z dnia 12 stycznia 1974 r., II KZ 6/74, OSNKW 1974, z.4, poz.76). Przepis art. 569 § 2 k.p.k. nie jest zawieszony w normatywnej próżni, a w postępowaniu o wydanie wyroku łącznego, zgodnie z art. 574 k.p.k., odpowiednie zastosowanie mają także ogólne przepisy dotyczące właści-wości. Inaczej zatem właściwość rzeczowa do wydania wyroku łącznego 7 przez sąd wyższego rzędu może się kształtować w sytuacji, gdy w ramach przygotowania do rozprawy (art. 339 § 3 k.p.k.) sąd ten stwierdzi brak wa-runków do połączenia swojego wyroku z wyrokami sądów niższego rzędu i w konsekwencji przekaże sprawę sądowi niższego rzędu, a inaczej kiedy ten brak warunków stwierdzony zostanie na rozprawie. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na przewidziane w art. 33 § 2 k.p.k. analogiczne uregulowanie kwestii właściwości rzeczowej sądu wyż-szego rzędu do rozpoznania tych „spraw”, które co do zasady nie należą do jego właściwości. Także w tym przypadku wyrok uniewinniający od za-rzutu determinującego właściwość sądu wyższego rzędu bądź umarzający w tym zakresie postępowanie, w żadnej mierze nie stoi na przeszkodzie wyrokowaniu o inne czyny. W konsekwencji stwierdzić należy, że bezzasadna była próba przyję-cia takiego sposobu wykładni art. 569 § 2 k.p.k., zgodnie z którym, w przy-padku braku warunków do objęcia wyrokiem łącznym także wyroku sądu wyższego rzędu, wykluczona byłaby właściwość rzeczowa tego sądu do wydania wyroku łącznego obejmującego jedynie wyroki sądów niższej in-stancji. Trzecie z zagadnień sformułowanych przez Sąd Apelacyjny wiązało się z poprzednim. Także w tym przypadku pytanie dotyczyło nie tyle wy-kładni konkretnych pojęć czy zwrotów tworzących przepis art. 572 k.p.k., ile prawidłowej praktyki jego stosowania. Zatem i w tym zakresie nie ma pod-staw do podjęcia uchwały dokonującej zasadniczej wykładni ustawy przez Sąd Najwyższy. Postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego jest niewąt-pliwie postępowaniem specyficznym, a jedną z takich jego cech jest to, że może być wszczęte z urzędu, na wniosek skazanego albo prokuratora (art. 570 k.p.k.), przy czym, rzecz jasna, postępowanie wszczęte na wniosek nie musi ograniczać się do oceny tylko tych wyroków, które zostały w nim 8 wskazane. Tak szerokie możliwości kształtowania przedmiotu rozpoznania obligują sąd do jasnego i precyzyjnego wskazania tych wszystkich wyro-ków, w stosunku do których oceniał, czy spełnione zostały warunki do orzeczenia kary łącznej. W takim samym stopniu, jak opisanie analizowa-nych wyroków, precyzji wymaga część dyspozytywna rozstrzygnięcia sądu i to zarówno w zakresie pozytywnym, jak i negatywnym. Pozytywnym, a więc dotyczącym orzeczenia w wyroku łącznym kary łącznej w miejsce kar orzeczonych wyrokami podlegającymi połączeniu. Negatywnym, a więc do-tyczącym wskazania, który bądź które z analizowanych wyroków nie speł-niają warunków do objęcia ich wyrokiem łącznym. Procesowym wyrazem tego negatywnego rozstrzygnięcia jest właśnie orzeczenie o umorzeniu po-stępowania, przewidziane w art. 572 k.p.k. Przepis ten obliguje sąd nie tyl-ko do umorzenia postępowania „w całości” – gdy warunki do wydania wy-roku łącznego nie występują w odniesieniu do którychkolwiek z ocenianych wyroków – ale i w tej części, w jakiej poszczególne wyroki tych warunków nie spełniają (arg. a maiori ad minus). Umorzenie postępowania jest jedynym procesowym wyrazem braku warunków do wydania wyroku łącznego w całości bądź w określonej części i nie może go zastąpić odwołanie się do art. 576 § 1 k.p.k. Ten przepis bo-wiem, jak expressis verbis wynika z jego treści, dotyczy wyłącznie tych wy-roków, które zostały połączone i tych ich części, które nie zostały objęte wyrokiem łącznym. Nie dotyczy natomiast wyroków niespełniających wa-runków przewidzianych w art. 569 § 1 k.p.k., gdyż te kwestie bez reszty re-guluje art. 572 k.p.k. Wracając zatem na grunt omawianego zagadnienia, trzeba przyjąć, że każdy sąd rozpoznający sprawę o wydanie wyroku łącznego zobowią-zany jest, na podstawie art. 572 k.p.k., do umorzenia postępowania zaw-sze wówczas i w takim zakresie, w jakim stwierdzi brak warunków do wy-dania wyroku łącznego. Rzecz jasna, jeżeli to sąd wyższego rzędu stwier- 9 dzi brak warunków do „połączenia” wyroku tego sądu z wyrokami sądów niższego rzędu, to ocena właściwości rzeczowej do dalszego prowadzenia sprawy o wydanie wyroku łącznego uzależniona będzie od etapu rozpo-znania sprawy. Jeśli nastąpi to w toku przygotowania do rozprawy, znajdzie zastosowanie art. 35 § 1 k.p.k., przy czym postanowienie o przekazaniu sprawy innemu sądowi, poprzedzone być musi orzeczeniem o stosownym umorzeniu postępowania o wydanie wyroku łącznego (choćby miało to na-stąpić w jednym postanowieniu). Postanowienie o przekazaniu sprawy są-dowi niższego rzędu, w omawianym układzie procesowym, jest wszak wy-łącznie następstwem uznania, że wyrok sądu wyższego rzędu nie spełnia warunków do objęcia go wyrokiem łącznym z wyrokami sądów niższego rzędu, a procesowym tego wyrazem jest umorzenie postępowania w tym zakresie. Stwierdzenie na rozprawie przez sąd wyższego rzędu braku warun-ków do wydania wyroku łącznego obejmującego wyrok tegoż sądu, oczy-wiście obligowało będzie także do umorzenia postępowania w tym zakresie w wyroku bądź też – w warunkach art. 35 § 2 k.p.k. – w postanowieniu po-przedzającym przekazanie sprawy do rozpoznania sądowi niższego rzędu. Wobec powyższego nie można podzielić wyrażonego w uzasadnieniu pytania prawnego stanowiska, że wskazane orzeczenie Sądu Apelacyjne-go w Krakowie o zasadności umorzenia postępowania o wydanie wyroku łącznego i przekazaniu sprawy sądowi niższego rzędu, w sytuacji gdy ska-zanie przez sąd wyższego rzędu nie spełniało warunków z art. 569 § 1 k.p.k. (postanowienie z dnia 20 kwietnia 2006 r. II AKz 106/06, KZS 2006, z. 4, poz. 44) oraz orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Katowicach, iż wyrok łączny należy wydać zawsze wtedy, gdy istnieją ku temu warunki w odnie-sieniu do którychkolwiek z analizowanych wyroków (postanowienia z dnia 6 lipca 2005 r., II AKz 387/05 oraz z dnia 5 sierpnia 2005 r., II AKz 530/05, KZS 2005, z.12, poz. 68 i poz. 69), muszą pozostawać we wzajemnej 10 sprzeczności. Różne bowiem procesowe sytuacje prowadzić mogą do od-miennych konsekwencji. Niewątpliwie art. 569 k.p.k. we wszystkich trzech paragrafach określił właściwość sądów do wydania wyroku łącznego w sposób stanowczy i dla-tego też słusznie podkreślano w piśmiennictwie „obligatoryjny charakter” tej właściwości (Z. Kwiatkowski: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2004 r., WA 11/04; WPP 2005, nr 3, poz. 135; tak też: D. Kala; Postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego, Toruń 2003, s.118). Nie stoi to jednak w sprzeczności z powyższymi wywodami, jako że owo obligatoryjne brzmienie art. 569 k.p.k. wcale nie koliduje z „odpowied-nio stosowanymi” (art. 574 k.p.k.) przepisami ogólnymi dotyczącymi wła-ściwości, a więc zarówno z art. 35 § 1 i 2 k.p.k., jak i art. art. 36 k.p.k. czy 37 k.p.k. Zatem i ten argument Sądu Apelacyjnego w L. nie dawał podstaw do uznania, że przepisy art. 572 k.p.k. w związku z art. 569 k.p.k. wymaga-ją dokonania zasadniczej wykładni. „Zwykła”, operatywna wykładnia wzajemnych relacji omawianych przepisów pozwala na wniosek, że jeżeli sąd wyższego rzędu stwierdzi na rozprawie, że wyrok tego sądu nie spełnia warunków do orzeczenia kary łącznej z innymi karami orzeczonymi wyrokami sądów niższego rzędu, ale spełniają te warunki poszczególne wyroki sądów niższego rzędu, to co do nich powinien wydać wyrok łączny, natomiast w zakresie wyroków niespeł-niających warunków do orzeczenia kary łącznej, powinien postępowanie umorzyć na podstawie art. 572 k.p.k. Kierując się przedstawionym powyżej rozumowaniem Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały w zakresie przedstawionych zagadnień praw-nych.