IV CSK 400/12

Sygn. akt IV CSK 400/12 POSTANOWIENIE Dnia 8 listopada 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Dariusz Dończyk w sprawie z powództwa T. P. przeciwko B. Spółce Akcyjnej o zakazanie immisji, o zadośćuczynienie i o zapłatę, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 listopada 2012 r., na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 23 lutego 2012 r., 1) odrzuca skargę kasacyjną; 2) zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę 1217 (tysiąc dwieście siedemnaście) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem Najwyższym. 2 Uzasadnienie Wyrokiem z dnia 23 lutego 2012 r., Sąd Okręgowy w B. w sprawie z powództwa T. P. przeciwko B. S.A. o zakazanie immisji, o zapłatę i zadośćuczynienie na skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 4 listopada 2011 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że w punkcie I: 1) zasądzoną w punkcie I kwotę obniżył do wysokości 15.000 zł, 2) w punkcie II oddalił powództwo o odszkodowanie, 3) w punkcie VI i VII odstąpił od obciążenia powoda kosztami procesu, 4) w punkcie VIII o tyle, że nakazał pobrać na rzecz Skarbu Państwa (Sądu Rejonowego w B.) tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych od pozwanej kwotę 488,93 zł, od powoda kwotę 1955,71 zł (pkt I wyroku); odrzucił apelację powoda w części dotyczącej odszkodowania powyżej kwoty 4.456 zł (pkt II wyroku); oddalił apelację pozwanej i powoda w pozostałym zakresie (pkt III wyroku) oraz odstąpił od obciążania powoda kosztami procesu w postępowaniu odwoławczym (pkt IV wyroku). Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł powód, który zaskarżył go w części dotyczącej punków: I ppkt 2, II i III, wskazując kwotę 50.725 zł jako wartość przedmiotu zaskarżenia. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy jako sąd pierwszej instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu jako sądowi drugiej instancji. Pozwany w pisemnej odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł w pierwszej kolejności o jej odrzucenie jako niedopuszczalnej. Sąd Najwyższy zważył co następuje: W punkcie II zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy odrzucił apelację powoda w części dotyczącej odszkodowania powyżej kwoty 4.456 zł. Jak wynika z uzasadnienia Sądów obu instancji, powód dochodził odszkodowania w kwocie 21.181 zł. Oznacza to, że odrzucenie apelacji dotyczyło roszczenia o zapłatę odszkodowania w części dotyczącej kwoty 16.725 zł. Orzeczenie sądu drugiej instancji, w przedmiocie odrzucenia apelacji, mimo że zawarte w wyroku jest 3 postanowieniem, od którego, zgodnie z art. 3981 § 1 k.p.c., nie przysługiwało prawo wniesienia skargi kasacyjnej. Uzasadniało to odrzucenie skargi kasacyjnej w części dotyczącej rozstrzygnięcia zawartego w punkcie II wyroku Sądu Okręgowego. Tylko więc ubocznie należy zauważyć, iż postanowienie ujęte w punkcie II zaskarżonego wyroku, zgodnie z art. 3941 § 2 k.p.c., jako kończące postępowanie w sprawie mogłoby podlegać zaskarżeniu zażaleniem do Sądu Najwyższego „w sprawach, w których przysługuje skarga kasacyjna”. Oznacza to, że zażalenie na to postanowienie przysługiwałoby wówczas, gdyby przedmiotem odrzucenia była apelacja w części obejmującej roszczenie, w odniesieniu do którego w razie wydania wyroku, postanowienia umarzającego postępowanie lub postanowienia odrzucającego pozew przysługiwałaby skarga kasacyjna. Ze względu na to, że przedmiotem odrzucenia była apelacja w zakresie obejmującym roszczenie majątkowe w kwocie 16.725 zł, nie przysługiwałaby skarga kasacyjna od tego rozstrzygnięcia ze względu na próg przewidziany w art. 3982 § 1 k.p.c. Skarga kasacyjna była także niedopuszczalna w pozostałej części. W skardze kasacyjnej podniesiono zarzut, iż Sądy obu instancji nie orzekły o wszystkich roszczeniach zgłoszonych w toku postępowania przez powoda. Odnośnie do powyższego zarzutu zawartego w skardze kasacyjnej wskazać należy, iż nie istnieje możliwość wniesienia środka odwoławczego, w tym skargi kasacyjnej, od nieistniejącego orzeczenia. Z tej przyczyny, skarga kasacyjna, jeżeli zmierzałaby do zakwestionowania braku określonego rozstrzygnięcia w zaskarżonym orzeczeniu, podlegałaby w tej części odrzuceniu. W przypadku pominięcia przez sąd drugiej instancji (a wcześniej przez sąd pierwszej instancji) określonego rozstrzygnięcia dotyczącego zgłoszonego przez powoda żądania właściwym i jedynym sposobem sanowania tego uchybienia jest zgłoszenie przez stronę wniosku o uzupełnienie wyroku (art. 351 k.p.c.). Skargą kasacyjną został zaskarżony wyrok w części obejmującej rozstrzygnięcia zawarte w punktach: I pkt 2, obejmujący oddalenie powództwa o odszkodowanie w kwocie 4.456 zł, oraz III oddalającym apelację pozwanej oraz powoda w pozostałym zakresie. Powodowi ze względu na brak tzw. gravamen, tj. pokrzywdzenia treścią orzeczenia wynikającego z różnicy między zgłoszonym przez stronę żądaniem, a końcowym rozstrzygnięciem (por. orzeczenia Sądu 4 Najwyższego z dnia 16 grudnia 1971 r., III CZP 79/71, OSNC 1972, nr 6, poz. 101 oraz dnia 8 kwietnia 1997 r., I CKN 57/97, OSNC 1997, nr 11, poz. 66) nie przysługiwała możliwość zaskarżenia skargą kasacyjną orzeczenia Sądu drugiej instancji w części oddalającej apelację pozwanej w pozostałym zakresie. Skarga kasacyjna w tej części jako niedopuszczalna podlegała więc odrzuceniu na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 13 sierpnia 1997 r., I CKN 207/97, Legalis oraz z dnia 5 września 1997 r., III CKN 152/97, Lex Polonica nr 1627891, z dnia 4 kwietnia 2012 r., I CSK 326/11, Lex nr 1214532). Natomiast oddalenie apelacji powoda w pozostałym zakresie dotyczyło jedynie rozstrzygnięcia oddalającego żądanie powoda nakazania przesunięcia hałd węgla oraz jego przeładunku i sortowania do pomieszczeń zamkniętych, ewentualnie usunięcia składowanych na nieruchomości pozwanej hałd węgla, oraz nakazania ograniczenia liczby zbiorników z gazu LPG oraz przesunięcia ich, jak również przesunięcia stanowisk do przeładunku i napełnienia butli z gazem. Wyżej przedstawione żądania powoda opierały się na podstawie art. 222 § 2 w zw. z art. 144 k.c. Charakter żądań wynikających z tej podstawy prawnej, tj. czy mają one charakter majątkowy czy niemajątkowy, nie jest ujmowany jednolicie w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W postanowieniach: z dnia 19 grudnia 2002 r., V CZ 162/02 (OSNC 2004, nr 2, poz. 31) oraz z dnia 13 listopada 2003 r., IV CK 306/03 (Lex nr 487524) przyjęto, że sprawa wywołana roszczeniem związanym z sąsiedztwem nieruchomości i wzajemnym ich oddziaływaniem w postaci immisji ma charakter sprawy majątkowej. W innych orzeczeniach (por. postanowienia: z dnia 10 kwietnia 2002 r., IV CZ 29/02, OSP 2003, nr 4, poz. 52 oraz z dnia 27 marca 2008 r., II CZ 4/08, Lex nr 627218) Sąd Najwyższy wypowiedział się za niemajątkowym charakterem sprawy obejmującego tego rodzaju roszczenia. W szczególności w postanowieniu z dnia 27 marca 2008 r., II CZ 4/08 (powołanym przez Sąd Okręgowy) Sąd Najwyższy wskazał, że o majątkowym charakterze sprawy decyduje ścisłe powiązanie zasadniczego przedmiotu rozstrzygnięcia z mieniem wyrażające się w bezpośrednim wpływie rozstrzygnięcia na stan i bezpieczeństwo mienia. Jeżeli rozstrzygnięcie ma oddziaływać bezpośrednio na sferę dóbr osobistych powoda, a tylko pośrednio na sferę ekonomiczną, sprawa ma charakter niemajątkowy. Rozstrzygając 5 o charakterze dochodzonego roszczenia na podstawie art. 222 § 2 w zw. z art. 144 k.c., należy mieć na uwadze przede wszystkim stanowisko samego powoda, co do tego do ochrony jakiego rodzaju dóbr - majątkowych, czy niemajątkowych – ma zmierzać wniesione powództwo. Uwzględniając powyższe kryteria rozróżnienia charakteru sprawy obejmującej roszczenia związane z oddziaływaniem nieruchomości sąsiedniej wskazane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, należy podnieść, że powód na etapie postępowania przed Sądem pierwszej instancji nie kwestionował, że w tym zakresie powództwo ma charakter majątkowy, określając wartość przedmiotu sporu obejmującą te żądania na kwotę 1 zł (k. 13). Istotne jest także stanowisko powoda zawarte w jego piśmie procesowym z dnia 6 lutego 2012 r. (k. 917), stanowiącym załącznik do rozprawy przez Sądem Okręgowym z dnia 2 lutego 2012 r., w którym jednoznacznie stwierdził, że jego roszczenia mają charakter majątkowy, powołując się na orzeczenia Sądu Najwyższego nie wykluczające takiego charakteru żądań opartych na podstawie art. 222 § 2 w zw. z art. 144 k.c. Powód wyjaśnił przy tym, że jego powództwo zmierza przede wszystkim do zapewnienia bezpieczeństwa jego mienia, którego zagrożenie powoduje obniżenie jego wartości. Uwzględniając więc stanowisko samego powoda wyrażane w toku całego postępowania zakończonego orzeczeniem zaskarżonym skargą kasacyjną, należy przyjąć, że przedmiotem zaskarżenia w punkcie III wyroku Sądu Okręgowym, w części obejmującej oddalenie apelacji powoda, było roszczenie majątkowe o wartości przedmiotu zaskarżenia w kwocie 1 zł. W konsekwencji ogólna wartość przedmiotu zaskarżenia w zakresie, w którym skarga kasacyjna nie podlegała odrzuceniu z innych, wcześniej wskazanych przyczyn, wynosiła kwotę 4.457 zł (sumę kwot: 4.456 zł oraz 1 zł). Skarga kasacyjna w części obejmującej to rozstrzygnięcie nie była więc dopuszczalna ze względu na zbyt niską wartość przedmiotu zaskarżenia przewidzianą dla roszczeń majątkowych w art. 3982 § 1 k.p.c. i z tej przyczyny podlegała odrzuceniu na podstawie art. 3986 § 3 k.p.c. Przedmiotem zaskarżenia skargą kasacyjną nie było rozstrzygnięcie dotyczące roszczenia o zapłatę przez pozwanego pieniężnego zadośćuczynienia w kwocie 50.000 zł. Powództwo w tej części zostało uwzględnione przez Sąd pierwszej instancji w całości (w punkcie I wyroku), wobec czego nie było objęte 6 apelacją powoda, lecz apelacją pozwanej, która została w części uwzględniona (odnośnie do kwoty 35.000 zł) wskutek czego Sąd Okręgowy obniżył do kwoty 15.000 zł wartość uwzględnionego roszczenia z tego tytułu (pkt I ppkt 1 wyroku Sądu Okręgowego). W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana podniosła, że powód nie zaskarżył tego rozstrzygnięcia. Orzeczenie zawarte w punkcie I ppkt 1 wyroku Sądu drugiej instancji nie zawiera jednak oddalenia powództwa o zapłatę pieniężnego zadośćuczynienia w pozostałej, nieuwzględnionej przez Sąd Okręgowy, części, tj. co do kwoty 35.000 zł. Nawiązując do wcześniejszych wywodów, jeżeli powód zaskarżyłby to rozstrzygnięcie, to skarga kasacyjna w tym zakresie, ze względu na brak po stronie powoda gravamen, podlegałaby odrzuceniu jako niedopuszczalna, gdyż dotyczyłaby rozstrzygnięcia korzystnego dla powoda. Przedmiotem zaskarżenia byłaby bowiem kwota 15.000 zł uwzględnionego roszczenia, nie zaś kwota 35.000 zł stanowiąca różnicę pomiędzy zgłoszonym przez powoda a uwzględnionym przez Sąd drugiej instancji roszczeniem z tytułu pieniężnego zadośćuczynienia. Co do tej części roszczenia zgłoszonego przez powoda brak bowiem rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji, który obniżając wartość uwzględnionego powództwa z tytułu zadośćuczynienia, pominął oddalenie powództwa w pozostałym nieuwzględnionym przez siebie zakresie, ewentualnie nie zmienił rozstrzygnięcia zawartego w punkcie IV wyroku Sądu pierwszej instancji (zawierającego oddalenie powództwa co do ściśle wymienionych w nim roszczeń) przez objęcie nim także oddalenia powództwa w części nieuwzględnionego, odnośnie do kwoty 35.000 zł, żądania o zapłatę pieniężnego zadośćuczynienia. Powyższe uchybienie procesowe Sądu Okręgowego mogło być sanowane jedynie poprzez zgłoszone wniosku o uzupełnienie wyroku tego Sądu. Kwota 35.000 zł, tj. wartość nieuwzględnionej części roszczenia o zapłatę pieniężnego zadośćuczynienia, co do którego Sąd drugiej instancji pominął wydanie orzeczenia o oddaleniu w tej części powództwa, nie mogła więc podlegać zaliczeniu do wartości przedmiotu zaskarżenia na etapie postępowania kasacyjnego. Nawet więc gdyby, wbrew wyrażonemu wcześniej stanowisku, oraz dominującemu stanowisku judykatury, uznać, że rozstrzygnięcie w przedmiocie żądania zapłaty pieniężnego zadośćuczynienia, nie ma charakteru majątkowego, to nieuwzględnienie żądania powoda dotyczącego zapłaty przez 7 pozwaną pieniężnego zadośćuczynienia w kwocie 35.000 zł nie mogło - ze względu na brak substratu zaskarżenia – zostać zaskarżone skargą kasacyjną. O kosztach postępowania, na wniosek pozwanej zawarty w pisemnej odpowiedzi na skargę kasacyjną, orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3, art. 99 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. oraz przepisów § 12 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 6 pkt 5 (przy uwzględnieniu także wartości zaskarżenia dotyczącego punktu II wyroku) i § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). db