II PK 69/11

Wyrok z dnia 15 września 2011 r. II PK 69/11 1. Nieuzasadnione jest rozwiązanie przez pracownika umowy o pracę bez wypowiedzenia z powodu ciężkiego naruszenia przez pracodawcę obowiązku wypłaty wynagrodzenia (art. 55 § 11 k.p.), przed ustalonym terminem jego za-płaty, nawet wtedy, gdy z okoliczności sprawy wynika, że pracodawca nie mógłby się wywiązać z tego obowiązku w terminie. 2. Możliwe jest ograniczenie wysokości odszkodowania należnego pra-codawcy na podstawie art. 611 k.p. ze względu na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego (art. 8 k.p.). Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski, Sędzia: SN Zbigniew Hajn (sprawozdawca), SA Jolanta Frańczak. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 września 2011 r. sprawy z powództwa Samodzielnego Publicznego Szpitala Klinicznego […] Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w W. przeciwko Marzennie K. o odszko-dowanie, na skutek skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 22 kwietnia 2010 r. […] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są-dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Marzenna K. żądała od Samodzielnego Publicznego Szpitala Klinicznego […] Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w W. odszkodowania w wysoko-ści 11.916,51 zł z tytułu rozwiązania umowy o pracę w trybie art. 55 § 11 k.p., wska-zując że pozwany pracodawca dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych ob-owiązków, nie wypłacając jej w terminie wynagrodzenia. Pozwany Szpital wniósł o oddalenie powództwa w całości, a w powództwie wzajemnym zażądał zasądzenia od 2 pozwanej wzajemnej 11.916,51 zł wraz z odsetkami ustawowymi od 1 października 2008 r. tytułem odszkodowania za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o pracę w trybie art. 55 § 11 k.p. oraz zasądzenia od niej na rzecz powoda wzajemnego kosz-tów sądowych, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Postanowieniem Sądu Rejonowego sprawa ta, stanowiąca przedmiot niniejszego po-stępowania, została wyłączona do odrębnego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Pozwa-na wniosła o oddalenie powództwa. Wyrokiem z dnia 28 maja 2009 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy zasądził od pozwanej na rzecz powoda 11.916,51 zł z ustawowymi odsetkami od 1 paździer-nika 2008 r. do dnia zapłaty tytułem odszkodowania oraz 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Rejonowy ustalił, że Marzenna K. była zatrudniona przez powoda od 1 października 1997 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony na stanowi-sku pielęgniarki. Jej średnie wynagrodzenie z ostatnich trzech miesięcy wyliczone jak ekwiwalent za urlop wypoczynkowy wynosiło 3.972,17 zł. W dniu 29 września 2008 r. na rachunek bankowy pozwanej wpłynęło 850 zł tytułem wynagrodzenia za wrzesień 2008 r. Następnego dnia, tj. 30 września 2008 r. o godzinie 1200 powódka złożyła pracodawcy oświadczenie o rozwiązaniu umowy o pracę w trybie art. 55 § 11 k.p. w związku z brakiem wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę oraz niepoinformo-waniem jej o tym na piśmie z odpowiednim wyprzedzeniem. W świadectwie pracy, które powódka otrzymała 6 października 2008 r., wskazano, że jej stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia na podstawie art. 55 § 11 k.p. Następnego dnia, 7 października 2008 r., na jej konto wpłynęła reszta wy-nagrodzenia należnego za wrzesień 2008 r. Sąd Rejonowy uznał, że w powyższych okolicznościach nie ma podstaw do uznania, że pracodawca dopuścił się ciężkiego naruszenia obowiązków, które uza-sadniałoby rozwiązanie przez pozwaną umowy o pracę w trybie art. 55 § 11 k.p. Po-zwany zobowiązany był do wypłaty wynagrodzenia do ostatniego dnia miesiąca tj. do godziny 2400 w dniu 30 września 2008 r. Pozwana rozwiązała umowę 30 września 2008 r. o godz. 1200, czyli przed upływem tego terminu, w związku z czym należy je uznać za nieuzasadnione. Natomiast nieuzasadnione rozwiązanie przez pracownika umowy o pracę bez wypowiedzenia usprawiedliwia żądanie od niego odszkodowania (art. 611 k.p.), niezależnie od tego, czy pracodawca poniósł szkodę (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2005 r., III PK 2/05, OSNP 2005 nr 23, poz. 372). 3 Wobec tego roszczenie powoda o zasądzenie od powódki odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia jest zasadne. Odszkodowanie to, zgodnie z art. 611 k.p., przysługuje powodowi w wysokości wyna-grodzenia za okres wypowiedzenia, wynoszący w przypadku powódki 3 miesiące. Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną Sąd Okręgowy od-dalił apelację pozwanej od powyższego wyroku Sądu pierwszej instancji, nie obcią-żając jej kosztami zastępstwa prawnego w instancji odwoławczej. Sąd Okręgowy uznał ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji za wszechstronne, wyczerpujące i niewymagające uzupełnienia. Sąd Okręgowy stwierdził, że kluczem do oceny prawidłowości orzeczenia Sądu Rejonowego jest art. 55 § 11 k.p., który określa przesłanki skorzystania przez pracownika z prawa do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z powodu ciężkiego naruszenia wobec niego podstawo-wych obowiązków przez pracodawcę. Przepis ten używa czasu przeszłego („gdy pracodawca dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec pracownika"), co oznacza, że naruszenie obowiązków musi być dokonane, a nie przyszłe, spodziewane. Pracownik nie ma zatem prawa rozwiązać umowy o pracę, gdy naruszenie jeszcze nie nastąpiło. Dlatego zawarte w apelacji twierdzenie, że po-zwana miała uzasadnione podstawy, aby spodziewać się, że powód naruszy wobec niej swoje podstawowe obowiązki, nie podważają prawidłowości zaskarżonego wyro-ku. Okoliczności faktyczne ujawnione w toku przewodu sądowego uzasadniały wprawdzie przekonanie pozwanej, że powód nie wywiąże się z obowiązku wypłace-nia w terminie wynagrodzenia, jednakże nie dawało to podstaw do skorzystania przez nią z uprawnienia wynikającego z art. 55 § 11 k.p., ponieważ w momencie składania przez nią oświadczenia woli nie doszło jeszcze faktycznie do tego naru-szenia. Z tego względu chybione jest twierdzenie apelującej, że rozwiązanie przez nią umowy o pracę było uzasadnione. Nietrafne są także zarzuty, że skoro - zgodnie z ustaleniami Sądu pierwszej instancji - powód nie wywiązał się ze swoich obowiąz-ków do końca regulaminowego terminu, to znaczy, że dopuścił się naruszenia swoich obowiązków w dniu złożenia oświadczenia o rozwiązaniu umowy przez pozwaną. Z tego względu, odnosząc się do zarzutu pozwanej naruszenia art. 316 k.p.c., przez to, że Sąd Rejonowy, wydając wyrok nie uwzględnił znanego mu w tej dacie faktu nie-wypłacenia przez powoda wynagrodzenia w całości, Sąd drugiej instancji uznał, że pozwana mylnie interpretuje ten przepis. Z przepisu tego nie wynika bowiem, że Sąd pierwszej instancji powinien na chwilę wyrokowania ocenić istnienie przesłanek wy- 4 mienionych w art. 55 § 11 k.p. Dla oceny zasadności powództwa przesądzające jest bowiem istnienie przesłanek umożliwiających pozwanej rozwiązanie umowy w chwili składania przez nią stosownego oświadczenia woli, nie zaś w chwili wyrokowania. Według Sądu Okręgowego nieuzasadniony był też zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 8 k.p. Jego bezprzedmiotowość wynika z faktu, że w chwili składania przez pozwaną oświadczenia woli nie doszło do naruszenia przez praco-dawcę obowiązków, czego w żadnym razie nie może zmienić uzasadnione nawet przekonanie pozwanej, że pracodawca dopuści się takiego naruszenia, jak również fakt, że po rozwiązaniu umowy w istocie do takiego naruszenia doszło. Akt ten na-stąpił bowiem po rozwiązaniu umowy, dlatego też nie może zmienić oceny, że roz-wiązanie to nastąpiło bezpodstawnie. W skardze kasacyjnej pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w cało-ści, zarzucając naruszenie przepisów postępowania w zakresie mającym istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: 1) art. 227 w związku z art. 236 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c., przez nieprawidłowe uznanie, że nieprzeprowadzenie przez Sąd pierwszej instancji dowodu z przesłuchania stron, w tym w szczególności dowodu z przesłuchania pozwanej, nie stanowiło uchybienia mającego istotny wpływ na wynik sprawy, podczas gdy był to faktycznie jedyny dowód mogący wykazać oko-liczność, że 30 września 2008 r. powód oświadczył pozwanej, że nie wypłaci należ-nego jej wynagrodzenia w terminie. Nadto zaś Sąd pierwszej instancji nie rozstrzy-gnął nawet postanowieniem o oddaleniu tego wniosku dowodowego; 2) art. 316 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c., przez ich nieprawidłowe zasto-sowanie i w konsekwencji: (-) nieuwzględnienie przez Sąd Okręgowy naruszenia przez Sąd Rejonowy procedury, polegającego na niezastosowaniu się do brzmienia tego przepisu oraz niewzięcie po uwagę, że w dniu wyrokowania zarówno przez Sąd pierwszej jak drugiej instancji wiadome i wykazane było, że wynagrodzenie pozwanej faktycznie zostało wypłacone dopiero w październiku 2008 r., a zatem z uchybieniem terminu, który upłynął w 30 września 2008 r., (-) oparcie się, zarówno przez Sąd pierwszej, jak i drugiej instancji, na założeniach teoretycznych w zakresie tego, czy powód mógł do godz. 2359 w dniu 30 września 2008 r. wywiązać się ze swoich obo-wiązków wobec pozwanej, dotyczących terminowej wypłaty wynagrodzenia, a nie-wzięcie pod uwagę tego, że faktycznie tego nie uczynił. W zakresie podstawy naruszenia przepisów prawa materialnego, skarżąca zarzuciła naruszenie: 1) art. 55 § 11 k.p. w związku z art. 611 k.p., przez nieprawi- 5 dłową ich wykładnię i stwierdzenie, że dokonane przez pozwaną rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia było nieuzasadnione i przedwczesne, podczas gdy po-zwana, składając 30 września 2008 r. oświadczenie o rozwiązaniu umowy wiedziała już z całą pewnością, że powód nie wypłaci jej należnego wynagrodzenia w terminie, a fakt ten potwierdzają dokumenty znajdujące się na k-22 i 23, wykazujące zarówno sytuację finansową powoda, jak i zamiary dyrekcji w zakresie terminów wypłaty peł-nych wynagrodzeń, nadto zaś faktycznie brakująca, znaczna część wynagrodzenia została jej wypłacona 7 października 2008 r.; 2) art. 612 § 1 k.p. w związku z art. 8 k.p., przez nieprawidłowe zastosowanie pierwszego i niezastosowanie drugiego ze wskazanych przepisów i zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda odszkodowania w pełnej wysokości, podczas gdy rozwiązanie przez pozwaną umowy o pracę nie było nieuzasadnione, powód niewątpliwie dopuścił się naruszenia podstawowych obowiązków wobec pozwanej jako pracownika i w związku z tym czyni ze swojego prawa użytek sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i po-przedzającego go wyroku Sądu Rejonowego (obu w całości) i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu, bądź tylko uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w całości przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego rozpozna-nia, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa. Wniosła także o zasądzenie od powoda na rzecz po-zwanej zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa adwokackiego we-dług norm przepisanych, a w przypadku nieuwzględnienia skargi, o nieobciążanie jej kosztami zastępstwa procesowego powoda. W odpowiedzi na skargę powód wniósł o jej oddalenie w całości jako nieza-sadnej oraz o zasądzenie od pozwanej na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w pełnej wysokości. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona, ponieważ trafny okazał się zarzut naruszenia art. 612 § 1 k.p. w związku z art. 8 k.p. Pozostałe zarzuty są nieuzasadnione. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że bezpodstawnie skarżąca zarzuca naruszenie przepisów postępowania. W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 227 w związku z art. 236 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c. wynika to stąd, że Sąd 6 Okręgowy wprost uznał, że okoliczności faktyczne sprawy uzasadniały przekonanie pozwanej, że powód wynagrodzenia w terminie nie zapłaci. W tej sytuacji nieuznanie przez ten Sąd zaniechania przez Sąd pierwszej instancji dowodu z przesłuchania stron na tę okoliczność za istotne uchybienie procesowe nie miało żadnego wpływu na wynik sprawy. Z kolei odnośnie do zarzutu naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c., jest oczywiste, że wbrew zapatrywaniu skarżącej, Sąd Okręgowy, zgodnie z art. 316 k.p.c. wziął w chwili orzekania pod uwagę fakt nieterminowego wywiązania się przez powoda z obowiązku zapłaty wy-nagrodzenia, skoro przyjął ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego stwierdzające ten fakt i rozważał tę kwestię w uzasadnieniu wyroku. Uwzględnienie tej okoliczności nie musiało jednak prowadzić do wyprowadzenia z niej wniosków zgodnych z życzeniem pozwanej, czego nieuczynienie przez Sąd skarżąca w istocie zarzuciła, błędnie ro-zumiejąc treść tego przepisu. Nietrafny jest także zarzut naruszenia art. 55 § 11 k.p. w związku z art. 611 k.p., przez nieprawidłową ich wykładnię i stwierdzenie, że dokonane przez pozwaną rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia było nieuzasadnione i przedwcze-sne. Zgodnie z art. 55 § 11 k.p., pracownik może rozwiązać umowę o pracę bez wy-powiedzenia, gdy pracodawca dopuścił się wobec niego ciężkiego naruszenia pod-stawowych obowiązków. Z kolei stosownie do art. 611 k.p., w przypadku, gdy rozwią-zanie to było nieuzasadnione, pracodawcy przysługuje roszczenie o odszkodowanie. Z art. 55 § 11 k.p. wynika więc, co trafnie wywiódł Sąd Okręgowy, że przesłanką uznania rozwiązania umowy przez pracownika za uzasadnione jest naruszenie przez pracodawcę jego podstawowych obowiązków. Naruszenie musi być dokonane, a tego, w odniesieniu do obowiązku terminowej wypłaty wynagrodzenia za pracę nie można logicznie stwierdzić przed terminem jego spełnienia. Dopiero zaistniałe nie-wykonanie obowiązku usprawiedliwia zastosowanie przez pracownika (wierzyciela) środków sankcjonujących ciężkie naruszenie obowiązku przez pracodawcę, do któ-rych, w przypadku nieterminowej wypłaty wynagrodzenia należy nie tylko niezwłocz-ne rozwiązanie umowy o pracę, lecz w szczególności również roszczenie o odsetki za czas opóźnienia i naprawę szkody wynikłej ze zwłoki. Przyjmując logikę wywodu skargi kasacyjnej należałoby przyjąć, że i z tymi roszczeniami pracownik mógłby wy-stąpić przed terminem wykonania zobowiązania, jeśli tylko jego przekonanie o braku możliwości spełnienia obowiązku przez pracodawcę do terminu jego wykonania by-łoby uzasadnione. W rezultacie należy dojść do wniosku, że rozwiązanie przez pra- 7 cownika umowy o pracę bez wypowiedzenia z powodu ciężkiego naruszenia przez pracodawcę umowy pracę, polegającego na nieterminowej wypłacie wynagrodzenia przed ustalonym terminem jego zapłaty, jest nieuzasadnione nawet wtedy, gdy z okoliczności sprawy wynika, że pracodawca nie mógłby się wywiązać z tego obo-wiązku w terminie. Na marginesie należy dodać, że w ocenie Sądu Najwyższego niewykonanie przez pracodawcę wskazanego wyżej obowiązku nie może być także oceniane w kategoriach następczej częściowej niemożliwości świadczenia. Taki wniosek wynika przede wszystkim z nieodpowiadającej zasadom prawa pracy konstrukcji i następ-stwom niemożliwości świadczenia związanym z prawem odstąpienia od umowy w takiej sytuacji, określonym w art. 494 k.c., a uznanie, że odpowiednie stosowanie art. 493 § 2 k.c. może polegać na wykonaniu prawa odstąpienia przez niezwłoczne roz-wiązanie stosunku pracy wychodziłoby poza ramy zakreślone art. 300 k.p. Poza tym wątpliwa byłaby też skuteczność tego środka dla ochrony prawa pracownika, skoro zgodnie z dominującą w doktrynie i orzecznictwie obiektywną koncepcją niemożliwo-ści świadczenia zachodzi ona, gdy świadczenia nie może spełnić nie tylko dłużnik, ale także żadna inna osoba (por. uchwałę SN z dnia 26 października 1984 r., III CZP 64/84, OSNC 1985, nr 7, poz. 87; wyrok SN z dnia 8 maja 2002 r., III CKN 1015/99, LEX nr 55497). Bliższe rozważenie tej kwestii nie jest możliwe wobec niezgłoszenia przez skarżącą zarzutu naruszenia art. 493 § 2 k.c. Trafny okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 612 § 1 k.p. w związku z art. 8 k.p., przez nieprawidłowe zastosowanie pierwszego i niezastosowanie drugiego ze wskazanych przepisów i zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda odszkodowania w pełnej wysokości. Stosownie do pierwszego z wymienionych przepisów, odszko-dowanie należne pracodawcy w razie nieuzasadnionego rozwiązania przez pracow-nika umowy o pracę bez wypowiedzenia przysługuje w wysokości wynagrodzenia pracownika za okres wypowiedzenia, a w przypadku rozwiązania umowy o pracę zawartej na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy - w wysokości wynagrodzenia za okres 2 tygodni. Natomiast art. 8 k.p. stanowi, że nie można czy-nić ze swego prawa użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym prze-znaczeniem tego prawa lub zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. 8 Przed rozważeniem powyższego zarzutu należy podkreślić, że powołanie w rozpatrywanej podstawie skargi art. 612 § 1 k.p. (a nie art. 611 k.p.) wskazuje, że skarżąca kwestionuje jedynie uczynienie przez powoda (pracodawcę) użytku z prawa do dochodzenia odszkodowania w pełnej wysokości, a nie kwestionuje jego prawa do żądania odszkodowania w ogóle, co strona ta niekonsekwentnie sugeruje w uza-sadnieniu tego zarzutu. W tych też granicach Sąd Najwyższy może go rozważać (art. 39813 § 1 k.c.). Odnośnie do tak zakreślonej granicy podstawy skargi należy stwier-dzić, że z punktu widzenia art. 8 k.p. rozważenia wymaga, czy pracodawca (powód) mający formalnie prawo żądania odszkodowania ze względu na nieuzasadnione rozwiązanie przez powódkę umowy o pracę bez wypowiedzenia, nadużył tego prawa, domagając się zapłaty odszkodowania w pełnej wysokości. Wbrew przekonaniu Sądu Okręgowego ocena ta nie jest bezprzedmiotowa z tego względu, że „na chwilę składania przez pozwaną oświadczenia woli nie doszło do naruszenia”. Przeciwnie, ocena, czy w niniejszej sprawie nastąpiło nadużycie prawa żądania odszkodowania w pełnej wysokości, z istoty rzeczy opiera się na ustaleniu, że do naruszenia podsta-wowego obowiązku przez pracodawcę nie doszło, ponieważ właśnie dlatego praco-dawca uzyskał prawo żądania odszkodowania. Ocenie podlega więc późniejszy stan rzeczy, istniejący w chwili żądania zapłaty odszkodowania. Dokonanie takiej oceny, której Sąd nie podjął, wymagało wzięcia pod uwagę całokształtu okoliczności skorzy-stania przez powoda z prawa żądania odszkodowania w pełnej wysokości, w tym także uwzględnienia faktu, że powód żądał pełnej zapłaty w sytuacji, gdy było już wiadome, że ostatecznie swojego obowiązku terminowej wypłaty wynagrodzenia nie wykonał. Pomimo bowiem, że sądowa ocena sprzeczności zachowania z zasadami współżycia społecznego następuje w ramach swobodnego uznania sędziowskiego, to zawsze musi mieć ona oparcie w starannym uwzględnieniu całokształtu okoliczno-ści faktycznych konkretnej sprawy. Należy też dodać, że dopuszczalności żądania przez powódkę ograniczenia wysokości odszkodowania (lub zaniechania jego do-chodzenia) ze względu na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego nie wy-łącza to, że rozważane odszkodowanie przysługuje w zryczałtowanej wysokości i nie zależy od rozmiaru doznanej przez pracodawcę szkody (por. wyrok z dnia 29 kwiet-nia 2005 r., III PK 2/05 (OSNP 2005 nr 23, poz. 372). To, że pracodawca może żą-dać odszkodowania nawet wtedy, gdy szkody nie doznał, nie przeszkadza bowiem uznaniu, że żądanie zapłaty odszkodowania w pełnej wysokości może być, przy 9 uwzględnieniu całokształtu okoliczności sprawy, uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z 39821 k.p.c. ========================================