III CZP 125/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Piasecki.Sędziowie SN: W. Skierkowska, J. Suchecki (spr.).Protokolant: T. Pyźlak.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Franciszka i Marianny małż. I. przeciwko Annie W. i Janowi W. o rozwiązanie umowy dożywocia, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 13 lutego 1989 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Sieradzu postanowieniem z dnia 25 listopada 1988 r., sygn. akt I Cz.38/88 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy zasadę dotyczącą zwrotu kosztów wyrażoną w art. 101 kpc stosuje się w sprawach o rozwiązanie umowy dożywocia?"podjął następującą uchwałę:W sprawach o rozwiązanie umowy dożywocia nie można wyłączyć zastosowania zasady zwrotu kosztów procesu przewidzianej w art. 101 kpc.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki przedstawił rozważane zagadnienie prawne na tle następującego stanu faktycznego sprawy:Powodowie, których córką jest pozwana A.W., umową dożywania przekazali pozwanym - wówczas małżonkom - gospodarstwo rolne, a nabycie nastąpiło na zasadzie wspólności ustawowej. Po upływie kilku lat małżeństwo pozwanych zostało rozwiązane przez rozwód, a pozwany przedmiotowe gospodarstwo opuścił nie przejawiając zainteresowania nim także i w toku niniejszego procesu. Powodowie wystąpili o rozwiązanie umowy dożywocia, motywując żądanie tym, że w zaistniałej sytuacji gospodarstwo, wobec niemożności samodzielnego prowadzenia go przez pozwaną, popada w ruinę, co w konsekwencji uniemożliwia powodom uzyskiwanie należnych im z dożywocia świadczeń. Uzyskali też zwolnienie od kosztów sądowych.Pozwana, poza oświadczeniem o uznaniu powództwa, innych oświadczeń ani wyjaśnień nie składała.Sąd Rejonowy powództwo uwzględnił, z tym że wobec pozwanego Jana W. wyrokiem zaocznym, oraz zasądził od każdego z pozwanych na rzecz Skarbu Państwa po 162.500 zł tytułem części opłaty sądowej, nie obciążając ich - z mocy art. 102 kpc - pozostałą częścią tej opłaty, liczonej od wartości przedmiotu sporu ustalonej na 10 mln zł.Zawarte w powyższym wyroku postanowienie o kosztach sądowych zaskarżyła zażaleniem pozwana A.W., podnosząc m.in. okoliczności z art.101 kpc.Przedstawiając pytanie prawne Sąd Wojewódzki przyjął, że:-pozwana uznając powództwo nie dała też powodu wytoczenia przeciwko niej sprawy i spełniła tym samym warunki z art. 101 kpc,-zasada z art. 101 kpc - poprzez art.11 ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. a kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 24, poz. 110 z późn. zm.). ma zastosowanie także w zakresie orzekania o kosztach sądowych.Sąd ten uznał, że w wyniku rozwodu małżeństwa pozwanych ustała ich wspólność ustawowa, stąd zbędne było wytoczenie powództwa także przeciwko pozwanej, która w zakresie swego udziału we współwłasności mogła działać samodzielnie.Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego mają swe źródło w tym, że wprawdzie - zdaniem tego Sądu - nie zachodzi w sprawie przypadek tzw. wyroku koniecznego, tj. niezbędnego do uregulowania danego stosunku prawnego niezależnie od woli stron, gdyż umowę dożywocia strony mogą rozwiązać także w formie aktu notarialnego, to jednak rozwiązanie takiej umowy poza sądem wymaga poniesienia kosztów związanych z aktem notarialnym, należnych Skarbowi Państwa, stąd zachodzi sytuacja "podobna do sytuacji w sprawach, kończących się tzw. wyrokiem koniecznym".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Norma art. 101 kpc, jak wynika z jej brzmienia i usytuowania w Kodeksie, może w zasadzie mieć zastosowanie we wszystkich sprawach rozpoznawanych według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Łącznymi przesłankami jej stosowania są bezzwłoczne uznanie powództwa oraz niedanie przez pozwanego powodu do wytoczenia sprawy.W wyjątkowych sytuacjach, gdy dla uregulowania danego stosunku prawnego niezbędne jest orzeczenie sądu, przesłanka braku powodu wytoczenia sprawy nie może zaistnieć, stąd w sprawach kończących się wyrokami, tzw. koniecznymi, norma art. 101 kpc oczywiście stosowana być nie może.Rozwiązanie umowy dożywocia może nastąpić także w drodze pozasądowego porozumienia stron i także w zakresie dotyczącym niektórych tylko zobowiązanych współwłaścicieli, a więc orzeczenie sądowe o rozwiązanie takie umowy w trybie art. 913 § 2 kc nie jest "koniecznym" w rozumieniu jak wyżej. Tym samym więc - jeżeli pozwany w takiej sprawie uzna powództwo i wskaże, że nie dał powodu wytoczenia sprawy - może skutecznie domagać się zwrotu kosztów procesu, co oczywiście oznacza, że nie może być obciążony kosztami poniesionymi przez przeciwnika.Zasada z art. 101 kpc może mieć odpowiednie zastosowanie do orzekania o kosztach sądowych w trybie art. 11 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Przepis ten bowiem stanowi, że kosztami sądowymi obciąża się według zasad obowiązujących przy zwrocie kosztów procesu. Jeżeli, stosownie do zasady z art. 101 kpc i w określonej, w tym przepisie, sytuacji, zwrot kosztów procesu należy się pozwanemu mimo uwzględnienia powództwa - nie można obciążać go kosztami sądowymi, od których powód był zwolniony tak, jak nie można by było obciążać go sumą tych kosztów gdyby zostały uiszczone i zaliczone w skład poniesionych przez powoda kosztów procesu.Stosownie do ustalonego w tym względzie orzecznictwa, celem przepisu art. 101 kpc jest ochrona dłużnika przed ewentualnym szykanowaniem go przez nielojalnego wierzyciela zbędnymi procesami, a dłużnik winien wykazać, że powód mógł uzyskać zaspokojenie swej pretensji bez uciekania się na drogę procesu (z uzasadnienia orzeczenia Sądu Najwyższego sygn. akt I PR 316/68 - OSN 6/1969, poz. 114, vide też przytoczone przez Sąd Wojewódzki orzeczenie SN z dn. 13 IV 1961 r., 4 CZ 23/61 - OSN 111/1962, poz. 100).W sprawie takiej, jak niniejsza zaspokojenie żądań powoda poza procesem polegać by mogło na przychyleniu się do jego żądania rozwiązania umowy dożywocia z poniesieniem związanych z ważnym rozwiązaniem umowy i przeniesieniem własności jej przedmiotu wydatków i kosztów.Wykazanie braku powodu wytoczenia sprawy w tego rodzaju procesach może być trudne, zważywszy m.in. wysokie koszty niezbędnego tu aktu notarialnego, możliwości ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych i inne okoliczności, powodujące częsty wybór procesu cywilnego zamiast umowy notarialnej nawet w wypadkach pełnej zgodności stanowisk stron. Powołana przez Sąd Wojewódzki okoliczność kosztów aktu notarialnego jest jedynie kwestią faktu, mogącego w poszczególnych konkretnych sprawach przemawiać za prawdopodobieństwem zgodnego wyboru przez strony drogi procesowej zamiast notarialnej. Nie można jednak z tego względu upodabniać procesu z art. 913 § 2 kc do procesu "koniecznego".Oznacza to, że nie można wyłączyć możliwości wykazania w poszczególnych sprawach zaistnienia obu przesłanek z art. 101 kpc. stąd odpowiedź jak w sentencji uchwały.