III UK 206/14

Sygn. akt III UK 206/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 2 lipca 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Józef Iwulski (przewodniczący) SSN Zbigniew Hajn SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca) w sprawie z odwołania A. K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 lipca 2015 r., skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 25 czerwca 2014 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2013 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. – w sprawie A. K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę z tytułu pracy w warunkach szczególnych – 2 w pkt I. zmienił zaskarżone decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 stycznia 2013 r. oraz z dnia 15 stycznia 2013 r. w ten sposób, że przyznał A. K. prawo do emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych od 26 grudnia 2012 r., a w pkt II. umorzył postępowanie w sprawie odwołania od decyzji organu rentowego z dnia 31 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca był zatrudniony w Zakładach […]od 3 grudnia 1979 r. do 30 czerwca 2009 r. w pełnym wymiarze czasu pracy, pracując od 3 grudnia 1979 r. do 5 sierpnia 1984 r. na stanowisku walcownika, od 6 sierpnia 1984 r. do 30 listopada 2005 r. - na stanowisku laboranta, a po tej dacie do końca zatrudnienia powierzono mu ponownie obowiązki walcownika. Sąd Okręgowy wskazał, że powołany w sprawie biegły sądowy specjalista ds. organizacji i zarządzania przemysłem w opinii dokonał analizy zatrudnienia wnioskodawcy w okresie od 6 sierpnia 1984 r. do 31 grudnia 1998 r. w Firmie […] na stanowisku laboranta i stwierdził, że wnioskodawca pracował w warunkach szczególnych (wykaz A, dział XIV, poz. 24 – rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.; nazywane dalej również: rozporządzeniem z dnia 7 lutego 1983 r.). Również pozostałe dowody przemawiają za uznaniem, że praca wnioskodawcy na stanowisku laboranta powinna zostać zaliczona do prac w szczególnych warunkach, o których mowa w tym przepisie. W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawca spełnił wszystkie przesłanki do nabycia prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach na podstawie art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.; dalej również jako: „ustawa emerytalna”); w tym – po doliczeniu spornego okresu zatrudnienia od 6 sierpnia 1984 r. do 31 grudnia 1998 r. – wnioskodawca legitymuje się co najmniej 15-letnim okresem pracy w szczególnych warunkach. Po rozpoznaniu apelacji organu rentowego Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 25 czerwca 2014 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego z 10 grudnia 2013 r. w ten sposób, że oddalił odwołanie. 3 Sąd drugiej instancji powołując się na przepisy art. 184 w związku z art. 32 ustawy emerytalnej oraz § 2 pkt 1 i 2 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. stwierdził, że prawo do emerytury w wieku obniżonym stanowi przywilej i odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 27 ustawy emerytalnej, a zatem regulujące je przepisy należy wykładać w sposób gwarantujący zachowanie celu uzasadniającego to odstępstwo. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Według Sądu drugiej instancji do zakwalifikowania pracy laboranta jako „kontrola międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno - techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie A”, konieczne jest wykonywanie pracy stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Tymczasem – jak to przyjął Sąd Apelacyjny – wnioskodawca wykonywał te prace co najwyżej przez około połowę czasu pracy, w pozostałym czasie pracy pracował bowiem w laboratorium. W ocenie Sądu drugiej instancji ocena prawna zaskarżonego wyroku Sądu nie uwzględnia prezentowanej w orzecznictwie wykładni art. 32 ustawy emerytalnej oraz rozumianych jako „przepisy dotychczasowe” przepisów rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Za pracę w warunkach szczególnych według poz. 24 działu XIV, wykazu A załącznika do rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. można by co najwyżej przyjmować wykonywanie czynności kontrolnych w hali produkcyjnej (łączonych tu z narażeniem ubezpieczonego na czynniki istniejące na stanowiskach pracy „podwładnych” zatrudnionych w szczególnych warunkach). W ocenie Sądu Apelacyjnego praca w charakterze laboranta w zakładach przemysłu chemicznego i lekkiego nie jest pracą w warunkach szczególnych, również dlatego, że stanowisko laboranta jakiegokolwiek laboratorium zakładowego Firmy […] nie odpowiada stanowiskom wskazanym w przepisach zarządzenia nr 7 Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego z dnia 7 lipca 1987 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu przemysłu chemicznego i lekkiego, gdzie stanowisko laboranta tylko w pewnym zakresie jest uznawane za pracę w szczególnych 4 warunkach: np. w dziale IV poz. 42 pkt 17 i 18 wymienione jest stanowisko laboranta szklarza i laboranta dmuchacza szkła przy wytwarzaniu elementów szklanych do aparatury chemicznej, w dziale IV poz. 35 pkt 2 wymienione jest stanowisko laboranta w produkcji w skali przemysłowej odczynników chemicznych, w dziale VII poz. 9 pkt 7 wymienione jest stanowisko laboranta stale zatrudnionego przy produkcji azbestu. Z kolei w dziale XII poz. 6 pkt 1 wymienione jest stanowisko laboranta w służbie zdrowia i opiece społecznej przy pracach: pobieranie prób i pomiary w warunkach i na stanowiskach pracy szkodliwych dla zdrowia wykonywanych przez personel stacji sanitarno - epidemiologicznych oraz laboratoriów środowiskowych. Stanowisko pracy, które zajmował wnioskodawca nie jest wymienione w powołanych wyżej przepisach. Sąd Apelacyjny uznał, że nie ma podstaw do przyjęcia, że wnioskodawca w okresie zatrudnienia na stanowisku laboranta od 1984 r. do 2005 r. wykonywał prace zaliczone do prac w szczególnych warunkach; praca laboranta w laboratorium kontroli mieszanek (walcowni), aczkolwiek związana bezpośrednio z kontrolą jakości, nie może być jednak kwalifikowana jako praca przewidziana w wykazie A, dział XIV, poz. 24 załącznika do rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Sąd drugiej instancji wskazał, że błędem byłoby powierzenie biegłemu z zakresu bhp dokonanie ustaleń i oceny prawnej charakteru pracy wnioskodawcy na stanowisku laboranta w Firmie […] - jak to uczynił Sąd pierwszej instancji, przenosząc w ten sposób ciężar ustaleń faktycznych na biegłego sądowego. Świadectwo pracy w warunkach szczególnych wnioskodawcy, wystawione przez pracodawcę, nie jest wiążące - zwłaszcza, że już w załączniku nr 1 do zarządzenia nr 1/88 Dyrektora Zakładów […] z dnia 9 stycznia 1989 r., nie wymienia się laboranta jako pracownika świadczącego pracę w warunkach szczególnych (czego nie należy mylić z wykonywaniem pracy w warunkach szkodliwych oraz profitami pracowniczymi (płacowo - socjalnymi) przyznawanymi z tego tytułu. Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego wnioskodawca zaskarżył skargą kasacyjną w całości. Skargę oparto na obydwu podstawach określonych w art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) zarzucono błędną wykładnię: 5 a) przepisu § 2 ust. 1 oraz § 4 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. i bezpodstawne przyjęcie, że skoro stanowisko „laboranta” w zakładach przemysłu gumowego nie jest literalnie ujęte w tym wykazie to praca na tym stanowisku nie może być wykonywana jako praca w warunkach szczególnych; b) pkt 24 działu XIV wykazu A załącznika do rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. i uznanie, że praca „laboranta” nie jest pracą w szczególnych warunkach, pomimo że praca ta była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy jako „kontrola jakości produkcji” na wydziale, w którym jako podstawowe wykonywane są prace ujęte w wykazie, co jednoznacznie wynika zarówno z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, opinii biegłego sądowego jak i zeznań świadków. W ramach podstawy procesowej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) skarga zarzuciła naruszenie: - art. 235 § 1 k.p.c. w związku z „art 233 § k.p.c.” przez pominięcie przez Sąd II instancji całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie oraz wydanie orzeczenia tylko na tej podstawie, że Sąd Apelacyjny ma już ugruntowane orzecznictwo dotyczące pracy w warunkach szczególnych osób zatrudnionych na stanowisku „laborant” w Firmie […]; - art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia zaskarżonego wyroku w sposób sprzeczny z powołanym przepisem, tj. przy dokonywaniu ustaleń faktycznych Sąd odniósł się jedynie do części materiału dowodowego, a pominął pozostały materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania i nie uzasadnił, z jakich powodów Sąd odmówił tym pominiętym dowodom wiarygodności i mocy dowodowej, jak również bez wskazania, dlaczego ocena materiału dowodowego przyjęta przez sąd I instancji była błędna oraz brak przekonującego wyjaśnienia motywów zmiany oceny tych dowodów i dokonania na ich podstawie nowych ustaleń faktycznych; - art. 382 k.p.c. przez wydanie orzeczenia z pominięciem wyników postępowania dowodowego Sądu pierwszej instancji; - art. 278 kp.c. przez przyjęcie, że ustalenie pracy w szczególnych warunkach nie wymaga wiadomości specjalnych, czego konsekwencją było dokonanie błędnych ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie; 6 - art. 378 § 1 k.p.c. przez rozstrzygnięcie ponad granice apelacji i wskazanie na nieprzydatność złożonej w sprawie opinii biegłego sądowego uznając, że ustalenie pracy w szczególnych warunkach nie wymaga wiadomości specjalnych; - art. 316 k.p.c. w związku z art. 87 Konstytucji RP przez wydanie orzeczenia na podstawie przepisów nieobowiązujących w chwili orzekania, do których nie odsyła art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej, tj. w oparciu o zarządzenie resortowe. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego; ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości przez oddalenie apelacji organu rentowego oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz ubezpieczonego kosztów postępowania według norm przepisanych, przy uwzględnieniu kosztów zastępstwa radcy prawnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. W załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., stanowiącym Wykaz A, w dziale XIV pod poz. 24. – jako prace w szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego – wskazano: kontrolę międzyoperacyjną, kontrolę jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno - techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie. W pozycji tej zatem nie wymienia się stanowiska pracy, lecz odwołuje się do czynności ogólnie pojętego nadzoru lub kontroli w procesie produkcji wykonywanej w tych wydziałach i oddziałach, w których zatrudnieni są pracownicy wykonujący pracę w warunkach szczególnych. Definicję ustawową „pracy w szczególnych warunkach” zawiera art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mianowicie, zgodnie z tym przepisem, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Praca w warunkach 7 szczególnych to praca, w której pracownik w sposób znaczny jest narażony na niekorzystne dla zdrowia czynniki. Jako przykłady takiej pracy można wymienić: pracę w zapyleniu, w oparach chemicznych, w wysokich temperaturach. Pracę taką pracownik musi wykonywać stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku (§ 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.), aby nabyć prawo do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym. Celem unormowania art. 184 ust. 1 w związku z art. 32 ustawy emerytalnej jest umożliwienie osobom wykonującym przyczyniającą się do szybszego obniżenia wydolności organizmu pracę w szczególnych warunkach wcześniejszego przejścia na emeryturę. Przedmiotem oceny w sprawie objętej niniejszą skargą kasacyjną była wykładnia art. 184 w związku z art. 32 ustawy emerytalnej oraz § 2 pkt 1 i 2 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny nie odniósł się rzeczowo do ustaleń Sądu pierwszej instancji, z których wynika, że wnioskodawca jako walcownik pracował na hali produkcyjnej tzw. walcowni i stale, w pełnym wymiarze czasu pracy, wykonywał prace wymienione w wykazie A dziale IV, poz. 21 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, polegające na produkcji i przetwórstwie wyrobów gumowych oraz półproduktów i środków pomocniczych do tych wyrobów. Pracując na stanowisku laboranta wnioskodawca był natomiast obowiązany do badania jakości półproduktów, prefabrykatów i mieszanek, z których następnie miała być utworzona guma i opony. Nazwy tego stanowiska były różne - od zwykłego laboranta, przez laborant - próbkarz, czy laborant - brakarz, jednakże istota świadczonej pracy nie ulegała istotnej zmianie. Przeciętnie laborant spędzał ponad połowę czasu na hali pobierając próbki, znakując palety i przekazując zlecenia oraz „zwolnienia” do produkcji (przeciętnie powyżej 4-5 godzin), a resztę czasu pracował w laboratorium poddając próbki procesowi wulkanizacji i sprawdzając ich jakość. Czas pracy wnioskodawcy w tych dwóch miejscach zależał od wielu czynników, takich jak: ilość włączonych mikserów produkujących mieszanki (im ich większa ilość, tym więcej czasu spędzał na hali), ilość laborantów pracujących na jednej zmianie, dziennego planu produkcji i dokonanego podziału zadań przez laborantów. 8 Zasadą było, że każdy laborant sam chodził na halę i pobierał próbki, jednakże zdarzało się i tak, że jeden z nich pobierał próbki dla innych i dla siebie. Z racji tego, że pobierano znaczne ilości próbek (w kilogramach), odcinając nożem kawałek surowej gumy - prace te powierzano z reguły mężczyznom. Były „zatem i dni, w których wnioskodawca spędzał 70-90% czasu pracy na walcowni”. Laboratorium było niewielkim pomieszczeniem (o pow. ok. 30 m2), wydzielonym na hali produkcyjnej walcowni, jednak bez hermetycznej izolacji oddzielającej te dwa pomieszczenia. Z tytułu tej pracy za okres od 1984 r. do 2005 r. pracodawca wydał skarżącemu świadectwo pracy w szczególnych warunkach. W ocenie Sądu Najwyższego takie świadectwo pracy w szczególnych warunkach można potraktować jako domniemanie faktyczne wykonywania takiej pracy, tak jak analizowane przez Sąd Apelacyjny nieobowiązujące już zarządzenia resortowe stwarzały sui generis domniemanie faktyczne, że osoba zatrudniona na stanowiskach wymienionych w tych zarządzeniach zatrudniona była w szczególnych warunkach. W tej sytuacji zanegowanie treści takiego świadectwa pracy wymagało nie tylko adekwatnej aktywności procesowej ze strony organu emerytalnego, ale także przekonującej argumentacji w uzasadnieniu Sądu. Brak danego stanowiska w zarządzeniu resortowym, wbrew ocenie Sądu drugiej instancji, nie oznaczał, że osoba taka nie wykonywała pracy w szczególnych warunkach. W sposób zbyt ogólny Sąd Apelacyjny analizował pracę wnioskodawcy na stanowisku laboranta jako „kontrolę międzyoperacyjną, kontrolę jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno - techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie A”. W ocenie Sądu Najwyższego w przepisie pkt 24 działu XIV wykazu A załącznika do rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. wymienione są trzy, wprawdzie podobne, ale różne rodzaje pracy, posiadające własną specyfikę. Kontrolę jakości produkcji można zdefiniować jako czynności podejmowane w celu określania zgodności uzyskanej jakości cząstkowej wyrobu lub jego części z wymaganiami zawartymi w dokumentacji konstrukcyjnej lub technologicznej; są to planowe i systematyczne działania niezbędne do zapewnienia spełnienia wymagań jakości końcowego produktu w procesie jego tworzenia (por. A. Hamrol, 9 W. Mantura, Zarządzanie jakością. Teoria i praktyka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002 r.). Kontrola jakości produkcji może być wykonywana przez cały czas na terenie hali fabrycznej; wtedy nie ma wątpliwości, że podlega zaliczeniu do wykonywanych tam prac w szczególnych warunkach. Może też, jak w niniejszej sprawie, być wykonywana częściowo na terenie hali fabrycznej i częściowo w laboratorium. Zdaniem Sądu Najwyższego czynności kontroli jakości produkcji wykonywanej w laboratorium przemysłowym w warunkach bezpośrednio narażających na szkodliwe dla zdrowia czynniki, porównywalnych do warunków panujących w hali produkcyjnej na wydziałach i oddziałach, w których zatrudnieni są pracownicy wykonujący pracę w warunkach szczególnych w rozumieniu rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, podlegają zaliczeniu do takich prac na podstawie wykazu A do tego rozporządzenia działu XIV poz. 24. W tym kontekście ustalenie Sądu Apelacyjnego, że praca w charakterze laboranta w zakładach przemysłu chemicznego i lekkiego nie jest pracą w warunkach szczególnych na terenie jakiegokolwiek laboratorium zakładowego Firmy […] ocenić należy jako niepoparte adekwatnymi ustaleniami. Wprawdzie ustalenie wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze na danym stanowisku pracy nie wymaga wiadomości specjalnych uzasadniających prowadzenie dowodu z opinii biegłego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2009 r., I UK 201/08, LEX nr 738338), jednak w ocenie niniejszego składu Sądu Najwyższego opinia biegłego może być pomocna w ustaleniu, czy na terenie laboratorium panowały warunki szkodliwe dla zdrowia w rozumieniu w/w przepisów. Ad casum biegły powołany przez Sąd pierwszej instancji wskazał, że w trakcie czynności kontroli produkcji w laboratorium wydobywały się szkodliwe związki siarki, a wysoka temperatura towarzysząca przetwarzaniu prefabrykatów, olejów i wyrobów gumowych powodowała, że w istocie praca w laboratorium była całkowicie porównywalna do pracy w hali produkcyjnej. 10 Okoliczności te nie zostały w wystarczającym stopniu poddane analizie i proste ich zanegowanie bez rzeczowych argumentów powoduje, że konieczne jest ponowne rozpoznanie sprawy przez Sąd Apelacyjny w celu ustalenia, czy wnioskodawca stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace w szczególnych warunkach oraz czy spełnił wszystkie warunki przyznania prawa do emerytury z art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Mając powyższe okoliczności na uwadze Sąd Najwyższy na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji, o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygając stosownie do art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.