III CZP 89/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: Ł. Grygołajtys (sprawozdawca), H. Ciepła, C. Bieske, W. Patulski, K. Piasecki, Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, S. Trautsolta, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 1987 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące zagadnienie prawne:"Czy od zażalenia na postanowienie oddalające wniosek o wyłączenie sędziego w postępowaniu cywilnym pobiera się opłatę sądową?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Od zażalenia na postanowienie sądu oddalające wniosek o wyłączenie sędziego w postępowaniu cywilnym pobiera się opłatę sądową, stosownie do zasad przewidzianych w § 10 ust. 2 albo § 20 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 lipca 1982 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 26, poz. 188).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu przez Ministra Sprawiedliwości zagadnienie prawne rozstrzygane jest niejednolicie, przy czym kontrowersyjne są poglądy wyrażone w tej kwestii w orzecznictwie i piśmiennictwie prawniczym.Według poglądu wyrażonego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 31 lipca 1972 r. III CZP 93/71, podjętej w składzie trzech sędziów, "od zażalenia o wyłączenie sędziego w postępowaniu nieprocesowym pobiera się wpis według reguły określonej w § 18 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1967 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych" (OSNCP 1974, z. 4, poz. 54). Wprawdzie uchwała dotyczyła opłat od zażalenia na postanowienie oddalające wniosek o wyłączenie sędziego w postępowaniu nieprocesowym, jednakże z uwagi na ten sam przedmiot rozstrzygnięcia, wyrażony pogląd należy odnieść również do postępowania procesowego przy uwzględnieniu wysokości opłat sądowych, przewidzianych dla tego postępowania. Pogląd ten nie stracił na aktualności, gdyż zmiana przepisów ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 24, poz. 110; zm.: z dnia 16 czerwca 1982 r. - Dz. U. Nr 31, poz. 215) oraz rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (zm.: z dnia 26 lipca 1982 r. - Dz. U. Nr 26, poz. 188) nie wprowadziła innych unormowań w zakresie objętym przedstawionym pytaniem.Według odmiennego stanowiska piśmiennictwa nie pobiera się opłaty od zażalenia na postanowienie oddalające wniosek o wyłączenie sędziego, ponieważ postępowanie o wyłączenie sędziego ma na celu zabezpieczenie prawidłowego wymiaru sprawiedliwości w sprawie (ochrona zadań konstytucyjnych). Nie czyni ono zadość wymaganiom z art. 394 k.p.c., sankcją zaś zgłoszenia wniosku w złej wierze jest zagrożenie grzywną z art. 53 k.p.c.Oba stanowiska są zgodne co do tego, że nie pobiera się opłaty od samego wniosku o wyłączenie sędziego, gdyż przepisy ustawy o kosztach sądowych i rozporządzenia w sprawie określenia wysokości wpisów nie przewidują pobrania takiej opłaty. Ustawa z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych statuuje zasadę, że do uiszczenia kosztów sądowych obowiązana jest strona wnosząca do sądu pismo, od którego przepisy przewidują pobranie opłaty (art. 5 ust. 1 ustawy), chyba że ustawa stanowi inaczej. Do pism, których dotyczy art. 5 ust. 1 ustawy, należy zaliczyć pisma procesowe z k.p.c. (art. 28 ustawy) oraz pozew i inne wnioski, zgłaszane ustnie do protokołu (art. 27 ust. 2 ustawy). Od obowiązku uiszczenia kosztów, które ma ponieść strona, ustawa przewiduje wyjątki. W szczególności nie pobiera się opłat sądowych od określonych pism, jeżeli przepisy powołanej ustawy oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 lipca 1982 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 26, poz. 188) wyraźnie o tym stanowią, jak również w wypadku wydania przez sąd, na podstawie przepisów k.p.c., postanowienia o zwolnieniu od kosztów sądowych. Zarówno w przepisach ustawy, jak i rozporządzenia wymieniono wypadki, w których opłaty sądowej się nie pobiera (art. 10, 19, 23, 35 pkt 3 ustawy, § 22, 27, 48, 52 pkt 2 i § 74 rozporządzenia). Przepisy rozporządzenia, określając wysokość należnych wpisów od poszczególnych pism, nie przewidują pobrania opłaty np. od wniosków dotyczących przywrócenia uchybionego terminu, przekazania sprawy sądowi właściwemu, wyłączenia sędziego. Z tego względu nie budzi wątpliwości stanowisko, że w świetle przepisów ustawy o kosztach sądowych i rozporządzenia w sprawie określenia wysokości wpisów wnioski o wyłączenie sędziego nie podlegają opłacie.Odpowiedź na postawione pytanie zależy od rozstrzygnięcia kwestii, czy w postępowaniu o wyłączenie sędziego, w którym wniosek wolny jest od opłat, strona jest także zwolniona od obowiązku uiszczenia opłaty od zażalenia. Skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego podziela stanowisko zajęte w uchwale III CZP 93/71, że od zażalenia na postanowienie oddalające wniosek o wyłączenie sędziego w postępowaniu cywilnym pobiera się opłatę sądową. Zgodnie z przepisami ustawy i rozporządzenia rewizja i zażalenie podlegają określonej opłacie (§ 8 ust. 1 pkt 3, § 10 ust. 2, § 20 rozporządzenia). Wyjątek od tej zasady ustawa przewiduje w art. 10 i 23 oraz rozporządzenie w § 74. Podstawowe założenia ustawy o kosztach sądowych, znajdujące swój wyraz w przepisach art. 5 i 16 ust. 1 ustawy, nie uzasadniają, aby w sprawach, w których nie przewiduje się pobierania opłat sądowych od pism początkujących postępowanie, nie istniał także obowiązek ich uiszczenia od wnoszonych środków odwoławczych (np. nie pobiera się wpisu od pisma, które podlega odrzuceniu - art. 19 ustawy - jednakże zażalenie na postanowienie o odrzuceniu pisma podlega opłacie; wniosek o przekazanie sprawy sądowi właściwemu nie podlega opłacie; na przekazanie to, w wypadkach określonych w art. 394 § 1 k.p.c., przysługuje zażalenie, które podlega opłacie). Odstępstwo od zasady z § 10 ust. 2 rozporządzenia pobierania piątej części wpisu od zażalenia przewiduje § 20 ust. 2 rozporządzenia dotyczące postępowania nieprocesowego, według którego, jeżeli wniosek o wszczęcie postępowania nie podlega opłatom - od zażalenia pobiera się wpis stały w kwocie 300 zł (np. § 22 i 27). Z takiego uregulowania więc wynika, że również zażalenie na odmowę wyłączenia sędziów podlega opłacie, skoro ustawodawca nie przewidział zwolnienia takiego zażalenia od opłat sądowych. Odmienne traktowanie zażalenia na odmowę wyłączenia sędziów zostało uzasadnione charakterem postępowania o wyłączenie sędziego. Niewątpliwie wniosek o wyłączenie sędziego nie pozostaje w ścisłym związku z dochodzonym roszczeniem, a postępowanie w tej części nie dotyczy ani samego przedmiotu sprawy, ani też rozstrzygnięć ubocznych, lecz zdolności do wykonywania czynności sądzenia w określonej sprawie przez konkretnych sędziów. Usunięcie wątpliwości co do bezstronności danego sędziego leży w interesie wymiaru sprawiedliwości. Wszakże ustawodawca, ze względu na kryterium przedmiotowe, nie ustanowił wyjątku od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości w sprawach cywilnych przez zwolnienie od opłat zażalenia na oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego, jak to uczynił np. w sprawach wymienionych w § 22 i 74 rozporządzenia. Na oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 10 k.p.c.), które podlega opłacie na zasadach ogólnych. Ponadto również w odniesieniu do innych środków odwoławczych, np. rewizji opartej jedynie na zarzucie nieważności postępowania z tej przyczyny, że skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa, należałoby stosować zwolnienie od opłaty ze względu na charakter tego postępowania, rozszerzając w sposób dowolny zakres przedmiotowy zwolnień środków odwoławczych od opłat. Niejasność prawna, która spowodowała przedstawienie zagadnienia objętego wnioskiem Ministra Sprawiedliwości, wynika z faktu braku wyraźnej regulacji kwestii, czy zwolnienie od opłat sądowych danego pisma powołuje, że strona korzysta również z takiego zwolnienia w postępowaniu odwoławczym. Jednakże przepisy ustawy i rozporządzenia nie dostarczają podstawy do wyprowadzenia takiego wniosku. Treść przepisów art. 10 i 23 ustawy stanowiących, że zarówno wniosek o zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłaty lub zaliczki, jak i podania o zwrot takiej opłaty oraz zażalenia w tych sprawach wolne są od opłat, harmonizuje z ogólną zasadą obowiązku pobierania opłat od środków odwoławczych w innych wypadkach. W przeciwnym razie regulacja art. 10 i 23 ustawy dotycząca zwolnienia zażalenia od opłat byłaby zbędna, skoro z mocy samej ustawy zwolnienie wniosku od opłat obejmowałoby również środki odwoławcze. Przy przyjęciu poglądu reprezentowanego w uchwale III CZP 93/71 wysokość opłaty od zażalenia byłaby zróżnicowana i wymierzana przy zastosowaniu zasad § 10 ust. 2 i § 20 ust. 1 i 2 rozporządzenia.Z powyższych względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.