III CZP 21/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Wielgus (sprawozd.).Sędziowie SN: G. Bieniek, J. Niejadlik.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku A. S. przy uczestnictwie K. S., J. C. i M. P. o zabezpieczenie obowiązku alimentacyjnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 12 kwietnia 1988 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w R. postanowieniem z dnia 29 stycznia 1988 r., sygn. akt (...), do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1.czy dopuszczalne jest postępowanie sądowe z wniosku (powództwa) osoby ubiegającej się o paszport i wyjazd za granicę o zabezpieczenie przypadających od niej świadczeń alimentacyjnych na rzecz byłego małżonka pozostającego w Polsce?2. czy w wypadku niedopuszczalności powyższego wniosku (powództwa) rewizję uczestnika od postanowienia uwzględniającego wniosek, a zmierzającą do dodatkowego zabezpieczenia świadczeń alimentacyjnych należy odrzucić, czy też uchylić zaskarżone postanowienie w całości i wniosek odrzucić, czy też rewizję oddalić?,podjął następująca uchwałę:"Dopuszczalne jest - na wniosek osoby zobowiązanej - zabezpieczenie alimentów zasądzonych na rzecz byłego małżonka od współmałżonka ubiegającego się o wyjazd za granicę w trybie przepisów o postępowaniu zabezpieczającym.Uzasadnienie faktyczneW wyroku z dnia 22 kwietnia 1987 r. orzekającym rozwód małżeństwa A. S. i K. S. Sąd Rejonowy w R. zasądził od A. S. na rzecz K. S. alimenty po 10.000 zł miesięcznie. Obecnie A. S. ma zamiar wyjechać za granicę, a władze paszportowe uzależniały wydanie paszportu od zabezpieczenia powyższych alimentów. K. S. nie wyraziła zgody na przedstawione przez dłużnika propozycje zabezpieczenia w formie umowy poręczenia, dlatego A. S. wystąpił do Sądu z wnioskiem o wydanie orzeczenia zabezpieczającego wykonanie przez niego obowiązku alimentacyjnego.Uczestniczka postępowania wyraziła zgodę na formę zabezpieczenia przedstawioną we wniosku, wnosząc ponadto o zabezpieczenie dodatkowe przez zobowiązanie wnioskodawcy do wpłacenia na książeczkę oszczędnościowe PKO kwoty 1.200.000 zł na jej nazwisko z równoczesnym upoważnieniem uczestniczki do podejmowania w każdym miesiącu kwot równych alimentom określonym aktualnymi wyrokami sądowymi.Sąd Rejonowy w R. postanowieniem z dnia 13 listopada 1987 r. wyraził zgodę na proponowany przez strony sposób zabezpieczenia zarówno poprzez umowę poręczenia, jak też przez zobowiązanie A. S. do wpłacenia sumy 600.000 zł jako zabezpieczenie różnicy podwyższonych w przyszłości alimentów na rzecz K. S.Ponadto Sąd ten orzekł, że nastąpi zwrot kwoty złożonej na książeczce PKO na rzecz A. S. z chwilą jego powrotu do kraju, zaś realizację wkładu oszczędnościowego przez K. S. uzależnił od prawomocnego orzeczenia o podwyższeniu zasądzonych na jej rzecz alimentów.Postanowienie to zaskarżyła rewizją uczestniczka postępowania, wnosząc o jego zmianę przez zobowiązanie wnioskodawcy do wpłacenia na książeczkę PKO sumy - 1.200.000 zł, a następnie zarzuciła, iż w sprawie zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej i wydane postanowienie winno ulec uchyleniu, a wniosek odrzuceniu.Sąd Wojewódzki w R., rozpoznając sprawę na skutek powyższej rewizji, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone wyżej w sentencji uchwały.Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego sprowadzają się do dwóch zasadniczych zagadnień: dopuszczalności postępowania sądowego z wniosku osoby ubiegającej się o wyjazd za granicę o zabezpieczenie płatności alimentów jakie zasądzone od niej zostały na rzecz byłego małżonka pozostającego w kraju, a w przypadku odpowiedzi twierdzącej, w jakim trybie i na zasadzie jakich przepisów zabezpieczenie takie byłoby możliwe.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Okoliczności faktyczne rozważonej sprawy wskazują na to, iż właściwy organ paszportowy uzależnił wydanie paszportu od zapewnienia osobie pozostającej w kraju na rzecz której zasądzone zostały alimenty od ubiegającego się o paszport środków utrzymania przyjmując, że przeciwko wydaniu paszportu przemawiają ważne względy społeczne (art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. o paszportach (tekst jedn.: Dz. U. Nr 17, poz. 81) w brzmieniu nadanym nowelę z dnia 5 grudnia 1983 r. (Dz. U. Nr 66, poz. 298)).W praktyce orzeczonej nie ma wątpliwości co do tego, że istnieje możliwość rozstrzygnięcia przez Sąd opiekuńczy w trybie art. 97 § 2 k.r.o. o sposobie zabezpieczenia, z braku porozumienia między rodzicami, realizacji obowiązku alimentacyjnego względem dziecka w okresie nieobecności zobowiązanego do alimentów w kraju (zob. teza IX uchwały pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r. w sprawie wytyczonych w zakresie wykładni prawa i praktyki sądowej w sprawach o alimenty (M.P. z 1988 r. Nr 6, poz. 60).Gdy zaś chodzi o obowiązek alimentacyjny między małżonkami po rozwodzie to - mimo ustania rodziny - jest on chroniony prawnie zarówno w postępowaniu rozpoznawczym, jak i wykonawczym (art. 321 § 1 k.p.c. oraz art. 1081 k.p.c.). Z tego względu nie ma jakichkolwiek racji prawnych i społecznych, które by przemawiały za odmiennym ich potraktowaniem przy zabezpieczeniu roszczeń dochodzonych jak i roszczeń już zasądzonych.W sprawie niniejszej mamy taką sytuację, gdy alimenty są prawomocnie zasądzone na rzecz byłego małżonka od tego, który zamierza wyjechać za granicę, płaci on dobrowolnie zasądzone alimenty i wystąpił z inicjatywą zabezpieczenia ich płatności na przyszłość. Ponieważ zaproponowane warunki zabezpieczenia nie zostały przyjęte, dłużnik odpowiedni wniosek złożył do sądu. Dopuszczalność wydania, po uzyskaniu przez wierzyciela orzeczenia podlegającego wykonaniu - postanowienia zabezpieczającego roszczenia o świadczenia, których termin spełnienia jeszcze nie nastąpił - przewidziana została w art. 730 § 3 k.p.c.Postępowanie zabezpieczające ma bowiem na celu zabezpieczenie wykonania zarówno roszczenia będącego przedmiotem postępowania rozpoznawczego, jak również postępowania egzekucyjnego i dlatego w nauce prawa nazywana jest "antycypowaną egzekucją". Do postępowania tego mają też zastosowanie odpowiednie przepisy o postępowaniu egzekucyjnym (art. 743 k.p.c.). Celem postępowania egzekucyjnego jest urzeczywistnienie prawa materialnego w sytuacji, gdy strona zobowiązana do świadczenia prawomocnym lub wykonalnym orzeczeniem nie stosuje się do niego dobrowolnie. Powyższe zadanie egzekucji spowodowały uprawnienia wierzyciela w postępowaniu egzekucyjnym, do którego z reguły należy decyzja o wszczęciu egzekucji (art. 796 k.p.c.) i określeniu świadczenia oraz sposobu egzekucji (art. 797 k.p.c.). Jednakże są przepisy postępowania egzekucyjnego, które ograniczają dyspozycje wierzyciela w niektórych rodzajach spraw w egzekucji świadczeń alimentacyjnych i p-ko j.g.u.) oraz ze względu na zasadę ochrony dłużnika. Dotyczy to głównie sytuacji, gdy dopuszczalne jest wszczęcie egzekucji z urzędu (art. 796 § 2 k.p.c.). Dominacja wierzyciele mogłaby prowadzić w szeregu przypadkach do ujemnych, społecznych i gospodarczych następstw, dlatego w przepisach kodeksu postępowania cywilnego przyznane zostały dłużnikowi uprawnienia, które służą jego ochronie. Wśród wielu ograniczeń dotyczących podstawy egzekucji, jej przebiegu i przedmiotu, istotne znaczenie z punktu widzenia uprawnień dłużnika w kontekście rozważanej sprawy mają te, które dotyczą możliwości wyboru przez dłużnika sposobu świadczenia (art. 798 k.p.c.) i zastosowanie rodzaju egzekucji najmniej uciążliwego dla dłużnika (art. 799 k.p.c.). Jeżeli zaś dłużnik dobrowolnie wywiązuje się z nałożonego na niego obowiązku uiszczenia rat alimentacyjnych nie ma podstaw do prowadzenia egzekucji i jeżeli spełnione są przesłanki określone w art. 883 § 2 k.p.c., dłużnik - może żądać umorzenia egzekucji. W takim przypadku dłużnik może też skutecznie kwestionować czynności komornika w zakresie obciążenia go kosztami egzekucyjnymi (art. 767 i 770 k.p.c.). Takie stanowisko zawarte zostało w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1986 r., III CZP 40/86, OSNCP 1987, nr 5-6, poz. 71).Rozważając w kontekście powyższej sytuacji faktycznej i prawnej kwestię legitymacji czynnej dłużnika do złożenia wniosku o zabezpieczenie wykonania przez niego w przyszłości świadczenia alimentacyjnego objętego tytułem wykonawczym, Sąd Najwyższy uznał, że zachodzi podstawa do przyznania takiej legitymacji dłużnikowi.Skoro do postępowania zabezpieczającego stosuje się odpowiednie - o czym była mowa wyżej - przepisy o postępowaniu egzekucyjnym, a w tym o współdziałaniu wierzyciela i dłużnika o możliwości żądania przez dłużnika umorzenia egzekucji, co do świadczeń wymagalnych w przyszłości, jeżeli uiści wszystkie świadczenie wymagalne i złoży do depozytu sądowego sumę równającą się sumie świadczeń periodycznych za sześć miesięcy, z równoczesnym umocowaniem komornika do podejmowania sumy (art. 883 § 2 k.p.c.), to z tej sytuacji prawnej dłużnika w postępowaniu egzekucyjnym wobec zasady równości stron w każdej fazie postępowania płynie wniosek do przyznania mu także prawa żądania uregulowania przez Sąd sposobu zabezpieczenia zasądzonych od niego alimentów na rzecz byłego małżonka w okresie jego pobytu za granicą (art. 730 § 3 k.p.c.).Za przyjęciem tego poglądu przemawia również charakter świadczeń alimentacyjnych i związane z tym charakterem unormowania odnoszące się do zabezpieczenia i egzekucji. Chodzi tu o możliwość wydania z urzędu postanowienia o zabezpieczeniu (art. 753 § 1 k.p.c.) oraz wszczynania z urzędu egzekucji (art. 1085 k.p.c.). Skoro Sąd może z urzędu podejmować te czynności, to względy celowości przemawiają za uprawnieniem dłużnika do składania wniosku o zabezpieczenie, który to wniosek może być potraktowany jako sygnał do działania z urzędu. Inicjatywa dłużnika zawarta we wniosku o zabezpieczenie wykonania obowiązku alimentacyjnego zmierza w istocie do spełnienia podstawowego celu egzekucji realizacji uprawnień wierzyciela wynikających z prawa materialnego oraz społecznej funkcji obowiązku alimentacyjnego.Do zarządzenia tymczasowego, wydanego w trybie art. 730 § 3 k.p.c. mają pełne zastosowanie unormowania zawarte w § 1 i 2 tego przepisu, które przewidują uprawdopodobnienie, że brak zabezpieczenia pozbawiły wierzyciela zaspokojenia oraz ograniczenia czasowe dotyczące przyszłych powtarzających się świadczeń (zob. uchwała SN z dnia 23 lutego 1982 r., III CZP 3/82, OSNCP, nr 7, poz. 100).Na postanowienie Sądu o zabezpieczeniu - poprzedzone postępowaniem uregulowanym w art. 735-746 k.p.c. - służy zażalenie (art. 741 k.p.c.).Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszczono możliwość żądania w postępowaniu sądowym przez zobowiązanego do alimentacji osoby pełnoletniej ustalenia (art. 189 k.p.c.), że zabezpieczył on środki utrzymania należne uprawnionemu w czasie jego nieobecności w kraju (uchwała SN z dnia 19 kwietnia 1988 r., III CZP 26/88 i z dnia 13 maja 1988 r., III CZP 35/88).Z przytoczonych wyżej względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c., rozstrzygnął postawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne, jak w sentencji uchwały.