III CZP 49/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego A. Łopatka. Prezesi Sądu Najwyższego: W. Sutkowski, T. Szymanek. Sędziowie Sądu Najwyższego: J. Bała, G. Bieniek, C. Bieske, B. Bladowski, T. Bukowski, B. Błachowska, E. Brzeziński, H. Ciepła, S. Dmowski, A. Filcek, A. Gola, Ł. Grygołajtys, K. Kołakowski, T. Ładykowski, W. Łysakowski, Z. Marmaj, T. Miłkowski, W. Myga, E. Mzyk (współsprawozdawca), W. Patulski, S. Perestaj, K. Piasecki, M. Sadowski, W. Skierkowska, J. Sokołowski, K. Strzępek, J. Suchecki, M. Sychowicz, Z. Stypułkowska, S. Szymańska, G. Szymańska, Z. Świeboda (sprawozdawca), J. Wasilewski, A. Wielgus, A. Wypiórkiewicz, M. Zakrzewska, Z. Zaziemski, T. Żyznowski.Protokolant: członek Biura Orzecznictwa SN B. Pustelnik.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, J. Brola, i Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL, H. Starszaka, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przedstawionego przez Pełny Skład Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 18 maja 1988 r. do rozstrzygnięcia przez Połączone Izby: Izbę Cywilną i Administracyjną oraz Izbę Pracy i Ubezpieczeń Społecznych:"Czy przepis art. 769 k.p.c. wyłącza stosowanie przepisów działu piątego rozdziału I kodeksu pracy?"podjął następującą uchwałę:Artykuł 769 k.p.c. przewidujący solidarną odpowiedzialność komornika jako organu egzekucyjnego i Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez komornika umyślnie lub przez niedbalstwo wyłącza - w zakresie w nim unormowanym - stosowanie przepisów działu piątego rozdziału I kodeksu pracy. Uzasadnienie faktyczneI. Komornik jest pracownikiem państwowym, powołanym do pełnienia czynności egzekucyjnych i innych, wskazanych w ustawach (§ 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia 1960 r. o komornikach - Dz. U. z 1961 r. Nr 13, poz. 66 ze zm.). Stosunek pracy z komornikiem nawiązuje się na podstawie mianowania (§ 28 rozporządzenia oraz art. 128 § 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz. U. Nr 31, poz. 137). Jest on pracownikiem samodzielnym, niezależnym od stron w rozstrzyganiu i wykonywaniu czynności, a podległym w drodze nadzoru sądowi. Samodzielność komornika wynika przede wszystkim z jego kompetencji do orzekania w przedmiocie zawieszenia i umorzenia postępowania, kosztów postępowania oraz dokonywania szeregu innych czynności, jak również z jego odpowiedzialności. Odpowiedzialność tę podkreśla art. 769 § 1 k.p.c., który stwierdza, że: "komornik obowiązany jest do naprawienia szkód, wyrządzonych umyślnie lub przez niedbalstwo, jeżeli poszkodowany nie mógł w toku postępowania zapobiec szkodzie za pomocą środków przewidzianych w kodeksie niniejszym".Przed wejściem w życie kodeksu pracy panował w orzecznictwie pogląd, że art. 769 k.p.c. stanowi wyłączną podstawę prawną odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez komornika. Przepis ten, a właściwie jego § 2, uznany został z mocy art. 421 k.c. za przepis szczególny, wyłączający stosowanie art. 417-420 k.c. do odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez komornika (orz. SN z dnia 27 października 1971 r. I CR 427/71, OSNCP 1972, z. 5, poz. 88).Po wejściu w życie kodeksu pracy wyłoniło się zagadnienie stosunku art. 769 § 1 i 2 k.p.c. do przepisów wymienionego kodeksu, a zwłaszcza do art. 120 k.p. Według ostatnio przytoczonego przepisu, zamieszczonego w dziale o odpowiedzialności materialnej pracowników, "w razie wyrządzenia przez pracownika przy wykonywaniu przez niego obowiązków pracowniczych szkody osobie trzeciej, zobowiązany do naprawienia szkody jest wyłącznie zakład pracy (§ 1) wobec zakładu pracy, który naprawił szkodę wyrządzoną osobie trzeciej, pracownik ponosi odpowiedzialność przewidzianą w przepisach niniejszego rozdziału (§ 2)". Orzecznictwo (np. uchwała SN z dnia 8 października 1975 r. IV PZP 8/75, NP 1977, nr 1, s. 119) zajmuje konsekwentne stanowisko, według którego pracownik nie odpowiada wobec osoby trzeciej za szkodę wyrządzoną jej z winy nieumyślnej. Pogląd ten opiera się na założeniu, że art. 120 § 1 k.p. dokonał zasadniczej modyfikacji w zakresie odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych. Dopiero po naprawieniu szkody wyrządzonej osobie trzeciej przez pracownika przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych zakładowi pracy przysługuje roszczenie regresowe wobec pracownika, który ją wyrządził, jeżeli istnieją podstawy odpowiedzialności odszkodowawczej tego pracownika względem zakładu pracy. Odpowiedzialność ta w razie nieumyślnego wyrządzenia szkody nie może przewyższać trzymiesięcznego wynagrodzenia pracownika (art. 119 § 1 k.p.).II. Chociaż art. 769 k.p.c. zamieszczony został w kodeksie postępowania cywilnego, to jednak jest on przepisem prawa materialnego. Przeprowadzenie bowiem granicy podziału między przepisami prawa procesowego cywilnego a prawa cywilnego materialnego nie może opierać się na kryterium miejsca, w którym dany przepis znajduje się, a więc czy jest on zamieszczony w kodeksie postępowania cywilnego, czy też w innej ustawie lub kodeksie cywilnym. Zamieszczenie przepisów prawa cywilnego materialnego w ustawie procesowej i na odwrót wynika ze względów celowości kodyfikacyjnej i z uwagi właśnie na związek zachodzący między tymi przepisami. Na oznaczenie zaś charakteru danego przepisu wpływa zawsze tylko przedmiot i treść przepisu.Według art. 5 k.p., jeżeli stosunek pracy określonej kategorii pracowników regulują przepisy szczególne, przepisy kodeksu stosuje się w zakresie nie uregulowanym tymi przepisami. Powszechność bowiem kodeksu pracy nie wyłącza unormowania wielu spraw w sposób odmienny, dostosowany do właściwości różnych gałęzi pracy. W zależności od zmiennych czynników właściwości te w odniesieniu do określonej kategorii pracowników ulegają przeobrażeniom i znajdują wyraz w dostosowaniu przepisów szczególnych do potrzeb życia. Przykładem takich szczególnych przepisów mogą być tzw. pragmatyki służbowe regulujące stosunki pracy określonej kategorii pracowników wykonujących odpowiedzialne funkcje wymagające szczególnych kwalifikacji zawodowych i postaw moralnych, a także inne ustawy (np. ustawa z dnia 29 czerwca 1983 r. o poprawie gospodarki przedsiębiorstwa państwowego oraz o jego upadłości - Dz. U. z 1986 r., Nr 8, poz. 46 - w zakresie rozwiązania stosunku pracy z pracownikami przedsiębiorstwa upadłego).Wymienione przykładowo obowiązujące przepisy szczególne wydane zostały już po wejściu w życie kodeksu pracy. W sprawie jednak chodzi o art. 769 k.p.c. wydany przed wejściem w życie kodeksu pracy. Zatem jego moc obowiązująca w dniu wejścia w życie kodeksu pracy w zakresie uregulowanym w tym akcie prawnym powinna wynikać z przepisów wprowadzających kodeks pracy. Otóż według art. V § 1 przep. wprow. k.p. pozostają w mocy dotychczasowe przepisy dotyczące przedmiotów unormowanych w kodeksie pracy, jeżeli te przepisy mają charakter przepisów szczególnych, stosownie zaś do § 2 powołanego przepisu "w szczególności pozostają w mocy przepisy wymienione w art. VI". Wyrażenie "w szczególności" implikuje przykładowy, a nie enumeratywny charakter przepisów zawartych w art. VI przep. wprow. k.p. Oznacza to, że brak w art. VI przepisu art. 769 k.p.c. nie wyłącza obowiązywania tego przepisu, jeżeli ma on charakter przepisu szczególnego w stosunku do regulujących tę samą materię norm kodeksu pracy. Są bowiem akty prawne nie wymienione w art. VI i VII przep. wprow. k.p. (wydane przed wejściem w życie kodeksu pracy), które jako przepisy szczególne w stosunku do kodeksu pracy obowiązują w zakresie w nich określonym. Przykładem może być prawo upadłościowe (rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Dz. U. Nr 93, poz. 834 ze zm.), które reguluje kwestie związane z rozwiązaniem z pracownikami umów o pracę po ogłoszeniu upadłości (art. 45).Odpowiedź zatem na pytanie, czy art. 769 § 1 i 2 k.p.c., obowiązujący w dacie wejścia w życie kodeksu pracy, jest przepisem szczególnym w stosunku do przepisów kodeksu pracy, a zwłaszcza art. 120 k.p., ma podstawowe znaczenie. W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 7 czerwca 1975 r. III CZP 19/75 (OSNCP 1976, z. 7-8, poz. 20) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że treść art. 120 § 1 k.p. dokonuje modyfikacji prawa cywilnego w tym kierunku, iż w razie wyrządzenia przez pracownika przy wykonywaniu przez niego obowiązków pracowniczych szkody osobie trzeciej, osoba ta nie ma roszczenia o naprawienie tej szkody w stosunku do sprawcy, tj. pracownika, gdyż do naprawienia tej szkody zobowiązany jest wyłącznie zakład pracy; w uzasadnieniu zaś uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 12 czerwca 1976 r. III CZP 5/76 (OSNCP 1977, z. 4, poz. 61) wskazał, że art. 120 § 1 k.p. wkracza tylko o tyle w unormowanie prawa cywilnego, o ile ustanawia wyłączną legitymację bierną zakładu pracy wobec poszkodowanej osoby trzeciej, nie określa on natomiast ani podstawy prawnej roszczenia poszkodowanego, ani podstawy prawnej oznaczenia szkody, którą powinien zakład pracy naprawić przy zaistnieniu stanu faktycznego, odpowiadającego hipotezie art. 120 § 1 k.p.Można zatem stwierdzić, że zakład pracy zobowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez jego pracownika osobie trzeciej wówczas, gdy wyrządzenie tej szkody nastąpiło przy wykonywaniu przez pracownika obowiązków pracowniczych i tę odpowiedzialność uzasadniają przepisy prawa. Jeśli więc zakład pracy przejmuje w świetle art. 120 § 1 k.p. obowiązek odszkodowawczy za pracownika, to "osobami trzecimi" w stosunku do zakładu pracy będą podmioty, którym pracownik wyrządził szkodę przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych, z wyjątkiem jednak samego zakładu pracy, skoro tenże zakład zobowiązany jest za pracownika do naprawienia szkody. Z charakteru zaś unormowań kodeksu pracy, potwierdzonego stwierdzeniem zawartym w preambule, że "kodeks kształtuje jednolity system praw i obowiązków pracowników", wynika, iż art. 120 k.p. ma charakter normy ogólnej, która w sposób kompleksowy reguluje zasady odpowiedzialności w razie wyrządzenia szkody przez pracownika osobie trzeciej, nie czyniąc rozróżnienia na poszczególne kategorie pracowników.Artykuł 769 § 1 i 2 k.p.c. zamieszczony jest w dziale zatytułowanym "organy egzekucyjne". Lokata tego przepisu uzasadnia pogląd, że chodzi w nim o odpowiedzialność komornika jako organu egzekucyjnego. Omawiany przepis reguluje tę odpowiedzialność oraz solidarną z komornikiem odpowiedzialność Skarbu Państwa i jako taki jest on szczególny w stosunku do art. 120 § 1 k.p., chociaż w § 3 art. 769 k.p.c., unormowano przedawnienie roszczenia.Przy odpowiedzialności komornika jako organu egzekucyjnego z art. 769 § 1 k.p.c. muszą kumulatywnie występować następujące przesłanki:1) wyrządzenie przez komornika szkody umyślnie lub przez niedbalstwo,2) niemożność zapobieżenia szkodzie przez poszkodowanego w toku postępowania za pomocą środków przewidzianych w k.p.c. Jeśli przesłanka pierwsza nie nasuwa wątpliwości, przy rozważaniu drugiej przesłanki wymaga wyjaśnienia wyrażenie "poszkodowany". Naturalnie chodzi tu o poszkodowanego w toku postępowania egzekucyjnego; może nim być wierzyciel, dłużnik, inny uczestnik postępowania egzekucyjnego, np. wymieniony w art. 922 k.p.c., albo osoba trzecia. Ta ostatnia zwłaszcza wtedy, gdy komornik wyrządził jej szkodę przy wykonywaniu czynności egzekucyjnych, np. w razie sprzedaży rzeczy stanowiącej własność osoby trzeciej, mimo zwolnienia jej przez sąd od egzekucji, albo gdy na skutek mylnego opisania rzeczy przez komornika nie zapobiegnie jej sprzedaży przez wniesienie powództwa przeciwegzekucyjnego. Poszkodowany jednak powinien wykazać, że nie mógł zapobiec szkodzie za pomocą przewidzianych przez k.p.c. środków, a to: zażalenia, skargi na czynności komornika, powództwa przeciwegzekucyjnego lub zarzutów.Artykuł 769 k.p.c. jako przepis szczególny nie został wyłączony przez ogólną klauzulę derogacyjną z art. III § 1 przep. wprow. k.p., skoro "przepisy poniższe stanowią inaczej", czyli art. V, VI i VII przep. wprow. k.p.Przyjętemu stanowisku nie stoi na przeszkodzie wzgląd na jednakowe traktowanie komornika z innymi pracownikami w zakresie jego odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę. Otóż komornik sądowy - o czym była mowa - jest wprawdzie pracownikiem państwowym, lecz jego status prawny jest szczególny zarówno z punktu widzenia stosunku do Skarbu Państwa, jak i na podstawie przepisów k.p.c. i ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Komornik jako pracownik samodzielny, niezależny od stron w rozstrzyganiu i wykonywaniu czynności, nie może być wolny od solidarnej ze Skarbem Państwa odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną poszkodowanemu także z winy nieumyślnej. Odpowiedzialność komornika solidarna ze Skarbem Państwa ograniczona jest tylko obowiązkiem wykazania przez poszkodowanego, że nie mógł on zapobiec szkodzie za pomocą środków przewidzianych w kodeksie postępowania cywilnego.III. Pogląd, że art. 769 § 1 i 2 k.p.c. jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 120 § 1 k.p., nie wyjaśnia jeszcze stosunku wymienionego przepisu do pozostałych przepisów działu piątego rozdziału I k.p.Regulacja objęta artykułem 120 § 1 k.p. czyniła niezbędnym zajęcie przez ustawodawcę stanowiska co do roszczenia regresowego. Pozytywną regulację w tym zakresie zawiera art. 120 § 2 k.p., zgodnie z którym: "wobec zakładu pracy, który naprawił szkodę wyrządzoną osobie trzeciej, pracownik ponosi odpowiedzialność przewidzianą w przepisach niniejszego rozdziału", a więc rozdziału o odpowiedzialności pracownika za szkodę wyrządzoną zakładowi pracy. Na gruncie kodeksu pracy jedynie art. 120 § 2 może być podstawą prawną odpowiedzialności regresowej pracownika, zwaną także odpowiedzialnością odszkodowawczą (regres odszkodowawczy). Ustawodawca w kodeksie pracy traktuje roszczenie regresowe zakładu pracy wobec pracownika jako mające osobny tytuł ustawowy (art. 120 § 2 k.p.). Roszczenie regresowe zakładu pracy wobec pracownika opierające się na przepisach kodeksu pracy może wystąpić, gdy za szkodę wyrządzoną nieumyślnie przez pracownika osobie trzeciej przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych odpowiada wyłącznie zakład pracy, ma ono jednak charakter akcesoryjny, gdyż jego powstanie uzależnione jest od istnienia i wykonania zobowiązania podstawowego określonego w art. 120 § 1 k.p.Artykuł 120 § 1 i 2 k.p. zatem stanowi jednolitą całość. Skoro art. 769 § 1 i 2 k.p.c. wyłącza w omawianym zakresie art. 120 § 1 k.p., tym samym wyłącza również art. 120 § 2 k.p., który w ostatnim zdaniu nawiązuje do odpowiedzialności przewidzianej w przepisach działu piątego rozdziału I k.p. Wyłączenie przez art. 769 § 1 i 2 k.p.c. całego przepisu art. 120 k.p. ma ten skutek, że zgodnie z regułami wykładni systemowej wyłączone zostały w zakresie solidarnej odpowiedzialności komornika i Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez komornika z winy nieumyślnej artykuły 114-119 oraz 121 k.p. zamieszczony w tym samym rozdziale.Wyrządzenie przez komornika szkody z winy umyślnej w sytuacji określonej w art. 769 § 1 k.p.c. uzasadnia odpowiedzialność z mocy wymienionego przepisu, który - jak to już podkreślono - jest szczególnym przepisem materialnoprawnym. Nie można zatem w danym wypadku opierać odpowiedzialności na art. 114-115 k.p. (w ostatnim przepisie mowa jest tylko o stracie). Dotyczy to także art. 118 k.p. obejmującego taki stan faktyczny, gdy szkoda została wyrządzona przez kilku pracowników. Gdyby szkoda wyrządzona została przez kilku komorników, ich odpowiedzialność z mocy art. 441 § 1 k.c., stosowanego w drodze analogii, byłaby solidarna łącznie z solidarną odpowiedzialnością Skarbu Państwa (art. 769 § 2 k.p.c.). Artykuł 118 k.p. bowiem odnosi się do odpowiedzialności pracownika za szkodę wyrządzoną zakładowi pracy, a nie za szkodę wyrządzoną stronom, innym uczestnikom postępowania egzekucyjnego (np. osobom, którym przysługują prawa rzeczowe ograniczone lub rozszerzone albo prawa osobiste zabezpieczone na nieruchomości, a gdy przedmiotem egzekucji jest użytkowanie wieczyste, także organowi, który zawarł umowę o użytkowanie wieczyste - art. 922 k.p.c.) lub osobom trzecim.Miarkowanie zaś odszkodowania określone w art. 119 k.p. stosuje się wyłącznie - zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie poglądem - do szkód wyrządzonych przez pracownika z winy nieumyślnej. Zastrzeżenie to odnosi się również do obniżenia wysokości odszkodowania na podstawie art. 121 k.p. (por. tezy V i VII wytycznych wymiaru sprawiedliwości praktyki sądowej w przedmiocie materialnej odpowiedzialności pracowników - OSNCP 1976, z. 2, poz. 19).Wreszcie, jaki jest stosunek art. 769 § 1 i 2 k.p.c. do art. 122 k.p.? Według ostatnio powołanego przepisu, jeżeli pracownik dopuścił się zagarnięcia mienia społecznego albo w inny sposób umyślnie wyrządził szkodę, jest obowiązany do jej naprawienia w pełnej wysokości. Otóż art. 122 k.p. zamieszczony został w rozdziale zatytułowanym "Odpowiedzialność pracownika za szkodę wyrządzoną zakładowi pracy". Tymczasem w art. 769 § 1 k.p.c. chodzi o poszkodowanych - co już podkreślono - którymi są strony, uczestnicy postępowania egzekucyjnego lub osoby trzecie. W rozważanej kwestii nie można wykluczyć i takiej sytuacji, gdy Skarb Państwa (sąd, którego pracownikiem jest komornik) jako wierzyciel dozna szkody wyrządzonej z winy umyślnej lub nieumyślnej przez komornika w związku z prowadzoną przez niego sprawą egzekucyjną. I w takim wypadku podstawą prawną odpowiedzialności wobec Skarbu Państwa (jako wierzyciela i zakładu pracy komornika) będzie art. 769 § 1 k.p.c. jako przepis szczególny, wtedy tylko nie wejdzie w rachubę § 2 art. 769 k.p.c. przewidujący solidarną ze Skarbem Państwa odpowiedzialność komornika.Inaczej natomiast przedstawiać się będzie odpowiedzialność komornika działającego już nie jako organ egzekucyjny, ale jako pracownik (np. w razie przywłaszczenia sobie przez niego pieniędzy wpłaconych przez strony postępowania egzekucyjnego do jego kasy lub na jego rachunek bankowy). Wszystkie bowiem należności wpłacone przez dłużników na rachunek bankowy komornika lub do jego kasy stają się własnością Skarbu Państwa. Podobnie z wpłaconymi zaliczkami na koszty postępowania egzekucyjnego. Biura komornika stanowi pewnego rodzaju statio fisci. Jeżeli więc komornik zagarnął dla siebie np. wyegzekwowane należności lub nie rozliczył się z nich z innych przyczyn, to wyrządził bezpośrednio szkodę Skarbowi Państwa. Odpowiedzialność komornika w stosunku do Skarbu Państwa opierać się będzie w pierwszym wypadku na art. 122 k.p., a w drugim na art. 124 k.p.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że art. 769 k.p.c. statuujący solidarną odpowiedzialność komornika jako organu egzekucyjnego i Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez komornika umyślnie lub przez niedbalstwo, jako przepis szczególny, utrzymany w mocy przez art. V w związku z art. VI i VII przep. wprow. k.p., wyłącza - w zakresie w nim uregulowanym - stosowanie art. 114-122 k.p.W związku z tym stanowiskiem w kwestiach nie objętych hipotezą art. 769 k.p.c. należy stosować przepisy ogólne księgi III kodeksu cywilnego. Wszelkie bowiem szczegółowe przepisy prawa zobowiązań oraz ocena stosunków zobowiązaniowych są "podporządkowane" przepisom ogólnym zawartym w księdze III k.c., w dalszym zaś uzależnieniu przepisom zawartym w księdze I. Owo "podporządkowanie" oznacza jedynie aktualność przepisów ogólnych, jeżeli nie obowiązują inne przepisy szczególne. Przepisami ogólnymi księgi III k.c. są przepisy tytułów I-IV i VIII-X tej księgi (a więc nie tylko samego tytułu I). Przepisy zamieszczone w wymienionych tytułach regulują zatem te zagadnienia, które występują lub mogą wystąpić we wszystkich lub w wielu stosunkach zobowiązaniowych i dlatego pozwalają na oddzielne unormowania, w oderwaniu od konkretnych typów zobowiązań. Dotyczy to m.in. związku przyczynowego między działaniem lub zaniechaniem komornika a powstałą szkodą, ustalenia odszkodowania (art. 361 k.c.), określenia stopnia przyczynienia (art. 362 k.c.), sposobu naprawienia szkody (art. 363 k.c.).Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.