III CZP 28/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Szachułowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: C. Bieske, Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Wincentego C. z udziałem Romana C. i Heleny G. o dział spadku po Natalii i Franciszku małż. C. po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 4 czerwca 1987 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach postanowieniem z dnia 23 kwietnia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"W jakim trybie powinno być rozpoznane przez sąd roszczenie spadkobiercy przewidziane w art. 88 ust. 3 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 249), to znaczy, gdy nie ma między spadkobiercami jednomyślności, który z nich skorzysta z możliwości zarachowania wartości mienia nieruchomego pozostawionego przez spadkodawcę za granicą?"podjął następującą uchwałę:Wyboru jednego spadkobiercy do uprawnienia określonego w art. 88 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 98) przysługującego łącznie wszystkim spadkobiercom dokonuje sąd w postępowaniu o dział spadku.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca Wincenty C. domagał się w trybie postępowania o dział spadku gospodarstwa rolnego położonego poza granicami Państwa Polskiego dokonania wyboru jego osoby jako wyłącznie uprawnionej do nabycia od Państwa działki w zamian za mienie pozostawione przez jego rodziców na terenie b. województwa wołyńskiego. Zgłosił on również wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych, gdyż jako wartość dochodzonego uprawnienia podał sumę 3.584.500 zł.Sąd Rejonowy oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, a Sąd Wojewódzki rozpoznając zażalenie powziął poważne wątpliwości natury prawnej, a mianowicie - w jakim trybie powinien być rozpoznawany wybór spadkobiercy do uprawnienia określonego w art. 88 ust. 3 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 98), jeśli spadkobiercy zgodnie nie wskazali jednego spośród nich.Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego wynikają z braku szczegółowych unormowań prawnych w tym zakresie, na wzór art. 221 § 3 prawa spółdzielczego. Sąd ten upatruje rozwiązanie spornej kwestii w możliwości stosowania analogii przepisu art. 221 § 3 prawa spółdzielczego, kiedy o przyjęcie do spółdzielni i o przydział lokalu po byłym członku ubiega się kilku uprawnionych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi na przedstawione pytanie miał na uwadze, co następuje:Stosownie do treści art. 88 ust. 1 ustawy o gospodarce terenami i wywłaszczaniu nieruchomości właściciele mienia nieruchomego pozostawionego na obszarach, które nie wchodzą w skład państwa w obecnych granicach, są uprawnieni do zaliczenia całości utraconego mienia na poczet pokrycia opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży zabudowanej działki, budynków lub lokali.W ustępie 3 tego przepisu wyraźnie postanowiono, że w razie śmierci właściciela uprawnienia wypływające dla niego z ust. 1 tego przepisu przysługuje łącznie wszystkim spadkobiercom lub jednemu z nich, wskazanemu przez osoby uprawnione. Z faktu zgłoszenia wniosku o dział spadku można wyprowadzić wniosek, że brak jest między spadkobiercami zgodnego wskazania jednego z nich do uzyskania wspomnianego uprawnienia.Wyboru jednego spośród spadkobierców do uprawnienia określonego w art. 88 powołanej ustawy nie można dokonywać w trybie i na zasadach określonych dla działu spadku gospodarstwa rolnego, które na podstawie umów międzynarodowych znajduje się na obszarze innego państwa we władaniu innych osób, a zatem spadkodawcy utracili to gospodarstwo przed otwarciem spadku. Przy dziale spadku, zwłaszcza gospodarstwa rolnego, mamy do czynienia ze szczególnego rodzaju masą oraz z prawami i obowiązkami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. W rozważanej sytuacji przedmiotem rozstrzygnięcia jest tylko wyjątkowe uprawnienie określone w ustawie o gospodarce gruntami, które jest samodzielne i oderwane od charakteru majątku pozostawionego za granicą.Rekompensata za to mienie została ściśle ustawowo określona i jej przedmiotem jest możność zaliczenia wartości pozostawionego mienia na poczet należności za przedmioty majątkowe nabywane od Państwa w trybie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.Jak to już zaznaczono, uprawnienie to ma swój własny samodzielny charakter i jest realizowane w trybie postępowania administracyjnego stosownie do § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą na poczet opłat za użytkowanie wieczyste lub na pokrycie ceny sprzedaży działki budowlanej i położonych na niej budynków (Dz. U. Nr 47, poz. 244) po zgodnym wskazaniu lub dokonaniu wyboru jednego spośród wielu spadkobierców.Ustawa ukształtowała je jako uprawnienie łączne na rzecz wszystkich spadkobierców. Może ono być zrealizowane wyłącznie syngularnie, w związku z czym wyboru jednego ze spadkobierców Sąd dokonuje w postępowaniu o dział spadku, a więc w trybie nieprocesowym, gdyż uprawnienie to dla właściciela wynika wprost z ustawy i jest ono dziedziczne. Wyboru spośród kilku spadkobierców można dokonać w postępowaniu działowym przy zachowaniu obowiązujących w tym postępowaniu zasad wyboru.Przedmiotowe uprawnienie jest składnikiem majątku spadkowego i nie ma uzasadnionych prawnie podstaw, aby traktować je inaczej od innych składników majątkowych i orzekać o sposobie jego podziału w innym postępowaniu aniżeli dział spadku.W uzasadnionych wypadkach dopuszczalne będzie w ramach częściowego działu spadku orzekanie o tym uprawnieniu (art. 1038 § 1 k.c.).Sąd Najwyższy opierając się na przytoczonych argumentach udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.