II CZ 59/14

Sygn. akt II CZ 59/14 POSTANOWIENIE Dnia 22 października 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) SSA Barbara Trębska w sprawie ze skargi W. N. o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 23 lutego 2012 r., wydanym w sprawie z powództwa W. N. przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Urzędu Skarbowego […] o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22 października 2014 r., zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 12 marca 2014 r., 1) oddala zażalenie, 2) zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 3 600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego. UZASADNIENIE 2 Postanowieniem z dnia 12 marca 2014 r. Sąd Apelacyjny na podstawie art. 410 § 1 k.p.c. odrzucił skargę o wznowienie postępowania wniesioną przez powoda W. N. w sprawie z jego powództwa przeciwko Skarbowi Państwa – Naczelnikowi Urzędu Skarbowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 23 lutego 2012 r. Skarżący w sposób nieuprawniony powołał się na podstawę wznowienia z art. 4011 k.p.c., którą może być tylko orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego dotyczące przepisu prawa stanowiącego podstawę wydanego przez sąd orzeczenia. Nie jest takim orzeczeniem wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2013 r., SK 18/09, którym uznano art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm. – dalej: „u.p.d.o.f.”), w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 2006 r., za niezgodny z art. 2 w zw. z art. 64 ust. 1 Konstytucji RP. Sądy obu instancji, orzekając w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem, w żadnej mierze nie odwołały się do zakwestionowanego przez Trybunał Konstytucyjny przepisu art. 20 ust. 3 u.p.d.o.f. W postępowaniu prowadzonym przed sądami powszechnymi podstawę rozstrzygnięcia stanowiły wyłącznie wskazane w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 23 lutego 2012 r. przepisy kodeksu cywilnego. Ponadto w odniesieniu do powoda nie wydano żadnej ostatecznej decyzji opartej na powołanym art. 20 ust. 3 u.p.d.o.f. ponieważ postępowanie podatkowe zakończone zostało umorzeniem postępowania, decyzją z dnia 12 sierpnia 2008 r. Wcześniejsza decyzja wymiarowa z dnia 3 grudnia 2004 r. nie została skutecznie doręczona i nie weszła do obrotu prawnego przed upływem terminu przedawnienia, dlatego jedyną decyzją ostateczną w przedmiocie opodatkowania dochodów powoda z tytułu nieujawnionych źródeł jest decyzja z dnia 12 sierpnia 2008 r. umarzającą postępowanie w sprawie. Ta decyzja nie została zaś wydana w oparciu o deregowaną normę podatkową. Podobnie decyzje w przedmiocie zabezpieczenia roszczeń podatkowych nie zostały wydane na podstawie art. 20 ust. 3 u.p.d.o.f., a jedynie w oparciu o przepisu ordynacji podatkowej. 3 Od postanowienia Sądu Apelacyjnego zażalenie wniósł powód, który zarzucił, że zaskarżone orzeczenie jest błędne i nie odpowiada prawu. Powód dochodził odszkodowania za szkody powstałe wskutek bezprawnego toczenia się wobec niego postępowania zabezpieczającego o zapłatę rzekomego zobowiązania podatkowego oraz postępowania egzekucyjnego tegoż rzekomego zobowiązania. Wyeliminowanie z systemu prawnego normy prawej z art. 20 ust. 3 u.p.d.o.f. przesądziło o bezprawności działań organów podatkowych. Nie sposób bowiem uznać za zgodne z prawem zabezpieczenie i egzekucję zobowiązania podatkowego, co do którego postępowanie podatkowe w ogóle nie mogło się toczyć. Błędna była więc ocena Sądu drugiej instancji jakoby Sądy obu instancji stosowały wyłącznie przepisy kodeksu cywilnego, gdyż art. 20 ust. 3 u.p.d.o.f. nie był stosowany. Bez sięgnięcia do tego przepisu i jego i zastosowania nie sposób bowiem w ogóle ocenić, czy działania pozwanego były zgodne z prawem, czy też bezprawne. Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sprawa zakończona prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 23 lutego 2012 r. dotyczyła odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za szkodę spowodowaną bezprawnymi – zdaniem powoda - działaniami organów podatkowych w związku z zabezpieczeniem wykonania zobowiązania podatkowego przed wydaniem decyzji ustalającej wysokość tego zobowiązania oraz egzekucji zobowiązania wynikającego z uzyskania dochodów z nieujawnionych źródeł przychodów lub nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu. Rozpoznając apelację od orzeczenia wydanego przez Sąd pierwszej instancji, Sąd Apelacyjny ocenił wówczas, że dla przyjęcia odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa konieczne jest wykazanie m.in. przesłanki w postaci bezprawności działań organów podatkowych. Przyjął – powołując się na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2006 r., III CZP 125/05 - że w odniesieniu do decyzji nieostatecznych, jak również decyzji, które zostały prawomocnie uznane za prawidłowe (taką była decyzja o zabezpieczeniu) sądy powszechne nie są uprawnione do badania ich zgodności z prawem. Tak uzasadnione stanowisko Sądu drugiej instancji oznacza, 4 że przesłanka bezprawności zarzucanych przez powoda bezprawnych działań organów podatkowych została oceniona przy założeniu, iż decyzje organów podatkowych dotyczące zobowiązania podatkowego powoda, jak również zabezpieczenia jego wykonania, nie zostały wzruszone w drodze administracyjnej, co przesądziło o braku cechy bezprawności organów podatkowych. Z tego względu trafnie przyjął Sąd Apelacyjny, rozpoznając skargę o wznowienie postępowania, że podstawę prawną wyroku zaskarżonego skargą o wznowienie postępowania stanowiły wyłącznie przepisy dotyczące zasad odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa zawarte w kodeksie cywilnym. Podstawą prawną tego rozstrzygnięcia nie był natomiast przepis zawarty w art. 20 ust. 3 u.p.d.o.f., w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 2006 r., który - wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2013 r., SK 18/09 – został uznany za niezgodny z art. 2 w zw. z art. 64 ust. 1 Konstytucji RP. Ocena Sądu Apelacyjnego, że powód nie wykazał bezprawności działań strony pozwanej nie była bowiem następstwem samodzielnej oceny tego Sądu o możliwości istnienia zobowiązania podatkowego powoda, a w konsekwencji możliwości także zabezpieczenia tego zobowiązania na podstawie art. 33 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (obecnie jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.) ze względu na normę wynikającą z art. 20 ust. 3 u.p.d.o.f., lecz wynikała wyłącznie z tego, że powód nie wykazał, aby wzruszył odpowiednie decyzje dotyczące jego zobowiązania podatkowego lub jego zabezpieczenia w postępowaniu administracyjnym. Powołany w skardze o wznowienie postępowania art. 20 ust. 3 u.p.d.o.f. mógł stanowić podstawę prawną rozstrzygnięcia jedynie samych decyzji podatkowych, co nie oznacza, że był on podstawą prawną wyroku Sądu zaskarżonego skargą o wznowienie postępowania. Nie jest to sytuacja uregulowana w art. 4011 k.p.c., która zachodzi wtedy, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Przepis ten może więc stanowić podstawę wznowienia postępowania, jeżeli Trybunał Konstytucyjny zakwestionował ten przepis, który stanowił podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2007 r., V CNP 45/07, z dnia 6 listopada 2009 r., I CO 17/09, z dnia 21 maja 2010 r., 5 I PK 12/10, z dnia 26 stycznia 2011 r., I PZ 36/10, z dnia 3 lutego 2012 r., I CZ 152/11 – nie publ.). Dotyczy to więc jedynie przepisu zastosowanego przez sąd przy ocenie zasadności dochodzonego roszczenia, a tym samym mającego wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Tylko bowiem w takiej sytuacji sąd w wyniku wznowienia postępowania ma możliwość innego niż uprzednio rozstrzygnięcia sprawy. Uznanie za niezgodnego z Konstytucją art. 20 ust. 3 u.p.d.o.f. nie mogłoby mieć bezpośredniego wpływu na wynik prawomocnie zakończonej sprawy, skoro oceny bezprawności działań organów podatkowych w sprawie prawomocnie zakończonej Sąd drugiej instancji nie dokonał na podstawie powołanego wyżej przepisu. W konsekwencji innej oceny cechy bezprawności omawianych decyzji organów podatkowych nie można by dokonać także po wznowieniu postępowania tylko z tego powodu, że powołany wyżej przepis został wyeliminowany z porządku prawnego wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Z tych względów zażalenie podlegało oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. przy zastosowaniu art. 98 § 1 i 3, art. 99, 391 § 1 i 39821 k.p.c. oraz przepisów § 13 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 ust. 2 i § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 461).