II CR 51/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN R. Czarnecki (sprawozdawca). Sędziowie: SN C. Bieske, SW W. Patulski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Elżbiety M. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w G. W. o przyjęcie do spółdzielni na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 3 grudnia 1986 r. oddalił rewizję; zasądził od powódki na rzecz pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej kwotę 1.200 zł tytułem zwrotu kosztów procesu za instancję rewizyjną. Uzasadnienie faktyczneWedług ustaleń i wniosków Sądu Wojewódzkiego, ojciec powódki był członkiem (...) Spółdzielni Mieszkaniowej. Zmarł on w dniu 22 stycznia 1981 r., a wówczas oczekiwał na przydzielenie lokalu. W 1982 r. powstała pozwana Spółdzielnia Mieszkaniowa (...), która przejęła całość agend związanych z członkostwem i przydziałami mieszkań.. Przy piśmie z dnia 16 listopada 1983 r. pozwana Spółdzielnia przesłała dla ojca powódki dwa egzemplarze umowy w sprawie określenia kolejności przydziału mieszkania spółdzielczego w celu podpisania umowy i zwrotu jednego jej egzemplarza do Spółdzielni w terminie do dnia 30 listopada 1983 r. W lutym 1985 r. umowa ta nie była jeszcze zwrócona. Dopiero w dniu 31 lipca 1985 r. powódka złożyła w Spółdzielni deklarację członkowską i wniosek o przydział lokalu, do których dołączyła postanowienie sądu z dnia 11 października 1984 r. w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po jej ojcu oraz oświadczenie matki i siostry. Jednakże termin do złożenia deklaracji i wniosku biegł od dnia wejścia w życie prawa spółdzielczego, tzn. - od dnia 1 stycznia 1983 r. Na tle § 60 ust. 3 statutu Spółdzielni (uchwalonego dnia 15 czerwca 1983 r.) 12-miesięczny termin dla matki powódki upłynął z końcem 1983 r., a dalszy 3-miesięczny termin dla powódki - z końcem marca 1984 r. Dlatego roszczenia powódki wygasły, a w okolicznościach sprawy brak podstaw do zastosowania w drodze analogii art. 117 § 3 k.c. Toteż powództwo o przyjęcie do Spółdzielni nie może być uwzględnione.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek rewizji powódki, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W odniesieniu do prawa międzyczasowego kodeks cywilny wypowiada tylko jedną najogólniejszą zasadę, mianowicie - w art. 3 - zasadę nieretroakcji, chyba że retroakcja wynika z brzmienia lub celu ustawy. Ponadto, zwłaszcza w przepisach wprowadzających poszczególne akty normatywne znajdują się normy z zakresu prawa międzyczasowego, jak np. w art. XXVI czy w art. XXXVI w związku z art. XXXV przep. wprow. k.c. Jeżeli chodzi o prawo spółdzielcze, to taką normę zawiera art. 272. Przepis ten stanowi, że do roszczeń powstałych między członkiem a spółdzielnią przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe. Jednakże do odpowiedzialności członków zarządu i rady wobec spółdzielni w sprawach nie zakończonych przed wejściem w życie ustawy stosuje się przepisy niniejszej ustawy. Artykuł 272 prawa spółdzielczego ma zatem na względzie tylko roszczenia powstałe pomiędzy członkiem a spółdzielnią oraz pomiędzy spółdzielnią a członkiem zarządu i rady. Tym samym nie dotyczy powódki, która nie jest członkiem Spółdzielni. Ze względu zaś na wąski zakres hipotezy tego przepisu nie ma też podstawy do wnioskowania a contrario, mianowicie - że do roszczeń powstałych między nieczłonkiem a spółdzielnią przed wejściem w życie prawa spółdzielczego stosuje się przepisy tego prawa. Wreszcie - piśmiennictwo ukształtowało kilka zasad prawa międzyczasowego, w tym zasadę bezpośredniego działania ustawy nowej, w której nie chodzi o retroakcję, lecz o to, że do roszczeń powstałych w czasie obowiązywania poprzedniej ustawy stosuje się od dnia wejścia w życie nowej ustawy, tj. na przyszłość, tę nową ustawę. Powołaną zasadę stosuje się wtedy, kiedy ważne względy przemawiają za poddaniem istniejących roszczeń nowej ustawie, która pozwala lepiej niż poprzednia realizować jej istotne cele. W braku wystarczającej podstawy do oparcia się na normie prawa międzyczasowego, o zastosowaniu jednej z zasad z tego zakresu, ukształtowanej w piśmiennictwie, decyduje w szczególności okoliczność, w wyniku jakich przyczyn unormowanie zawarte w poprzedniej ustawie zostało zastąpione innym unormowaniem w nowej ustawie. Otóż, co się tyczy unormowania mającego w sprawie zastosowanie, to - w okresie obowiązywania ustawy z 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach - § 32 ust. 2 w związku z § 30 statutu spółdzielni przewidywał wygaśnięcie roszczeń osoby bliskiej o przyjęcie do spółdzielni (oraz o ustalenie, że ma ona uzyskać w przyszłości mieszkanie w kolejności przysługującej zmarłemu członkowi), jeżeli osoba ta nie złożyła wniosku do spółdzielni i nie spełniła wymagań statutowych w terminie ustalonym przez zarząd, nie krótszym niż jeden rok. Natomiast art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach nie przewidywał skutku niezłożenia przez osobę bliską wchodzących w rachubę dokumentów w stosownym terminie i nie zawierał delegacji do ustalenia tego terminu w statucie. W sytuacji, gdy statut nie może być sprzeczny z ustawą, judykatura przyjęła, że roszczenia, o których mowa, są bezterminowe. Przytoczony pogląd, poprawny jurydycznie, kolidował jednak z niezbędną w tym zakresie dyscypliną w regulacji stanu prawnego i w wykorzystywaniu lokali. Dlatego w art. 221 § 3 zdanie 1 prawa spółdzielczego znalazła się norma, według której dla zachowania rozważanych roszczeń konieczne jest złożenie w terminie ustalonym w statucie deklaracji członkowskiej i pisemnego wniosku o przydział lokalu.Dotychczasowy statut Spółdzielni dawał wyraz wspomnianej, niezbędnej w tym zakresie dyscyplinie, art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach (zredagowany znacznie wcześniej niż statut Spółdzielni) nie przewidział potrzeby tej dyscypliny. Możność zaś jej zrealizowania otworzył dopiero art. 221 § 3 zdanie 1 prawa spółdzielczego w wyniku dostosowania tego przepisu ustawy do dotychczasowego statutu Spółdzielni, przy czym stało się to w dniu 1 stycznia 1983 r., kiedy to już w sposób szczególny spiętrzyły się trudności mieszkaniowe. Ważny więc wzgląd przemawia za poddaniem powstałych w czasie obowiązywania ustawy o spółdzielniach i ich związkach bezterminowych roszczeń osoby bliskiej o przyjęcie do spółdzielni (oraz o ustalenie, że osoba ta ma uzyskać w przyszłości mieszkanie w kolejności przysługującej zmarłemu członkowi) przepisowi art. 221 § 3 zdanie 1 prawa spółdzielczego, a to oznacza, że od dnia 1 stycznia 1983 r. wymienione roszczenia stały się terminowymi i dlatego wygasają z upływem terminu.Na tle tego, co przedstawiono, w sprawie nie ma zastosowania bardzo ogólna zasada prawa międzyczasowego, w myśl której do powstałych roszczeń stosuje się prawo z daty ich powstania. Nie wchodzi też w rachubę zasada retroakcji. Natomiast ma zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej.W razie gdy wyrok Sądu Wojewódzkiego w ostatecznym wyniku odpowiada prawu, rewizja nie może odnieść skutku i ulega oddaleniu (art. 387 k.p.c.).