III CZP 56/89

Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Powód dochodził od pozwanego zapłaty kwoty 100.625 zł tytułem odszkodowania za straty w produkcji rolnej, powstałe skutkiem zalewania jego gruntów związanego z budową należącej do pozwanego przepompowni wody. Wyrokiem z dnia 30 grudnia 1987 r. Sąd Rejonowy we Wrocławiu-Krzykach uwzględnił powództwo do kwoty 12.838 zł, oddalając je w pozostałej części. Sąd ten przyjął zalewanie gruntów rolnych powoda, związane z budową zakładu produkcji wody pozwanego jako fakt bezsporny w sprawie, a tym samym zasadę odpowiedzialności z art. 415 k.c., jak również art. 435 § 1 k.c. Częściowe oddalenie powództwa nastąpiło wyłącznie wobec ustaleń w przedmiocie wysokości szkody.Skutkiem rewizji powoda wyrok powyższy w części oddalającej powództwo w stosunku do pozwanego Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji został uchylony, a sprawa w tym zakresie przekazana do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu, z zaleceniami dotyczącymi dalszego postępowania dowodowego co do rozmiaru szkody.W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy zasądził na rzecz powoda kwotę 87.787 zł, uwzględniając tym samym w pełni jego roszczenia. Wyrok powyższy zaskarżyło rewizją pozwane Przedsiębiorstwo z wnioskiem o jego uchylenie i odrzucenie pozwu, a to wobec niedopuszczalności drogi sądowej z uwagi na normę § 13 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1986 r. w sprawie urządzeń zaopatrzenia w wodę i urządzeń kanalizacyjnych oraz opłat za wodę i wprowadzanie ścieków (Dz. U. z 1986 r. Nr 47, poz. 234).Rozpoznającemu rewizję Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się poważne wątpliwości, które znalazły wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym. W szczególności zwrócił ten Sąd uwagę, że wykładnią prawa, zawarta w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 18 września 1973 r. II CZ 151/73 (Nowe Prawo 1974/5 str. 685) nie dopuszcza możliwości skutecznego zarzutu niedopuszczalności drogi sądowej przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Wykładnia ta jednak krytykowana była w doktrynie i również zdaniem Sądu Wojewódzkiego wydaje się zbyt daleko idąca stąd przedstawione pytanie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:W wymienionym wyżej postanowieniu z dnia 18 wrzesień 1973 r. II CZ 151/73 m.in. stwierdzono, że jeżeli sąd rewizyjny, uwzględniając rewizję, uchyli zaskarżony wyrok w całości albo w części i przekaże sprawę do ponownego rozpoznania, to zgłaszanie przez strony w dalszym postępowaniu zarzutu niedopuszczalności drogi sądowej jest bezskuteczne chyba, że niedopuszczalność powstała lub ujawniła się już po wydaniu orzeczenia sądu rewizyjnego. Bezskuteczność takiego zarzutu wynika z tego, że stosownie do przepisu art. 389 k.p.c. sąd któremu sprawa została przekazana, oraz sąd rewizyjny są związane oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w uzasadnieniu orzeczenia sądu rewizyjnego. Ocena prawna zaś oznacza zawsze, że nie zachodzi w sprawie negatywna przesłanka procesowa w postaci niedopuszczalności drogi sądowej. Ocena ta nie musi być wyrażona expressis verbis, wynika bowiem wprost z uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela przytoczonego wyżej poglądu. Instytucja przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, połączona z mocą wiążącą pewnych elementów uzasadnienia sądu rewizyjnego służyć ma zapobieżeniu powtarzania się błędów powodujących konieczność uchylenia uprzedniego wadliwego orzeczenia. Nadto stanowi ona istotne ograniczenie autonomii sądu w zakresie wykładni prawa.Przepis art. 389 k.p.c. nie może więc być interpretowany rozszerzająco i należy przyjąć, że moc wiążącą ma tylko ocena prawna wyraźnie sprecyzowana w motywach wyroku rewizyjnego.Przyjęcie, że już samo przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania stanowi ocenę prawną w przedmiocie dopuszczalności drogi sądowej może niejednokrotnie prowadzić do świadomego prowadzenia postępowania sądowego w warunkach nieważności, z wszystkimi ujemnymi tego skutkami i z naruszeniem norm art. 202 i 199 § 1 pkt 1 k.p.c. lub (w postępowaniu rewizyjnym) art. 381 § 1 i 388 § 3 k.p.c.To, że sąd rewizyjny obowiązany jest z urzędu (art. 381 § 1 k.p.c.) brać pod uwagę m.in. niedopuszczalność drogi sądowej nie oznacza, że kierując sprawę do ponownego rozpoznania kwestię powyższą rzeczywiście rozważał, jeżeli nie nadmienił o tym w uzasadnieniu orzeczenia.Zauważyć należy, że stosownie do dosłownego brzmienia art. 389 k.p.c. moc wiążącą dla sądów obu instancji ponownie rozpoznających sprawę mają ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania zawarte w uzasadnieniu orzeczenia sądu rewizyjnego. Z przedstawionych wyżej uwag wynika, że przypisanie samej sentencji wyroku sądu rewizyjnego, wydanego w trybie art. 388 § 1 k.p.c. także znaczenia oceny prawnej w zakresie dopuszczalności drogi sądowej prowadzić może do skutków rażąco sprzecznych z celem normy art. 389 k.p.c. Wiązałoby się to także z rozszerzającą wykładnią tego przepisu, mimo jego szczególnego - w stosunku do zasady niezawisłości sądu w zakresie stosowania prawa - charakteru.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi, jak w sentencji uchwały.