III CZP 6/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN H. Ciepła (sprawozdawca). Sędziowie SN: B. Bladowski, M. Zakrzewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana i Ludwiki Ż. przeciwko Modestowi i Marii małż. D. o ustalenie prawa użytkowania i o wydanie działki gruntu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 16 stycznia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy po przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy w trybie art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.) zbywca może na drodze sądowej dochodzić ustanowienia prawa użytkowania działki o powierzchni nie przekraczającej 0,3 ha na podstawie art. 56 ust. 2 ustawy, jeżeli tego prawa nie ustanowiono w akcie notarialnym przekazującym prawo własności gospodarstwa następcy"?podjął następującą uchwałę:Na podstawie art. 56 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.) powstaje na rzecz rolnika przekazującego gospodarstwo rolne następcy prawo użytkowania działki gruntu; zakres tego prawa powinna określać umowa przekazania gospodarstwa, w przeciwnym razie zbywca może domagać się jego określenia na drodze sądowej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki do rozstrzygnięcia budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Powodowie notarialną umową przekazali pozwanym jako następcom gospodarstwo rolne o powierzchni 7,56 ha w trybie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268). W umowie tej nabywcy ustanowili na rzecz zbywców nieodpłatnie dożywotnią służebność mieszkania i korzystania z pomieszczeń gospodarczych.Pozwem z dnia 11 września 1986 r. powodowie domagali się ustalenia, że przysługuje im dożywotnio prawo użytkowania działki gruntu o powierzchni 0,30 ha położonej w K., oznaczonej numerem geodezyjnym (...), i zobowiązania pozwanych do wydania im tej działki.Sąd Rejonowy w Pułtusku oddalił powództwo przyjmując, że w przypadku przekazania gospodarstwa rolnego następcom nie powstaje ex lege na rzecz zbywców ograniczone prawo rzeczowe w postaci użytkowania działki gruntu. Przepisy ustawy przyznają zbywcom jedynie prawo domagania się ustanowienia takiego prawa, z tym jednak zastrzeżeniem, że jego realizacja przybiera postać umowy. Ponieważ powodowie w umowie przekazania gospodarstwa takiego prawa nie zastrzegli, można przeto przyjąć, że z niego zrezygnowali i nie mogą skutecznie domagać się ustanowienia go na drodze sądowej.Rozpoznając rewizję powodów od tego wyroku Sąd Wojewódzki w Warszawie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawnePodejmując uchwałę Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Istota zagadnienia sprowadza się do dokonania prawidłowej wykładni przepisu art. 56 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.). Według brzmienia tego przepisu "rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne następcy lub Państwu, ma prawo do użytkowania działki gruntu rolnego o powierzchni nie przekraczającej 10% obszaru przekazanego gospodarstwa, nie więcej jednak niż o powierzchni 0,3 ha".Użytkowanie to ma charakter ograniczonego prawa rzeczowego. Aczkolwiek przepisy ustawy nie odsyłają w tej materii do przepisów kodeksu cywilnego, jak to czynił art. 22 ust. 5 poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), jednakże nie oznacza to zmiany stanu prawnego w tym zakresie. Jeżeli ustawodawca nie określił pojęcia użytkowania na potrzeby ustawy, trzeba przyjąć, że w tym zakresie mają zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego o użytkowaniu (art. 266 i nast. k.c.), a więc, że jest to uprawnienie o charakterze prawnorzeczowym.Wykładnia literalna przepisu art. 56 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. prowadzi do wniosku, że rolnik przekazujący gospodarstwo następcy staje się ex lege podmiotem, na rzecz którego powstaje ograniczone prawo rzeczowe - użytkowania działki gruntu, a jego treść strony ustalają w umowie przekazania gospodarstwa.Sformułowanie tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że wymienione prawo użytkowania powstaje z woli ustawodawcy, a nie z woli rolnika przekazującego gospodarstwo. Gdyby zamiarem ustawodawcy było uzależnienie powstania tego prawa od woli rolnika przekazującego gospodarstwo, to uczyniłby to w sposób wyraźny tak, jak to uczynił w art. 57 ust. 1 tej ustawy, stanowiąc: "z gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu rolnik może wyłączyć i zachować własność działki...; o wielkości działki, a także ustanowieniu służebności orzeka terenowy organ...", lub np. w art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99): "właścicielowi wywłaszczonej nieruchomości należy w miarę możliwości przyznać na jego żądanie...".Prawo użytkowania powstaje z chwilą przekazania gospodarstwa. Wskazuje na to sformułowanie przepisu "rolnik, który przekazał...". Stosownie do przepisu art. 59 tej ustawy do przekazania gospodarstwa następcy dochodzi w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego. Z chwilą zawarcia umowy o przekazaniu gospodarstwa, jego własność przechodzi na następcę, a na rzecz rolnika przekazującego powstaje prawo użytkowania. Nie można bowiem posiadać ograniczonego prawa rzeczowego na rzeczy własnej.Treść prawa użytkowania powinna określać umowa o przekazaniu gospodarstwa. Od woli rolnika przekazującego gospodarstwo zależy, czy zechce z przysługującego mu prawa skorzystać i w jakim zakresie. Może on w umowie zrzec się tego prawa, przy czym wola w tym przedmiocie może być wyrażona zgodnie z przepisami o tłumaczeniu oświadczeń woli (art. 60 k.c.) przez każde zachowanie ujawniające ją w sposób dostateczny. Ustawa bowiem nie zastrzega dalej idących wymagań w tym zakresie. Sam fakt, że w umowie nie skonkretyzowano treści prawa użytkowania (co do obszaru i położenia działki), nie oznacza zrzeczenia. Takiej sytuacji nie można utożsamiać z rezygnacją z tego prawa.Na tle tych ogólnych rozważań powstaje z kolei wątpliwość, która nasunęła się Sądowi Wojewódzkiemu, a mianowicie, czy w sytuacji, gdy w umowie przekazania gospodarstwa następcy nie zastrzeżono na rzecz rolnika przekazującego gospodarstwo prawa użytkowania działki gruntu, może on domagać się określenia treści tego prawa na drodze sądowej. Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. Jak już wywiedziono, na podstawie art. 56 ust. 2 ustawy z chwilą zawarcia umowy przekazania gospodarstwa następcy powstaje na rzecz rolnika prawo użytkowania, a gdy rolnik z tego prawa w umowie nie zrezygnował, może domagać się jego określenia co do obszaru, miejsca położenia oraz wydania tak określonego przedmiotu użytkowania na drodze sądowej.Podobne stanowisko w tej kwestii zajął Sąd Najwyższy pod rządem ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) w uchwale z dnia 3 października 1984 r. III CZP 61/84 (OSNCP 1985, z. 7, poz. 84).Z tych względów na przedstawione pytane udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.