III CZP 61/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Olejniczak. Sędziowie SN: J. Majorowicz (sprawozdawca), M. Sychowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Honoraty L. przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Gminy w T., Stefanii R. i Janowi R. o wydanie przedmiotu dożywotniego użytkowania i zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 27 lipca 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne Państwu, posiadający prawo do bezpłatnego użytkowania działki gruntu rolnego o obszarze 0,3 ha z mocy art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), które nie zostało bliżej skonkretyzowane w decyzji naczelnika gminy, jest legitymowany do żądania wydania działki gruntu do użytkowania z przekazanego gospodarstwa - od Skarbu Państwa lub jego następców prawnych?"podjął następującą uchwałę:Jeśli decyzja wydana na podstawie art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) zastrzega dla rolnika przekazującego gospodarstwo rolne Państwu prawo bezpłatnego użytkowania działki gruntu rolnego o obszarze około 0,3 ha (art. 22 ust. 1 ustawy), a w decyzji tej nie określono fizycznie tej działki, uprawniony może w drodze sądowej dochodzić wydania działki, którą określa sąd przy uwzględnieniu usprawiedliwionych interesów obu stron i interesu społeczno-gospodarczego.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Nieruchomość rolna o powierzchni 0,89 ha, stanowiąca własność Honoraty L., decyzją naczelnika gminy w T. z dnia 16 maja 1978 r. została przejęta na własność Państwa na podstawie art. 45 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140).W pkt 7 tej decyzji stwierdzono, że Honorata L. ma prawo do bezpłatnego korzystania z działki gruntu rolnego o powierzchni 0,30 ha, która zostanie jej wydzielona po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie emerytalnej.Po przejęciu nieruchomości Skarb Państwa sprzedał ją Janowi i Stefanii małżonkom R., którzy uprzednio grunt dzierżawili od Honoraty L. W związku z tym przestali oni płacić czynsz dzierżawczy i odmówili wydania jej do użytkowania działki o powierzchni 0,30 ha. W tej sytuacji Honorata L. w pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa - Urząd Gminy w T. oraz przeciwko Janowi i Stefanii małżonkom R. domagała się zobowiązania pozwanych do wydania jej do bezpłatnego użytkowania działki gruntu o powierzchni 0,30 ha, bliżej określonej w pozwie, oraz zasądzenia na jej rzecz kwoty 8.400 zł.Sąd Rejonowy w M. wyrokiem z dnia 30 lipca 1983 r. powództwo uwzględnił, uznając roszczenie powódki za całkowicie uzasadnione, albowiem w decyzji Urzędu Gminy w T. strony zgodnie ustaliły dla powódki ograniczone prawo rzeczowe w postaci bezpłatnego dożywotniego użytkowania przez powódkę 0,30 ha gruntu, zbycie zaś nieruchomości przez pozwany Skarb Państwa pozwanym Janowi i Stefanii małżonkom R. nie może pozbawić jej tego prawa.Od powyższego wyroku wnieśli rewizję pozwani małżonkowie R., przy czym przy rozpoznawaniu tej rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość prawna, którą sformułował w pytaniu prawnym przytoczonym wyżej.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego zagadnienia prawnego zauważyć należy, co następuje:Stosownie do art. 22 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne następcy lub Państwu, ma prawo do bezpłatnego użytkowania działki gruntu rolnego o obszarze 0,3 ha. To uprawnienie rolnika ma charakter ograniczonego prawa rzeczowego - użytkowania. Wynika to z ust. 5 powołanego przepisu, który stanowi, że do użytkowania działki gruntu rolnego stosuje się przepisy kodeksu cywilnego o użytkowaniu. Podobnie uprawnienie to normuje nowa ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268), z tą tylko różnicą, że powierzchnia działki gruntu, w odniesieniu do której rolnikowi przysługuje prawo do użytkowania, nie może przekraczać 10% obszaru przekazanego gospodarstwa, nie więcej jednak niż 0,3 ha (art. 56 ust. 2 ustawy). Aczkolwiek nowa ustawa nie odsyła do przepisów kodeksu cywilnego o użytkowaniu, niemniej jednak jest rzeczą oczywistą, że również w świetle tej ustawy prawo użytkowania działki gruntu przez rolnika ma charakter ograniczonego prawa rzeczowego - użytkowania.Sformułowanie wyżej wskazanych przepisów, że rolnik "ma prawo" do użytkowania określonej działki gruntu, oznacza, iż prawo to przysługuje z mocy ustawy. Sposób ustanowienia prawa użytkowania działki gruntu uzależniony jest od tego, na czyją rzecz gospodarstwo rolne jest przekazywane. W przypadku przekazania gospodarstwa rolnego następcy ustanowienie tego prawa następuje w umowie o przekazaniu, w przypadku zaś przekazania gospodarstwa Państwu - w decyzji naczelnika gminy, chyba że rolnik przekazujący gospodarstwo rolne zrzekł się przysługującego mu z mocy ustawy prawa. Powstaje w związku z tym pytanie, czy rolnik może dochodzić swojego prawa, i w jakim trybie, w sytuacji, gdy umowa lub orzeczenie administracyjne postanowień w tym przedmiocie nie zawierają. Na powyższe pytanie należy udzielić odpowiedzi pozytywnej, to znaczy, że rolnikowi przysługuje roszczenie do następcy lub do Skarbu Państwa o ustanowienie prawa użytkowania określonej działki. W przypadku przekazania gospodarstwa rolnego następcy będzie mu przysługiwało roszczenie o ustanowienie w drodze orzeczenia sądowego prawa użytkowania określonej działki, w przypadku zaś przekazania gospodarstwa Państwu - roszczenie takiego prawa w drodze wydania przez organ administracyjny odpowiedniej decyzji.Na tle tych ogólnych rozważań powstaje z kolei wątpliwość, która nasunęła się Sądowi Wojewódzkiemu, a mianowicie, czy rolnik jest legitymowany do żądania wydania działki od Skarbu Państwa w sytuacji, gdy w decyzji naczelnika gminy działka ta nie została bliżej skonkretyzowana. Na powyższe pytanie udzielić należy odpowiedzi twierdzącej. Jak bowiem już wskazano wyżej, art. 22 ustawy z 1977 r. (obecnie art. 56 ustawy z 1982 r.) daje rolnikowi prawo do użytkowania określonej działki, a tym samym przysługuje mu roszczenie do ustanowienia takiego prawa także wówczas, gdy w umowie lub decyzji o tym prawie nie orzeczono. Jeśli więc umowa takiego uprawnienia dla rolnika nie zawiera, może on w drodze sądowej dochodzić ustanowienia użytkowania działki. W tym przypadku rzeczą sądu będzie określenie w wyroku, mając na uwadze dopuszczalną powierzchnię działki przewidzianą w ustawie, położenia tej działki. Orzekając o roszczeniu rolnika sąd powinien przy określeniu danej działki uwzględnić z jednej strony uzasadniony interes rolnika, z drugiej zaś interes społeczno-gospodarczy całego gospodarstwa.Jeżeli z kolei chodzi o przekazanie przez rolnika gospodarstwa rolnego Państwu, to w przypadku, gdy w decyzji orzeczono o prawie rolnika do użytkowania działki, lecz bliżej działki tej nie skonkretyzowano, również te same argumenty przemawiają za przyznaniem legitymacji rolnika do domagania się wydania mu działki w drodze sądowej od Skarbu Państwa. Prawo użytkowania bowiem zostało w decyzji ustanowione, określenie zaś w przypadku sporu między stronami, która działka z gospodarstwa ma być wydana rolnikowi do użytkowania, stanowi przesłankę rozstrzygnięcia sądu. Zauważyć przy tym należy, że obie omawiane ustawy nie zawierają przepisów, które zobowiązywałyby do oznaczenia w umowie lub decyzji w sposób skonkretyzowany działki, na której rolnik ma prawo użytkowania. Na tle stanu faktycznego rozważanej sprawy wyłania się również kwestia, czy w przypadku, gdy prawo użytkowania zostało ustanowione na rzecz rolnika w umowie lub decyzji, a następnie następca lub Skarb Państwa przekazane gospodarstwo sprzedał innej osobie, osoba ta nabywa nieruchomość w stanie wolnym od tego obciążenia, czy też ograniczone prawo rzeczowe użytkowania obciąża nadal tę nieruchomość. Zauważyć należy, że zgodnie z ustalonym orzecznictwem ograniczone prawo rzeczowe wygasa na skutek przeniesienia własności nieruchomości na osobę trzecią działającą w zaufaniu do księgi wieczystej (rękojmia wiary publicznej - ksiąg wieczystych), jeżeli prawo rzeczowe ma być ujawnione w księdze wieczystej (patrz w szczególności orzeczenie SN z dnia 29 grudnia 1967 r. III CR 59/67 - OSNCP 1968, z. 7, poz. 128), chyba że chodzi o rozporządzenie bezpłatne albo że nabywca działał w złej wierze (art. 20 pr. rzecz., obecnie art. 6 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece - Dz. U. Nr 19, poz. 147).Zasada ta jednak nie będzie miała zastosowania w rozważanym przypadku. Jak bowiem już zaznaczono, prawo użytkowania przez rolnika określonej działki, a odnosi się to również do przysługującego mu w powołanych przepisach prawa służebności mieszkania, jest prawem wynikającym z samej ustawy. Uprawnienia te związane są z faktem przekazania gospodarstwa i mają na celu zapewnić rolnikowi obok renty określone warunki bytowe. Dlatego też okoliczność, że przekazane gospodarstwo rolne przeszło następnie na rzecz innej osoby, nie może pozbawić rolnika uprawnień przysługujących mu dożywotnio. Za takim stanowiskiem przemawia również art. 7 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, wedle której rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych nie działa przeciwko prawom obciążającym nieruchomość z mocy ustawy, niezależnie od wpisu.Z tych założeń wychodząc na przedstawione zagadnienie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.