III PZP 11/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: E. Brzeziński (sprawozdawca), M. Rafacz-Krzyżanowska (współsprawozdawca i autor uzasadnienia), W. Myga, E. Mzyk, J. Wasilewski, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, I. Kaszczyszyn, po rozpoznaniu wniosku Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy niewytoczenie powództwa o odszkodowanie w terminie określonym w art. 252 § 1 k.p.k. powodujące upadek dokonanego w postępowaniu karnym zabezpieczenia roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem (art. 248-250 k.p.k.) niweczy materialnoprawne skutki przerwy biegu przedawnienia wywołane powyższym zabezpieczeniem?"podjął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej:Upadek zabezpieczenia dokonanego w postępowaniu karnym (art. 248-250 i 252 k.p.k.) nie niweczy materialnoprawnych skutków przerwy biegu przedawnienia wywołanego zabezpieczeniem w rozumieniu art. 295 k.p.Uzasadnienie faktyczneI. Potrzeba rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego przedstawionego przez Prezesa Sądu Najwyższego składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego wynikła na tle występującej w orzecznictwie Sądu Najwyższego rozbieżności dotyczącej skutków, jakie wywołuje upadek zabezpieczenia dokonanego w postępowaniu karnym (art. 252 § 1 k.p.k.), a w szczególności, czy upadek zabezpieczenia niweczy materialnoprawne skutki przerwy biegu przedawnienia, czy też zniweczenie takie nie następuje.W tej materii w orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysowały się dwa odmienne zapatrywania.W orzeczeniu z dnia 10 lutego 1988 r. IV PR 19/88 oraz z dnia 2 września 1980 r. IV PR 251/80 (OSPiKA 1985, z. 12, poz. 234) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że w razie niewytoczenia powództwa o odszkodowanie w terminie określonym w art. 252 § 1 k.p.k., co powoduje upadek dokonanego w postępowaniu karnym zabezpieczenia orzeczenia o naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem (art. 248-250 k.p.k.), następuje zniweczenie skutków materialnoprawnych przerwy biegu przedawnienia. Natomiast odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniach z dnia 7 stycznia 1988 r. IV PR 361/87, z dnia 24 czerwca 1985 r. IV PR 114/85 i z dnia 24 kwietnia 1984 r. IV PR 51/84 (OSPiKA 1985, z. 12, poz. 235). W uzasadnieniu tego ostatniego orzeczenia Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że jeżeli w postępowaniu karnym - pomimo wydanego postanowienia o zabezpieczeniu roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem - sąd prawomocnie nie orzekł o tym roszczeniu (nie zasądził go) i zabezpieczenie upadło, to wówczas nie ulegają zniweczeniu skutki materialnoprawne przerwy biegu przedawnienia wywołane tym zabezpieczeniem także wówczas, gdy powództwo o odszkodowanie nie zostało wytoczone przed upływem 3 miesięcy od daty uprawomocnienia się orzeczenia.II. Zgodnie z art. 252 § 1 k.p.k. zabezpieczenie upada, gdy nie zostaną zasądzone roszczenia o naprawienie szkody, a powództwo o te roszczenia nie zostanie wytoczone przed upływem 3 miesięcy od daty uprawomocnienia się roszczenia. Przepis ten pozostaje w związku z art. 248 § 2 k.p.k., zgodnie z którym w razie popełnienia przestępstwa przeciwko mieniu społecznemu lub wyrządzenia przestępstwem szkody w mieniu społecznym może nastąpić z urzędu zabezpieczenie roszczeń. Postanowienie o zabezpieczeniu wydaje z urzędu sąd karny, a w toku postępowania przygotowawczego - prokurator (art. 250 § 1 k.p.k.).Zgodnie z art. 295 § 1 pkt 1 k.p. bieg przedawnienia przerywa się m.in. przez każdą czynność zmierzającą bezpośrednio w celu zabezpieczenia roszczenia. Na wstępie wymaga wyjaśnienia, czy zabezpieczenie z urzędu w postępowaniu karnym przez prokuratora lub przez sąd roszczeń odszkodowawczych (art. 248 § 2 w związku z art. 250 § 1 k.p.k.) może być uznane - w rozumieniu art. 295 § 1 pkt 1 k.p. - za czynność przedsięwziętą w celu dochodzenia roszczenia. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 1 czerwca 1964 r. IV PR 109/63 (OSNCP 1965, z. 6, poz. 103) wyjaśnił, że zabezpieczenie z urzędu przez prokuratora roszczenia o naprawienie szkody w postępowaniu karnym stanowi czynność przedsięwziętą w celu dochodzenia roszczenia majątkowego przed sądem w rozumieniu art. 111 pkt 2 p.o.p.c. Powyższą zasadę należy analogicznie zastosować na tle zabezpieczenia dokonanego z urzędu przez sąd lub prokuratora w trybie art. 248 § 2 w związku z art. 250 § 1 k.p.k. Tym samym zabezpieczenie w tym trybie przerywa bieg przedawnienia z art. 295 § 1 pkt 1 k.p., zwłaszcza że art. 295 § 1 pkt 1 k.p. przerwę biegu przedawnienia wiąże z każdym zabezpieczeniem roszczenia, a więc zarówno z takim, które zostało dokonane z urzędu, jak i z tym, do którego doszło na skutek wniosku strony.III. Zabezpieczenie roszczeń o naprawienie szkody, bez względu na to, czy następuje w postępowaniu cywilnym (art. 730 i nast. k.p.c.), czy w postępowaniu karnym (art. 248-254 k.p.k.) oraz czy jest ono dokonane z urzędu (art. 250 § 1 k.p.k., art. 732 k.p.c.), czy na wniosek strony (art. 59 § 2 k.p.k., art. 732 k.p.c.), jest instytucją prawa procesowego, a zatem instytucja ta reguluje zespół zagadnień procesowych związanych z zabezpieczeniem roszczenia o naprawienie szkody. Z samej swej istoty zabezpieczenie roszczenia odszkodowawczego, jako instytucja prawa procesowego, nie ma wpływu na zagadnienie natury materialnoprawnej, do jakich należy instytucja przedawnienia. Powyższa zasada doznaje wyjątków wówczas, gdy prawo materialne z zabezpieczeniem roszczenia odszkodowawczego, a więc z instytucją prawa procesowego, łączy skutki natury materialnoprawnej. Przykładem tego jest art. 295 § 1 pkt 1 k.p., który stanowi, że zabezpieczenie roszczenia przerywa bieg przedawnienia. Podobne sformułowanie zawiera art. 123 § 1 pkt 1 k.c. Dlatego też odpowiedzi na pytanie, czy upadek zabezpieczenia dokonanego w postępowaniu karnym (art. 248-250 i 252 k.p.k.) niweczy, czy też nie niweczy w świetle art. 295 § 1 pkt 1 k.p. materialnoprawnych skutków przerwy przedawnienia wywołanych zabezpieczeniem, należy szukać przede wszystkim w sformułowaniu art. 295 § 1 pkt 1 k.p. Sformułowanie tego przepisu jest jednoznaczne. Wynika z niego bowiem, że przerwa biegu przedawnienia została uzależniona od stwierdzenia, iż miało miejsce zabezpieczenie roszczenia odszkodowawczego. Tak ogólne sformułowanie wskazuje, że każde zabezpieczenie roszczenia odszkodowawczego przerywa bieg przedawnienia, choćby nawet zabezpieczenie to upadło w późniejszym stadium postępowania. Jeśliby przewidziana w art. 295 § 1 k.p. przerwa biegu przedawnienia miała dotyczyć wyłącznie sytuacji procesowej, w której zabezpieczenie nie upadło w dalszym toku postępowania, to odpowiedni zapis znalazłby się w treści art. 295 § 1 pkt 1 k.p. przez wskazanie, że upadek zabezpieczenia niweczy wywołaną uprzednio tym zabezpieczeniem przerwę biegu przedawnienia. Tymczasem - jak zaznaczono - ogólne sformułowanie art. 295 § 1 k.p. wskazuje, że ustawodawca przerwę biegu przedawnienia wiąże z każdym zabezpieczeniem roszczenia odszkodowawczego, choćby nawet zabezpieczenie to upadło w dalszym toku postępowania. Tym samym wykładnia gramatyczna art. 295 § 1 pkt 1 k.p. wskazuje, że upadek zabezpieczenia roszczenia odszkodowawczego w postępowaniu karnym nie niweczy materialnoprawnych skutków przerwy biegu przedawnienia wywołanego takim zabezpieczeniem. Przytoczony pogląd znajduje potwierdzenie w treści § 2 art. 295 k.p., a zwłaszcza w zdaniu drugim tej dyspozycji, która stanowi, że przerwanie biegu przedawnienia z powodu zabezpieczenia roszczenia powoduje ten skutek, iż przedawnienie nie biegnie na nowo, dopóki postępowanie wszczęte w celu zabezpieczenia roszczenia nie zostanie zakończone. Jedną z form zakończenia postępowania wszczętego w celu zabezpieczenia roszczenia jest upadek zabezpieczenia. Tym samym od daty upadku zabezpieczenia przedawnienie zaczyna biec na nowo, a w związku z tym brak jest podstaw do przyjęcia, aby w opisanej sytuacji zostały zniweczone dotychczasowe skutki materialnoprawne przerwy biegu przedawnienia wywołane zabezpieczeniem, skoro zgodnie z § 2 art. 295 k.p. przedawnienie od daty upadku zabezpieczenia zaczyna biec na nowo.Brak jest też podstaw do przyjęcia, aby przepisy procesowe, a w szczególności art. 252 k.p.k., wkraczały w dziedzinę prawa materialnego stanowiąc, iż w razie upadku zabezpieczenia dochodzi do zniweczenia materialnoprawnych skutków przerwy biegu przedawnienia z art. 295 § 1 pkt 1 k.p. wywołanego takim zabezpieczeniem. Artykuł 252 k.p.k. nie zajmuje się bowiem w ogóle skutkami materialnoprawnymi związanymi z upadkiem zabezpieczenia. Charakterystyczne jest przy tym, że - w odróżnieniu od art. 252 k.p.k. - kodeksowi postępowania karnego znane są przepisy, które z mocy szczególnych unormowań wkraczają w dziedzinę prawa materialnego, dokonując określonej tymi przepisami szczególnymi modyfikacji norm prawa materialnego. Jako przykład można przytoczyć art. 59 § 4 k.p.k., który w sytuacji określonej tym przepisem przewiduje nie tylko upadek zabezpieczenia, lecz również i to, że wniesiony poprzednio pozew nie wywołuje skutków prawnych. Ogólne sformułowanie "nie wywołuje skutków prawnych" należy rozumieć w ten sposób, że chodzi o wszelkie skutki prawne, tj. skutki procesowe, jak również skutki natury materialnoprawnej. Jeżeli więc w toku postępowania przygotowawczego zostało zgłoszone powództwo cywilne (art. 59 § 1 k.p.k.) z wnioskiem o zabezpieczenie roszczenia, a prokurator zabezpieczył roszczenie (art. 59 § 2 k.p.k.), natomiast sąd karny umorzył postępowanie (art. 59 § 4 k.p.k.), a pokrzywdzony w terminie 30 dni od doręczenia postanowienia nie zgłosił żądania przekazania sprawy sądowi właściwemu do rozpoznania spraw cywilnych, to z mocy § 4 art. 59 k.p.k. - oprócz upadku zabezpieczenia - wniesiony uprzednio pozew nie wywoła skutków materialnoprawnych, tj. nie przerwie biegu przedawnienia. To zniweczenie skutków materialnoprawnych następuje nie dlatego, że "zabezpieczenie upadło", ponieważ instytucja ta ma charakter instytucji prawa procesowego i jako taka sama przez się pozostaje bez wpływu dla sfery materialnoprawnej, lecz zniweczenie skutków materialnoprawnych wynika ze szczególnego zapisu zawartego w § 4 art. 59 k.p.k., jakim jest zapis, iż "wniesiony uprzednio pozew nie wywołuje skutków prawnych". W ten sposób przepis procesowy (§ 4 art. 59 k.p.k.) wkroczył w dziedzinę prawa materialnego. W konsekwencji w sytuacji określonej § 4 art. 59 k.p.k. wniesiony poprzednio pozew nie przerwie biegu przedawnienia. Istotne jest przy tym, że ustawodawca w § 4 art. 59 k.p.k. nie uznał, aby dla zniweczenia skutków materialnoprawnych wynikających z uprzednio zgłoszonego powództwa cywilnego wystarczał sam zapis "zabezpieczenie upada", lecz oprócz tego zapisu zamieścił drugi zapis, tj. "wniesiony poprzednio pozew nie wywołuje skutków prawnych". Dopiero z tym drugim zapisem ustawodawca związał zniweczenie skutków natury materialnoprawnej, wynikających z uprzednio wniesionego powództwa.Podobny kierunek można zaobserwować w przepisach kodeksu postępowania cywilnego, co znalazło wyraz w § 2 art. 130 k.p.c., który zniweczenie skutków materialnoprawnych związanych z wniesieniem pisma procesowego wiąże nie z czynnością procesową, jaką jest zwrot niepoprawionego w terminie pisma procesowego, lecz z zawartym w § 2 art. 130 k.p.c. zapisem, że "pismo zwrócone nie wywołuje żadnych skutków prawnych, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego do sądu". Przytoczony pogląd znajduje pośrednie potwierdzenie w sformułowaniu art. 130 § 2 k.p.c. w dawnym brzmieniu (art. 137 § 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w 1950 r. - Dz. U. Nr 43, poz. 394), w którym - w odróżnieniu od obowiązującego art. 130 § 2 k.p.c. - brak było wzmianki, że zwrócony pozew nie wywołuje skutków prawnych, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego, lecz ówczesny przepis ograniczał się jedynie do stwierdzenia, iż przewodniczący zwraca pismo procesowe, a więc dokonuje określonej czynności procesowej. Na tle sformułowania art. 130 § 2 k.p.c. w dawnym brzmieniu (art. 137 § 2 k.p.c.) Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1956 r. I CO 39/56 - OSN 1959, z. III, poz. 61 przyjął, że - pomimo zwrócenia pozwu w trybie art. 137 § 2 k.p.c. - pozew przerywa bieg przedawnienia, wyrażając w uzasadnieniu uchwały pogląd, że "zwrot pozwu niweczy tylko procesowe skutki wniesienia pozwu". Tym samym Sąd Najwyższy dał wyraz przekonaniu, że określenie "zwrot pozwu" (w sposób analogiczny należy traktować zapis "zabezpieczenie upada") jako instytucja prawa procesowego pozostaje bez wpływu na zagadnienia materialnoprawne związane z procesową czynnością (zwrot pozwu).W art. 252 § 1 k.p.k. brak jest wzmianki, że w sytuacji określonej tym przepisem upadek zabezpieczenia powoduje jednocześnie zniweczenie skutków materialnoprawnych związanych z zabezpieczeniem. Jak zaznaczono takiego zniweczenia nie można dopatrzeć się w określeniu "zabezpieczenie upada", skoro instytucja ta ma charakter wyłącznie procesowy, a zatem sama przez się nie może niweczyć skutków materialnoprawnych wynikających z uprzedniego zabezpieczenia roszczenia odszkodowawczego.W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji uchwały.