VI KZP 34/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Ochman. Sędziowie: R. Bodecki, Z. Ziemba (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Haliny C. i innych, oskarżonych o czyn określony w art. 239 § 1 k.k., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 7 lipca 1987 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy korzyść majątkową będącą przedmiotem przestępstwa określonego w art. 239 § 1 k.k. mogą stanowić:1) zakupione ze składek uczniów upominki dla nauczycieli wręczane:a) przy okazji tradycyjnych uroczystości szkolnych, jak np. "Dzień Nauczyciela" i zakończenie roku szkolnego,b) z motywów osobistych, jak np. imieniny czy «mikołajki» - w wypadku odpowiedzi pozytywnej, jaką wartość takich upominków należy traktować jako nie przekraczającą granic wynikających z symbolicznego znaczenia upominków i zwyczajów;2) należności za korepetycje udzielane przez nauczycieli:a) uczniom z klas, w których nauczyciele ci prowadzą zajęcia wykładowe,b) uczniom z innych klas lub szkół- a ponadto czy wręczanie rzadkich o wartości kilku tysięcy złotych kwiatów znacznej trwałości może stanowić korzyść osobistą?"postanowił odmówić udzielenia odpowiedzi.Uzasadnienie faktyczneZ treści przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie pytania wynika, że wymagający rozstrzygnięcia problem sprowadza się do kwestii, czy mogą stanowić korzyść majątkową w rozumieniu art. 239 § 1 k.k. takie dobra materialne, jak "upominki" oraz "należności za korepetycje", wręczane nauczycielom przez uczniów lub ich rodziców w wypadkach kazuistycznie wskazanych.Na tego rodzaju pytanie nie można jednak udzielić odpowiedzi w ramach art. 390 k.p.k., gdyż nie jest to zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, lecz zagadnienie faktyczne, na które w ogóle nie można dać jednoznacznej odpowiedzi uogólniającej. Ocena bowiem, czy w konkretnym wypadku upominek albo należność za korepetycję miały rzeczywiście taki charakter, jaki ze znaczenia tych słów wynika, czy też były w istocie ukrytą formą karalnego przyjęcia lub udzielenia korzyści majątkowej, uzależniona jest od wielu okoliczności natury podmiotowej i przedmiotowej, wymagających odpowiednich ustaleń faktycznych oraz ocen sytuacyjno-obyczajowych.Samo pojęcie korzyści majątkowej w ujęciu art. 239 k.k. zostało już - zarówno w nauce prawa karnego, jak i w orzecznictwie sądowym - należycie wyjaśnione, a mianowicie że korzyścią majątkową jest każdy przyrost majątku lub zmniejszenie zobowiązań majątkowych, z równoczesnym uznaniem od strony negatywnej, że nie stanowi korzyści majątkowej świadczenie takich przedmiotów, które tylko symbolicznie wyrażają wdzięczność ofiarodawcy i mają wartość pieniężną nie przekraczającą takiego symbolu. W tym zakresie zatem nie ma potrzeby dokonywania zasadniczej wykładni ustawy.Istnieją natomiast trudności i wątpliwości co do ustaleń i ocen, czy określone świadczenia (upominki czy prezenty) można uznać za łapówki na tle złożonej dość sytuacji w zakresie stosunków i kontaktów między nauczycielami a uczniami. Społeczne znaczenie szkoły i zawodu nauczycielskiego znalazło w Polsce uznanie zarówno instytucjonalne (Karta Nauczyciela), jak i zwyczajowe (obchody "Dnia Nauczyciela", rozpoczęcia i zakończenia roku szkolnego, inne uroczystości szkolne lub nauczycielskie), w związku z czym od lat już upowszechnił się za aprobatą społeczną zwyczaj wręczania nauczycielom przez uczniów i ich rodziców okazjonalnych dowodów wdzięczności w postaci kwiatów albo innych symbolicznych upominków za ich trud pedagogiczny. Jeżeli tego rodzaju świadczenia, dokonywane zbiorowo (uczniowskie zbiórki pieniężne) lub indywidualnie mają charakter dobrowolny, nie wykraczają poza przyjęte zwyczajowo ramy, są współmierne do ich symbolicznego wyrazu i mają na celu wyłącznie uznanie oraz wdzięczność za trud nauczycielski, to traktowanie ich jako łapówek nie byłoby uzasadnione. Mogą one natomiast mieć charakter łapówkowy, jeżeli wykraczają poza wymienione ramy, zwłaszcza wtedy, gdy ich wartość materialna nie jest znikoma i odbiega od pojęcia symbolu. Rzecz jednak polega na tym, że granica między dopuszczalnym upominkiem a niedopuszczalną łapówką nie jest ani ścisła, ani łatwa do ustalenia i może być dokonywana tylko dla każdego wypadku indywidualnie. Nie jest to zaś zadanie łatwe, gdyż z jednej strony nie można sankcjonować zakamuflowanego łapownictwa - zarówno biernego, jak i czynnego - z drugiej zaś trzeba uważać, aby pochopnymi czy uproszczonymi ocenami nie wyrządzić krzywdy danemu środowisku nauczycielskiemu lub jego poszczególnym przedstawicielom.Podobnie złożony jest pod względem ustaleń faktycznych i ocen problem płatnych korepetycji udzielanych uczniom przez nauczycieli.Za nieprawidłową uznać należy zdecydowanie praktykę udzielania takich korepetycji uczniom tej szkoły, w której nauczyciel jest zatrudniony, zwłaszcza zaś tym uczniom, których osobiście w ramach zajęć szkolnych uczy; stwarza to bowiem takie układy i zależności, że muszą one, a przynajmniej mogą kolidować z prawidłowym (obiektywnym) stosunkiem nauczyciela do uczniów oraz mogą być nadużywane przez nauczyciela do osiągania dodatkowych zarobków (dorabiania do pensji), co w związku z nienajlepszymi wynagrodzeniami w szkolnictwie w istocie występuje.Mimo takiej oceny nie można jednak bez dodatkowych indywidualnych w każdym wypadku ustaleń uznać, że każda płatna korepetycja w ramach jednej szkoły ma charakter łapówkowy; jeżeli potrzeba takiej korepetycji jest obiektywnie uzasadniona a jej udzielanie odbywa się rzetelnie, to wynagrodzenie za nią, jako zapłata (należność) za wykonywaną pracę, nie może być uznane za korzyść materialną o charakterze łapówkowym, ta bowiem jest korzyścią nienależną.Z tych wszystkich powodów należało odmówić odpowiedzi na postawione przez Sąd Wojewódzki w Lublinie pytanie.