III CZP 46/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Wypiórkiewicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Bukowski, A. Gola.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Walerii W. i Heleny K., Stefanii P., Adama H., Władysławy Ł., Jadwigi S., Józefy K., Mariana S., Marii S., Kazimiery N., Tadeusza S. i Stanisława S. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krośnie, postanowieniem z dnia 29 grudnia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w postępowaniu o uwłaszczenie dwóch sąsiadujących ze sobą działek w trybie ustawy z dnia 26 października 1971 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 250) o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, między którymi granica jest sporna, dopuszczalne jest rozgraniczenie tych działek z pominięciem trybu postępowania administracyjnego, przy jednoczesnym badaniu zarzutów co do zasiedzenia przygranicznych pasów tych działek?"podjął następującą uchwałę:W sprawie o stwierdzenie nabycia własności sąsiadujących nieruchomości przez posiadaczy samoistnych na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.) w związku z art. 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) sąd może dokonać rozgraniczenia tych nieruchomości, jeżeli ustalenie granicy jest potrzebne do jej rozpoznania. Rozgraniczenie następuje według zasad określonych w art. 153 k.c.Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 391 k.p.c. postanowieniem Sądu Wojewódzkiego z dnia 29 grudnia 1987 r. wyłoniło się z następującego stanu faktycznego.Wnioskodawczynie wystąpiły w postępowaniu administracyjnym o poświadczenie nabycia na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.) - Waleria W. własności działki zapisanej w ewidencji gruntów wsi B. pod nr 778, a Helena K. - działki nr 776. W dniu 6 kwietnia 1982 r. postępowanie uwłaszczeniowe nie było jeszcze zakończone i sprawa została przekazana właściwemu Sądowi Rejonowemu. Wymienione działki przylegają do siebie, a granica gruntów jest sporna.Sąd Rejonowy stwierdził w postanowieniu z dnia 13 kwietnia 1987 r., że wnioskodawczyni Waleria W. z mocy samego prawa stała się właścicielką wymienionej na wstępie działki nr 778 o pow. 0,22 ha, zaś wnioskodawczyni Helena K. - działki nr 776 obejmującej 0,21 ha powierzchni. Jednocześnie Sąd Rejonowy oznaczył granicę między tymi działkami, ustalając jej przebieg na mapie. Z pisemnych motywów tego orzeczenia wynika, że granica została wytyczona zgodnie ze stanem posiadania "jeszcze sprzed daty rozpoczęcia sporów granicznych" i "daje podstawę do prawidłowego wykorzystania obu działek".W rewizji od postanowienia Sądu Rejonowego wnioskodawczyni Waleria W. m.in. zarzuciła, że granica pomiędzy nieruchomościami ustalona została wadliwie, gdyż Sąd I instancji nie uwzględnił stanu prawnego, czym doprowadził do uszczuplenia powierzchni działki nr 775.Rozpoznając sprawę na skutek tej rewizji Sąd Wojewódzki powziął poważną wątpliwość co do zagadnienia sformułowanego w przedstawionym pytaniu. Przyjmując, że w ramach uregulowań wprowadzonych przez ustawę z dnia 26 października 1977 r. istnieje jedynie możliwość "uwłaszczenia", a rozgraniczenie nieruchomości następuje w postępowaniu administracyjnym w trybie określonym przez dekret z dnia 13 września 1946 r. (Dz. U. Nr 58, poz. 298 ze zm.), przy czym w sprawach o własność lub wydanie nieruchomości albo jej części właściwy jest sąd. Sąd Wojewódzki jednocześnie zauważył, że rozgraniczenie wymaga badania przesłanek nabycia w drodze zasiedzenia przygranicznych pasów, co w razie ustaleń co do takiego stanu pozytywnych oznacza wynik postępowania sprzeczny z założeniami ustawy uwłaszczeniowej. Ustawa ta bowiem wiąże nabycie własności ze stanem posiadania w dniu 4 listopada 1971 r., czego poświadczenie nie byłoby dopuszczalne w razie nabycia przed tą datą własności nieruchomości w drodze zasiedzenia.Uzasadnienie prawneRozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:W myśl utrwalonego dostatecznie kierunku wykładni prawa w sprawach o rozgraniczenie nieruchomości (por. m.in. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1972 r. III CZP 13/72 - OSNCP 1972, z. 7-8, poz. 130 i z dnia 4 kwietnia 1975 r. III CZP 92/74 - OSNCP 1975, z. 3, poz. 34, a także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 1978 r. IV CR 268/78 - OSNCP 1979, z. 3, poz. 55) uregulowanie własności gospodarstw rolnych, unormowane przepisami ustawy z dnia 26 października 1971 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.), polegające na poświadczeniu nabycia z mocy samego prawa własności nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych (bądź na przekazaniu takich nieruchomości na własność posiadaczom zależnym), nie obejmowało ustalenia granic podlegających uwłaszczeniu działek gruntu. Zwrócona została uwaga na to (por. m.in. uzasadnienie Sądu Najwyższego w sprawie z dnia 16 stycznia 1984 r. III CRN 329/83 - OSNCP 1984, z. 8, poz. 142), że akty własności ziemi nie są decyzjami, o jakich mowa w art. 8 ust. 2 w związku z art. 2 ust. 2 pkt 3 dekretu z dnia 13 września 1946 r. o rozgraniczeniu nieruchomości (Dz. U. Nr 53, poz. 298 ze zm.), gdyż ustawa z dnia 26 października 1971 r. nie ma charakteru aktu o znaczeniu przebudowy ustroju rolnego. Rozgraniczenie nieruchomości, objęte zasięgiem ustawy z 1971 r., podporządkowane jest zatem reżimowi wymienionego dekretu z 1946 r. Nic dzisiaj nie przemawia za potrzebą zmiany kierunku takiej linii orzecznictwa, ukształtowanego pod rządem ustawy uwłaszczeniowej, tym więcej, że ustawa ta została uchylona przez ustawę z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81). Ta zaś poza utrzymaniem w mocy szeregu skutków prawnych wywołanych działaniem ustawy z 1971 r., uregulowaniem kompetencji orzeczniczych w sprawach o poświadczenie nabycia własności nieruchomości oraz trybu postępowania kwestią rozgraniczenia nieruchomości w tym postępowaniu w ogóle nie zajmuje się, i nie stanowi przeto o szczególnym w stosunku do postanowień dekretu jej unormowaniu. Dlatego też odpowiedzi na przedstawioną przez Sąd Wojewódzki wątpliwość prawną należy poszukiwać w przepisach tegoż dekretu o rozgraniczeniu nieruchomości.Według brzmienia art. 15 dekretu Sąd, przed którym toczy się sprawa o własność lub wydanie nieruchomości albo jej części, właściwy jest także do przeprowadzenia rozgraniczenia, jeżeli ustalenie granic jest potrzebne do rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy. Tu z kolei należy mieć na uwadze, że według zasad orzecznictwa ugruntowanych na tle wykładni tego przepisu sporem o własność nieruchomości w jego rozumieniu są także sprawy rozpoznawane w postępowaniu nieprocesowym (np. o stwierdzenie zasiedzenia, o zniesienie współwłasności). Do zbioru takich spraw zaliczyć należy także sprawę o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez samoistnego posiadacza, gdyż jej istota polega na rozstrzygnięciu kwestii, czy dany rolnik stał się właścicielem nieruchomości w określonej ustawą dacie. Dlatego też w takiej sprawie sąd może przeprowadzić rozgraniczenie, jeżeli wymaga tego jej prawidłowe rozpoznanie. Zaistnienie zaś potrzeby ustalenia przebiegu granicy - to sprawa okoliczności faktycznych, kontekstu faktycznego danego wypadku.Rozgraniczenie nieruchomości w trybie art. 15 dekretu z dnia 13 września 1946 r. może okazać się potrzebne, gdy przedmiotem postępowania uwłaszczeniowego są dwie działki gruntu, które - jak w sprawie niniejszej - przylegają do siebie, a ustalenie granicy jest niezbędne do określenia ich wzajemnego wobec siebie położenia. W szczególności może to nastąpić wówczas, gdy stopień sporności posiadania pasów przygranicznych jest tak duży, że bez wskazania przebiegu granicy nie jest w ogóle możliwe określenie podlegających uwłaszczeniu nieruchomości w sposób wymagany przez art. 5 § 3 powołanej ustawy z dnia 26 marca 1982 r.Nieistotne są wysunięte przez Sąd Wojewódzki obiekcje ze względu na wymienione w art. 153 k.c. kryteria rozgraniczenia. Przepis ten w sposób nie budzący wątpliwości przesądza o tym, że w pierwszej kolejności o przebiegu granicy decyduje stan prawny. W sprawach, o których mowa, stan prawny z reguły wynikać będzie z tych samych przesłanek, które decydują o podstawie nabycia własności nieruchomości, gdyż nie sposób przyjąć, że rolnik objął w posiadanie samoistne pasy przygraniczne zanim uzyskał we władanie samą działkę. Rozstrzygające znaczenie będzie miał wówczas stan posiadania na dzień 4 listopada 1971 r. Natomiast może dojść do sytuacji odwrotnej, w szczególności do objęcia przez rolnika w posiadanie pasów przygranicznych najczęściej świadczy o takim samym nabyciu prawa własności do całej nieruchomości, co obliguje sąd do rozważenia dopuszczalności poświadczenia uzyskania własności z mocy art. 1 ustawy uwłaszczeniowej. Jeżeli bowiem rolnik stał się niewątpliwie właścicielem nieruchomości przed dniem 4 listopada 1971 r. na skutek upływu terminu zasiedzenia, to uregulowanie własności na jego rzecz na podstawie powołanego przepisu nie jest dopuszczalne, gdyż uzyskane w tej drodze prawo nie może stać się przedmiotem ponownego nabycia z mocy samego prawa (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 1972 r. III CZP 98/71 - OSNCP 1972, z. 7-8, poz. 126). Natomiast odmiennie należy ocenić rzecz w sytuacji, gdy rolnikowi trudno jest wykazać przesłanki zasiedzenia, aktualna zaś jest podstawa nabycia własności przewidziana w art. 1 ust. 2 ustawy uwłaszczeniowej.Trzeba również pamiętać i o tym, że rozgraniczenie nieruchomości przeprowadzone na podstawie art. 15 dekretu z dnia 13 września 1946 r. stanowi przesłankę rozstrzygnięcia sprawy o własność, jednakże zgodnie z dalszą treścią tego przepisu sąd zamieszcza w sentencji orzeczenia postanowienie co do przebiegu granicy. Rozgraniczenie w omawianym stanie rzeczy służy zatem zasadniczemu celowi postępowania, jakim jest rozstrzygnięcie kwestii własności nieruchomości. Sąd Najwyższy podnosi to mając na uwadze, że toczyło się równolegle z niniejszą sprawą w innej, o sygn. akt (...) Sądu Rejonowego w Brzozowie, postępowanie o rozgraniczenie tych samych wymienionych na wstępie nieruchomości, które obecnie jest zawieszone na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c.Z tych zasad i na mocy art. 391 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.