III CZP 87/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: G. Bieniek, C. Bieske, W. Łysakowski, Z. Marmaj, K. Piasecki, M. Zakrzewska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, T. Wiśniewskiego, rozpoznał wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1987 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"1. Czy do roszczeń dochodzonych pod rządem ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 46, poz. 242), a wynikłych ze zdarzeń zaistniałych przed wejściem w życie tej ustawy, stosuje się przepisy poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. (Dz. U. Nr 72, poz. 357 ze zm.) wraz z przepisami wykonawczymi, czy też przepisy obowiązującej ustawy z dnia 20 września 1984 r., z uwzględnieniem postanowień zawartych w jej art. 74?2. Jeżeli do roszczeń określonych w pkt 1 mają nadal zastosowanie przepisy ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r., to czy na gruncie art. 10 tej ustawy Minister Finansów był uprawniony do zatwierdzenia ogólnych warunków ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zawierających jednostronnie określoną wysokość sumy gwarancyjnej?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej.Do zobowiązań z umów ubezpieczenia istniejących w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 45, poz. 242) stosuje się przepisy tej ustawy. Uzasadnienie faktyczneZ treści i uzasadnienia przedstawionych do rozstrzygnięcia pytań prawnych wynika, że przyczyną ich postawienia były notowane w praktyce sądowej przypadki wytaczania powództw po dniu 1 stycznia 1986 r. o podwyższenie rent, zasądzonych na rzecz osób poszkodowanych w wyniku zdarzeń zaistniałych pod rządem ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 72, poz. 357 ze zm.) oraz niejednolite stanowisko Sądu Najwyższego co do czasowego zasięgu stosowania przepisów ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 45, poz. 242).Ustawa ta pozbawiła mocy prawnej poprzednio obowiązującą ustawę z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych i w art. 74 postanowiła, że do czasu wydania przepisów wykonawczych w ustawie przewidzianych zachowują moc przepisy dotychczasowe, wydane na podstawie ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r., jednakże nie dłużej niż przez 12 miesięcy od dnia wejścia w życie nowej ustawy. Przez ten okres zachowują również moc dotychczasowe warunki ubezpieczeń umownych i taryfy składek za te ubezpieczenia.Treść przepisów przejściowych nowej ustawy nie usuwa wątpliwości, którą z ustaw - nową czy dawną - należy stosować do oceny zdarzeń prawnych zaistniałych przed dniem 1 stycznia 1985 r.Obie te ustawy wyróżniają dwa rodzaje ubezpieczeń umowne i ustawowe, nazywane w ustawie z dnia 2 grudnia 1958 r. dobrowolnymi i obowiązkowymi, oraz udzielają Radzie Ministrów upoważnienia do określenia w sposób szczegółowy: grupy osób, rodzaju mienia, a także zakresu zdarzeń losowych objętych ubezpieczeniem i zasad ustalania odszkodowań.Na podstawie delegacji ustawowej, zawartej w art. 7 ustawy z dnia 20 września 1984 r., Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 6 lutego 1985 r. w sprawie ubezpieczeń ustawowych komunikacyjnych (Dz. U. Nr 6, poz. 20), zawierające także przepisy dotyczące ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, i w § 47 uregulowała zasięg czasowy przepisów rozporządzenia w ten sposób, że do wypadków, które wydarzyły się przed dniem wejścia w życie rozporządzenia, stosuje się przepisy uchylonego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r.Podobne unormowanie zawiera rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 lipca 1985 r. w sprawie ubezpieczenia ustawowego odpowiedzialności cywilnej rolników (Dz. U. Nr 33, poz. 146), które w § 13 stanowi, że do zdarzeń zaistniałych przed wejściem w życie rozporządzenia stosuje się przepisy uchylonego rozporządzenìa z dnia 24 lutego 1978 r.Takich postanowień nie zamieszczono w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 14 stycznia 1985 r. w sprawie ubezpieczenia ustawowego środków trwałych przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 9, poz. 28) i w § 14 tego rozporządzenia ograniczono się do uchylenia uchwały nr 67 Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie umów ubezpieczenia zawieranych przez państwowe jednostki organizacyjne (M.P. Nr 14, poz. 79), tego rodzaju ubezpieczenie bowiem pod rządem ustawy dawnej należało do umownych.Umowne ubezpieczenia majątkowe i osobowe prowadzone były na warunkach ustalanych w umowach, zawieranych na podstawie przepisów kodeksu cywilnego z uwzględnieniem ogólnych warunków ubezpieczenia i taryfy składek.Wobec przytoczonych unormowań czasowego zasięgu stosowania przepisów nowej ustawy i wydanych na jej podstawie rozporządzeń, dotyczących ustawowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, problem w sprawie ogranicza się do rozstrzygnięcia, czy do zobowiązań z umów ubezpieczenia zawieranych pod rządem ustawy dawnej należy stosować przepisy obowiązujące w chwili zawierania umowy, czy też przepisy ustawy nowej, obowiązującej w dacie dochodzenia roszczeń.Obowiązujące obecnie ogólne warunki ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej oraz taryfy składek za te ubezpieczenia, stanowiące załączniki do obwieszczenia Prezesa Państwowego Zakładu Ubezpieczeń z dnia 22 listopada 1985 r. (M.P. Nr 44, poz. 286), stanowią, że do końca okresu ubezpieczenia przyjętego w dotychczasowych umowach stosuje się obowiązujące do dnia 1 stycznia 1986 r. dawne ogólne warunki ubezpieczenia i taryfy składek, nie wyjaśniają natomiast, czy do roszczeń z umów zawartych przed dniem 1 stycznia 1986 r., lecz zgłoszonych po tej dacie mają zastosowanie dawne, czy obecne ogólne warunki ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej.Wyjaśnienie tej kwestii jest o tyle istotne dla praktyki sądowej, że pod rządem ustawy dawnej i wydanych na jej podstawie przepisów wykonawczych obowiązywała w ubezpieczeniach umownych określona suma gwarancyjna, stanowiąca górną granicę odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń, podczas gdy według ustawy nowej górną granicą odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń jest wysokość szkody.Ograniczenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń do określonej kwoty nie wynikało z umowy, lecz z decyzji Ministra Finansów z dnia 23 września 1968 r. nr BP/RMK/4390/217/68.Zgodnie z brzmieniem art. 6 i 9 ustawy dawnej, organem uprawnionym do określenia obowiązków stron umowy ubezpieczenia oraz sposobu ustalania taryf i poboru składek była Rada Ministrów.Minister Finansów z mocy art. 19 ust. 2 ustawy upoważniony był tylko do zatwierdzania ogólnych warunków dobrowolnych umów ubezpieczenia, zgodny z zasadami określonymi przez Radę Ministrów.W praktyce organem określającym obowiązki stron stosunku ubezpieczenia był Minister Finansów, czego przykładem jest ograniczenie decyzją z dnia 23 września 1968 r. odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń umów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej do kwoty 1.000.000 zł.Ta subdelegacja Rady Ministrów dla Ministra Finansów nie wynikała z ustawy, dlatego rodziły się wątpliwości co do jej zgodności z ustawą. Następstwem takiego stanu rzeczy było uchylanie się zakładu ubezpieczeń od świadczeń wykraczających poza sumę gwarancyjną we wszystkich przypadkach, w których ustalona szkoda przekraczała kwotę 1.000.000 zł.II. Istotą stosunków ubezpieczeniowych w razie zaistnienia określonych zdarzeń jest realizacja ochrony ubezpieczeniowej w drodze świadczeń pieniężnych, a podstawowa regulacja prawna tego rodzaju stosunków zawarta została w art. 805-834 k.c.Wątpliwości co do cywilnoprawnego charakteru ubezpieczenia ustawowego, podnoszone za czasów obowiązywania ustawy dawnej, usuwa treść art. 10 ustawy z dnia 20 września 1984 r., według którego w sprawach nie uregulowanych stosuje się do ubezpieczeń ustawowych odpowiednio przepisy kodeksu cywilnego.Umowne ubezpieczenia majątkowe i osobowe prowadzone są na warunkach ustalonych w umowie z uwzględnieniem zasad określonych w ogólnych warunkach ubezpieczenia, które nie mogą być sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami kodeksu cywilnego - art. 807 § 2.Cywilnoprawny charakter stosunków ubezpieczeniowych i treść art. 10 nowej ustawy uzasadnia poszukiwanie odpowiedzi na postawione pytanie prawne w zasadach prawa międzyczasowego, zawartych w kodeksie cywilnym.Artykuł 3 k.c. stanowi, że ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Ta zasada nie zawiera kategorycznej klauzuli, wyłączającej retroakcję. Z kolei art. XXVI przep. wprow. k.c. nakazuje do stosunków prawnych, powstałych przed dniem wejścia w życie ustawy, stosować prawo dotychczasowe, chyba że przepisy szczególne prawa międzyczasowego stanowią inaczej.Wobec istnienia licznych wyjątków od obu tych zasad i mogących powstać wątpliwości, czy ma być stosowane prawo dotychczasowe czy nowe, art. LXIV przep. wprow. k.c. stanowi, że należy stosować prawo nowe.Z przytoczonych przepisów wynika, że zarówno z punktu widzenia nowej, jak i dawnej ustawy dopuszczalne jest odstępstwo od wiązania prawa z datą powstania stosunku prawnego i wobec tego nie można mówić o obowiązywaniu w prawie cywilnym w sposób bezwzględny zasady lex retro non agit.W odniesieniu do prawa zobowiązaniowego wyjątek od tej zasady zawarty został w art. XLIX przep. wprow. k.c., według którego do zobowiązań powstałych przed wejściem w życie ustawy stosuje się przepisy tej ustawy wówczas, gdy skutki prawne zdarzeń nastąpiły po jej wejściu w życie i nie są związane z istotą stosunku prawnego. Chodzi tu w szczególności o przepisy dotyczące przejścia praw i obowiązków, odnowienia, potrącenia, zmiany lub wygaśnięcia zobowiązania. Warunkiem stosowania reguły z art. XLIX jest, by określone skutki prawne zdarzeń nastąpiły po wejściu w życie nowej ustawy.Dalej idący wyjątek od zasady lex retro non agit, dotyczący ściśle określonych umów, zawiera art. L przep. wprow. k.c. Zgodnie z jego brzmieniem do istniejących już zobowiązań z umów kontraktacji, najmu, dzierżawy, rachunku bankowego, ubezpieczenia, renty lub dożywocia stosuje się z dniem wejścia w życie nowej ustawy jej przepisy.Zasada z art. L przep. wprow. k.c., jako wyjątek od ogólnej normy prawa międzyczasowego z zakresu zobowiązań zawartej w art. XLIX, podlega wykładni ścisłej, a zatem konieczną przesłanką stosowania art. L jest, by zobowiązanie z wcześniej zawartej umowy ubezpieczenia istniało w dacie wejścia w życie nowej ustawy.Zobowiązanie istnieje wówczas, gdy zakład ubezpieczeń nie spełnił świadczenia w całości. W świetle tego przepisu osoby poszkodowane w wyniku zdarzeń, zaistniałych pod rządem ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. mogą dochodzić swych nie zaspokojonych przez zakład ubezpieczeń roszczeń wynikających z umów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych.Przedstawione rozważania uzasadniają udzielenie odpowiedzi jak w sentencji uchwały.