II CR 2088/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej) przeciwko Zenonowi G. o zapłatę, po rozpoznaniu rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi w Łodzi z dnia 25 listopada 1952 r. postępowanie podjął i zaskarżony wyrok w części zasądzającej ponad 3.250 zł z 8% odsetkami od dnia 19 sierpnia 1950 r. i oddalającej powództwo uchylił i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Łodzi dla m. Łodzi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW pozwie z dnia 19 sierpnia 1950 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych domagał się zasądzenia od pozwanego 1.472.798 zł w dawn. wal. Żądanie swe uzasadnił okolicznością, iż pozwany skazany został za nieumyślne spowodowanie śmierci Władysława K. Do wypadku doszło w ten sposób, że pozwany w dniu 21 sierpnia 1947 r. prowadząc samochód ciężarowy, na którego stopniu stał Władysław K., wjechał do rowu i przygniótł K. samochodem tak, że ten poniósł śmierć na miejscu. Zmarły podlegał ubezpieczeniu, a jego śmierć nastąpiła na skutek wypadku przy pracy. Pozostała po zmarłym wdowa i sieroty mają prawo do ustawowych świadczeń z tytułu ubezpieczenia, a roszczenia tych osób w stosunku do pozwanego przeszły z mocy art. 197 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym na powodowy Zakład.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo co do kwot już wypłaconych w łącznej sumie 8.250 zł. Natomiast co do kwot, które w przyszłości przypadną do wypłaty, powództwo oddalił.Wyrok powyższy zaskarżyły obydwie strony: pozwany w części zasądzającej ponad 3.250 zł, a strona powodowa w części oddalającej powództwo.Z uwagi na wejście w życie dekretu z dnia 2 lutego 1955 r. o przekazaniu wykonywania ubezpieczeń społecznych związkom zawodowym (Dz. U. z 1955 r. Nr 6, poz. 31), który w art. 5 ust. 2 stanowi, że prezes Rady Ministrów zatwierdzi podział majątku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pomiędzy Centralną Radę Związków Zawodowych oraz Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej, postępowanie w instancji rewizyjnej z mocy art. 183 § 1 pkt 1 k.p.c. uległo zawieszeniu. Postępowanie to zostało podjęte z uwagi na następstwo prawne Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej w zakresie rent i zaopatrzeń.Przechodząc do oceny zasadności obydwóch rewizji, zważyć należy, co następuje:Według art. 197 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym, roszczenia wdowy i sierot po Władysławie K., jako uprawnionych do świadczeń na podstawie wymienionej ustawy, służące im przeciwko pozwanemu w sprawie niniejszej, przeszły na stronę powodową z mocy samego prawa do wysokości świadczeń należnych wdowie i sierotom od strony powodowej. Strona powodowa wstąpiła przeto w miejsce uprawnionych do świadczeń odnośnie roszczeń służących im przeciwko pozwanemu, z wynikającym z art. 197 zastrzeżeniem co do wysokości roszczeń. Płynie stąd konsekwencja, że stronie powodowej przysługują roszczenia tylko o tyle, o ile przysługiwałyby one wdowie i sierotom po Władysławie K. w stosunku do pozwanego, a pozwany może wobec strony powodowej podnosić te zarzuty, które służyłyby mu w procesie wytoczonym przez uprawnione do świadczeń osoby. Roszczenia te opierają się na przepisie art. 162 k.z. i mają charakter cywilno-prawny. Z tych względów okoliczność, że między Zakładem Ubezpieczeń Społecznych a wdową i sierotami po Władysławie K. została prawomocną decyzją ustalona wysokość świadczeń, nie wyłącza dopuszczalności oceny, czy roszczenia, które przeszły na stronę powodową, znajdują usprawiedliwienie w obowiązujących przepisach prawa cywilnego.Sąd Wojewódzki miał na uwadze przytoczone zasady, sprawy jednak z obrazą art. 218 § 1 i 326 k.p.c. dostatecznie nie wyjaśnił. Wprawdzie ustalenie, że wypadek nastąpił "przy pracy", nie przekracza zakreślonej art. 242 § 1 k.p.c. swobodnej oceny sędziowskiej, a pozwany nie wykazuje, by zostało ono poczynione z naruszeniem zasad logiki i doświadczenia życiowego, wobec czego zarzut pozwanego, że wypadek mógł nie nastąpić w związku z zatrudnieniem, - na uwzględnienie nie zasługuje, to jednak dalszym zarzutom pozwanego nie można odmówić słuszności, W szczególności Sąd Wojewódzki nie uwzględnił zarzutu pozwanego, iż nie zostało udowodnione, by wnuk Władysława K. pozostawał na jego utrzymaniu, a stanowisko swe uzasadnił w ten sposób, że przytoczone zarzuty pozwany nie podniósł w sprzeciwie od wyroku zaocznego, nie zgłosił w toku procesu, lecz dopiero na rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku. Stanowisko Sądu Wojewódzkiego nie jest trafne. Art. 349 § 2 k.p.c. nie uzasadnia poglądu, by pozwany wnosząc sprzeciw od wyroku zaocznego musiał przytoczyć wszystkie zarzuty przeciwko żądaniu pozwu. Utrata prawa korzystania z tych zarzutów w dalszym postępowaniu mogłaby nastąpić tylko w przypadkach wyraźnie w ustawie przewidzianych. Przykład szczególnego uregulowania przytoczenia zarzutów stanowi art. 575 § 1 k.p.c. Natomiast w braku szczególnego przepisu, stosuje się normę ogólną, w tej kwestii wyrażoną w art. 223 § 1 k.p.c., według którego strona może aż do zamknięcia rozprawy podnosić zarzuty dla odparcia twierdzeń strony przeciwnej. Wprawdzie § 2 powołanego przepisu stanowi, że, sąd odrzuci środki dowodowe powołane "jedynie dla zwłoki", lecz już wykładnia gramatyczna usprawiedliwia stanowisko, iż odrzucenie z tej przyczyny źródła dowodowego może nastąpić w zasadzie wówczas, gdy sprawa została dostatecznie wyjaśniona na korzyść strony powołującej dowód. § 2 art. 223 k.p.c. ma na względzie sytuację, w której strona powołuje dowód nie dla wyjaśnienia sprawy, lecz jedynie dla zwłoki. Natomiast w przypadkach, gdy sprawa nie jest dostatecznie wyjaśniona, a strona działa na zwłokę, naraża się - jak to podkreśla § 1 art. 223 k.p.c. - tylko na niekorzystne skutki, jakie według przepisów kodeksu postępowania cywilnego mogą dla niej z tej przyczyny wyniknąć, zwłaszcza w zakresie kosztów procesu (art. 103 k.p.c.). Okoliczności, czy Władysław K. był obowiązany wnuka z mocy ustawy utrzymywać i go rzeczywiście utrzymywał (art. 162 § 2 k.z.), względnie - czy dobrowolnie i stale dostarczał mu środków utrzymania (art. 162 § 3 k.z.), Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił. Nie rozważał także dalszych przesłanek stosowania art. 162 § 2 i 3 k.z. Stanowi to obrazę nie tylko powołanych wyżej przepisów, ale również i art. 218 § 1 oraz 326 k.p.c.Nie można także odmówić pozwanemu słuszności, o ile podnosi, że Sąd Wojewódzki nie dopatrując się przyczynienia Władysława K. do wyrządzenia szkody, naruszył art. 158 § 2 k.z. Sąd Wojewódzki nie miał na uwadze, że z okoliczności sprawy może wynikać, iż pozwany zwracał K. uwagę, aby nie jechał na stopniu samochodu, ten jednak rady nie posłuchał. Jeśliby Sąd Wojewódzki powyższą okoliczność ustalił, to w oparciu o zasady doświadczenia życiowego należałoby uznać, że zmarły przyczynił się do wyrządzenia szkody w przeważającej mierze (art. 158 § 2 k.z.). Jeśliby natomiast Sąd Wojewódzki ustalił, że pozwany nie zwracał K. wyżej wskazanej uwagi, to i w tym przypadku brak byłoby podstaw do przyjęcia, że zmarły do wyrządzenia szkody w ogóle się nie przyczynił. Podniesiona przez Sąd Wojewódzki na uzasadnienie odmiennego poglądu okoliczność, że "i inni pasażerowie, którzy nie stali na stopniu, odnieśli obrażenia ciała" nie jest trafnie powołana z tej przyczyny, że żaden z pasażerów z wyjątkiem K., nie utracił życia. Jedynie nawiasowo nadmienić należy, że wyżej przytoczone ustalenie poczynione zostało z naruszeniem art. 242 § 1 k.p.c., skoro Sąd Wojewódzki oparł się w tej kwestii na zeznaniu św. D., że także pasażerka S. na skutek wypadku znalazła się w szpitalu, S. zaś słuchana jako świadek, okoliczności tej nie potwierdziła. Z powyższego wynika, że jazda na stopniu samochodu ciężarowego nie była bez wpływu na śmierć K. Oznacza to, że również poszkodowany przyczynił się do wyrządzenia szkody. Pozostaje zatem jedynie do rozważenia, w jakim stopniu to nastąpiło. Kwestia ta nie wymaga wiadomości specjalnych i dlatego dowód z opinii biegłego nie jest tu konieczny. Wystarczą zasady doświadczenia życiowego, które wskazują, że jazda na stopniach samochodu ciężarowego stanowi przyczynienie się poszkodowanego do wyrządzonej szkody co najmniej w tej samej mierze co i kierowcy, który z zawinionych przyczyn wjechał samochodem do rowu (art. 158 § 2 k.z.).Z wyżej wyłuszczonych przyczyn zaskarżony wyrok w części zasądzającej nie może być utrzymany w mocy (art. 384 k.p.c.).Zasługuje również na uwzględnienie rewizja strony powodowej.Pogląd Sądu Wojewódzkiego, że dochodzenie przez stronę powodową roszczenia co do kwot, które w przyszłości przypadną do wypłaty, jest przedwczesne, nie znajduje usprawiedliwienia w treści art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym. Wstąpienie bowiem w miejsce wdowy i sierot uprawnionych do świadczeń przyszłych sprawia, że strona powodowa może realizować nabyte w ten sposób uprawnienia tak, jakby mogła je realizować pozostała po zmarłym wdowa i sieroty. Tym zaś osobom przysługują roszczenia o przyszłe powtarzające się świadczenia, które dopiero po wyroku staną się wymagalne (art. V ust. 1 przep. wpr.k.p.c.). Skoro roszczenia osób uprawnionych do świadczeń przeszły na stronę powodową z mocy samego prawa, przeto uznanie, że stronie powodowej nie służą roszczenia o świadczenia, które w przyszłości staną się wymagalne, byłoby możliwe tylko wówczas, jeśliby art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym tak stanowił. Treść jednak powołanego przepisu, zwłaszcza w zestawieniu z art. 195 ustawy, uzasadnia pogląd wręcz odmienny. Mając bowiem na uwadze, że art. 195 ustawy mówi tylko o obowiązku zwrotu równowartości świadczeń, a art. 197 - o przejściu roszczeń do wysokości należnych od instytucji ubezpieczeniowej świadczeń, uznać należy, że uprawnienie strony powodowej nie ogranicza się do żądania zwrotu rent już wypłaconych, lecz obejmuje także żądanie świadczeń, które w przyszłości staną się wymagalne.Przeto zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo nie może być również utrzymany w mocy (art. 384 k.p.c.).