II CR 770/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi przeciwko Jerzemu S. i Bogusławowi Z. o 28 766 zł 29 gr, po rozpoznaniu rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z dnia 9 października 1952 r., zaskarżony wyrok, o ile zasądza od pozwanych Bogusława Z. i Jerzego S. kwotę zł 9458,57 z%, uchylił i w tym zakresie sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla m. Łodzi do ponownego rozpoznania przekazał; rewizję powoda oddalił.Uzasadnienie faktyczneW pozwie z dnia 15 lutego 1951. r. ZUS domagał się zasądzenia solidarnie od pozwanych Jerzego S. i Bogusława Z. zł 28 767, wyjaśniając, że pozwany Jerzy S. prawomocnym wyrokiem b. Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 26 maja 1948 r. został uznany winnym tego, że w dniu 17 lutego 1948 r. w Łodzi, jako kierowca samochodu stanowiącego własność Bogusława Z. nie zachowując należytej ostrożności i przez niedbalstwo spowodował nieumyślnie śmierć Piotra B.Ponieważ śmierć Piotra B. była wypadkiem w zatrudnieniu w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 28 marca 1933 r. (Dz. U. z 1933 r. Nr 51, poz. 396) o ubezpieczeniu społecznem, powodowy Zakład, zgodnie z przepisami tej ustawy, przyznał rodzinie zmarłego, a mianowicie wdowie Aleksandrze oraz dzieciom Eugeniuszowi i Irenie B., należne świadczenia wynoszące łącznie kwotę zł 28 766.- Odpowiedzialność pozwanych uzasadniał powód przepisem art. 197 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. Pozwani wnosili o oddalenie powództwa, przy czym pozwany Bogusław Z. zarzucił, że art. 197 powołanej ustawy ma zastosowanie tylko do bezpośrednich sprawców wypadku, do których on nie należy, że roszczenia rentowe wdowy po zmarłym zostały przez niego w całości zaspokojone z mocy wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 16 marca 1949 r. CA 179/49, który uwzględnił przy ustalaniu renty współwinę poszkodowanego Piotra B., wreszcie że żądanie przez powoda skapitalizowanej renty jest nieuzasadnione.Sąd Wojewódzki po dołączeniu akt karnych b. Sądu Okręgowego w Łodzi w sprawie z oskarżenia Jerzego S., akt sprawy cywilnej b. Sądu Okręgowego w Łodzi w sprawie Aleksandry B. przeciwko Bogusławowi Z., akt administracyjnych ZUS oraz po przesłuchaniu św. Aleksandry B. zasądził od obu pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę zł 9458,57 z%, postępowanie odnośnie ograniczonego roszczenia o zł 5 788,97 umorzył, w pozostałej części powództwo oddalił. Sąd Wojewódzki uznał, że zgodnie z art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznem roszczenia poszkodowanych, również i w stosunku do Bogusława Z., przeszły na rzecz powodowego Zakładu, a zasądzenie od Bogusława Z. na rzecz Aleksandry B. w innym procesie roszczenia odszkodowawczego nie wyczerpuje jego odpowiedzialności i dla oceny niniejszego powództwa jest bez znaczenia. Wysokość zasądzonych kwot ograniczył Sąd do wysokości świadczeń faktycznie przez powoda zapłaconych, uznając żądanie kapitalizacji renty dla wdowy po Piotrze B. za nieuzasadnione.Powyższy wyrok zaskarżyli rewizją powód i pozwany Bogusław Z.Powód domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku w części oddalającej roszczenie o zł 13 518,75, zarzucając obrazę art. 164 k.z. i art. 197 ustawy o ub. społ.Pozwany Bogusław Z. wnosi o uchylenie wyroku w części uwzględniającej roszczenie, zarzucając obrazę art. 197 ustawy o ubezpieczeniach społecznych oraz sprzeczność istotnych ustaleń z treścią zebranego materiału.Sprzeczność ustaleń i obrazę powołanego przepisu upatruje pozwany Z. w tym, że Sąd nie rozważył:1)że przysługujące Aleksandrze B. roszczenie, objęte również niniejszym procesem, wobec zaspokojenia go przez pozwanego nie mogło przejść na powoda, a w każdym razie, że otrzymana przez Aleksandrę B. od pozwanego kwota powinna była być potrącona z roszczenia dochodzonego w obecnym procesie;2)że z dołączonych akt sprawy cywilnej z powództwa Aleksandry B. wynika, że do wypadku przyczynił się również zmarły, wobec czego roszczenia pozostałej rodziny, które przeszły na ZUS, ulegały redukcji z mocy art. 158 § 2 k.z.;3)że w zasądzonej sumie mieści się również pozycja z tytułu renty emerytalnej dla Aleksandry B., za którą pozwany nie odpowiada.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja powoda nie jest uzasadniona.Przepis art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym uprawnia instytucje ubezpieczeń społecznych do dochodzenia od osób odpowiedzialnych za wypadek roszczeń tylko w granicach rzeczywiście dokonanego zaspokojenia osób poszkodowanych. Skoro niespornym jest w sprawie, że powód przyznał i wypłaca rodzinie po zmarłym Piotrze B. jedynie periodyczne świadczenia rentowe (prócz zapomogi pośmiertnej) w formie nieskapitalizowanej (art. 152 ustawy), nie może w niniejszym procesie regresowym domagać się od pozwanych zwrotu świadczeń, których nie poniósł. W tych warunkach trafnie i bez naruszenia art. 197 ustawy o ub. społ. Sąd Wojewódzki ograniczył zasądzoną kwotę do wysokości świadczeń faktycznie wypłaconych.Niezależnie od powyższego art. 164 § 1 k.z. zezwala Sądowi przyznać jednorazowe odszkodowanie zamiast renty tylko "z ważnych powodów". Strona powodowa ani w toku przewodu w I instancji, ani też w wywodzie rewizji nie przytacza żadnych przesłanek, które mogłyby być uznane za ważne powody uzasadniające po jej stronie żądanie skapitalizowania przyznanych wdowie po Piotrze B. świadczeń rentowych, wobec czego i z tego względu zarzut naruszenia art. 164 § 1 k.z. jest nieuzasadniony.Rewizja pozwanego Bogusława Z. tylko częściowo jest uzasadniona.Chybiony jest zarzut rewizji obrazy art. 197 ustawy o ub. społ. polegający na tym, że Sąd Wojewódzki rzekomo pominął twierdzenia i dowody pozwanego, stwierdzające zaspokojenie przez skarżącego roszczeń rodziny Piotra B. w wyniku wyroku b. Sądu Apelacyjnego w Warszawie w sprawie CA 179/49. Stwierdzić należy, że Sąd Wojewódzki zarzutu pozwanego w tym przedmiocie nie pominął, lecz jak wynika z uzasadnienia wyroku zarzut ten rozważył i doszedł do wniosku, że fakt zapłaty przez pozwanego na rzecz Aleksandry B. zasądzonych przez Sąd Apelacyjny sum nie ma istotnego znaczenia dla niniejszego sporu i nie wyczerpuje zobowiązania pozwanego wobec ZUS wynikającego z art. 197 ustawy o ub. społ.Powyższe stanowisko Sądu jest trafne i nie narusza przepisu art. 197 ustawy o ub. społ. natomiast błędny jest w samym założeniu pogląd skarżącego, że przysługujące Aleksandrze B. roszczenia powypadkowe do Bogusława Z. nie mogły przejść na powoda wobec ich zaspokojenia.Przewidziane w art. 197 ustawy o ubezpieczeniach społecznych przejście z samego prawa roszczeń w tym przepisie wymienionych i w granicach tam określonych na Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest w istocie rzeczy wstąpieniem z mocy ustawy (cessio vi legis), w zakresie w ustawie określonym, instytucji ubezpieczeniowej w prawa poprzednich wierzycieli, tj. osób uprawnionych do żądania odszkodowania od sprawcy szkody. Skutkiem tego wstąpienia pierwotny wierzyciel traci w części, która przeszła na instytucję ubezpieczeń, legitymację do żądania odszkodowania, a wyłącznie uprawnionym do domagania się zapłaty tej części roszczeń jest ZUS.Pierwotny wierzyciel zachowuje, zgodnie z dyspozycją powołanego przepisu, ograniczone prawo dochodzenia tylko dodatkowego odszkodowania, stanowiącego różnicę pomiędzy wynagrodzeniem należnym w myśl ogólnych przepisów prawa, a świadczeniem, do którego obowiązana jest instytucja ubezpieczeń społecznych.W świetle powyższej normy rodzinie Piotra B., w granicach objętych świadczeniami ZUS żadne roszczenie do pozwanego nie służyło, zaspokojenie przeto przez skarżącego tego nie istniejącego w rzeczywistości roszczenia przedstawiałoby się jako zapłata nienależna, która nie może wywołać skutków prawnych w stosunku zobowiązaniowym pozwanego wobec ZUS, wynikającym z przepisu art. 197 ustawy o ub. społ.Trafny jest natomiast zarzut rewizji nierozważenia przez Sąd Wojewódzki obrony pozwanego, zgłoszonej w odpowiedzi na pozew, że do wypadku, jakiemu uległ Piotr B., przyczynił się sam poszkodowany.Wstąpienie z mocy ustawy ZUS w prawa uprawnionych do odszkodowania nie mogło pogorszyć położenia prawnego pozwanego, dlatego też zachowane mu zostają wobec ZUS wszelkie zarzuty, jakie miałby wobec poszkodowanego czy pozostałej rodziny. Wynika to z ogólnej zasady, iż nabywca nie może uzyskać większych praw aniżeli miał je zbywca, jak również z treści przepisu art. 197 ustawy o ub. społ., stosownie do którego na ZUS przechodzą roszczenia poszkodowanych, w zakresie ograniczonym ogólnymi przepisami prawa, a więc i art. 156 § 2 k.z.Tej kwestii Sąd Wojewódzki w ogóle nie miał na uwadze, jakkolwiek mogła ona mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, przez co naruszył przepisy art. 326 i 334 k.p.c. a zarazem uniemożliwił kontrolę rewizyjną, czy nie zachodzi obraza art. 197 ustawy o ub. społ. w związku z art. 158 § 2 k.z. Powyższe uchybienie powoduje konieczność uchylenia wyroku w części zasądzającej roszczenie i odesłanie sprawy do ponownego rozpoznania i poczynienia niezbędnych ustaleń co do okoliczności, w jakich miał miejsce wypadek z Piotrem B. Gdyby się okazało, że poszkodowany własnym zachowaniem przyczynił się do spowodowania wypadku, odszkodowanie przypadające od osób odpowiedzialnych mogłoby ulec odpowiedniemu zmniejszeniu.Również nie bez słuszności wywodzi skarżący, że Sąd nie rozważył, że w zasądzonej sumie mieści się pozycja z tytułu renty emerytalnej na rzecz Aleksandry B., za którą pozwany nie odpowiada.Istotnie okoliczność tę zdaje się potwierdzać treść wykazu świadczeń i decyzja ZUS z dnia 15 września 1948 r. o łącznej rencie zbiegowej. Pozwany Bogusław Z. odpowiada z mocy art. 197 ustawy o ub. społ. tylko za te świadczenia ZUS, których powstanie wiąże się ściśle z wypadkiem, jakiemu uległ Piotr B. - natomiast nie może być zobowiązany do zwrotu świadczeń przyznanych przez ZUS wdowie po Piotrze B. z innych tytułów.Okoliczność przeto z jakiego tytułu przyznano A.B. rentę, której zapłaty domaga się powód, mogła mieć znaczenie przy ustalaniu wysokości zasądzonej kwoty.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy powyższa okoliczność wymaga wyjaśnienia, ewentualnie przez zobowiązanie powoda do złożenia szczegółowego zestawienia pozycji, które składają się na całość renty przyznanej Aleksandrze B. ze wskazaniem podstaw uzasadniających poszczególne pozycje.Mając na uwadze, że powództwo w sprawie niniejszej zmierza do zasądzenia świadczeń od pozwanych Bogusława Z. i Jerzego S. solidarnie - Sąd Najwyższy na podstawie art. 381 k.p.c. z urzędu rozpoznał sprawę i w stosunku do pozwanego Jerzego S. i uchylił wyrok w części zasądzającej roszczenie w stosunku do obu pozwanych.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 384 k.p.c. orzekł jak w sentencji.