2 CR 2088/55

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: R. Czarnecki (sprawozdawca), S. Brzeziński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej) przeciwko Zenonowi G. o zapłatę, po rozpoznaniu rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi w Łodzi z dnia 25 listopada 1952 r.,postępowanie podjął i zaskarżony wyrok w części zasądzającej ponad 3.250 zł z 8% odsetkami od dnia 19 sierpnia 1950 r. i oddalającej powództwo uchylił i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Łodzi dla m. Łodzi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW pozwie z dnia 19 sierpnia 1950 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych domagał się zasądzenia od pozwanego 1.472.798 zł w dawnej walucie. Żądanie swe uzasadnił okolicznością, że pozwany skazany został za nieumyślne spowodowanie śmierci Władysława K. Do wypadku doszło w ten sposób, że pozwany w dniu 21 sierpnia 1947 r., prowadząc samochód ciężarowy, na którego stopniu stał Władysław K., wjechał do rowu i przygniótł K. samochodem tak, że ten poniósł śmierć na miejscu. Zmarły podlegał ubezpieczeniu, a jego śmierć nastąpiła na skutek wypadku przy pracy. Pozostała po zmarłym wdowa i sieroty mają prawo do ustawowych świadczeń z tytułu ubezpieczenia, przy czym roszczenia tych osób w stosunku do pozwanego przeszły z mocy art. 197 ustawy z 28.III.1933 r. o ubezpieczeniu społecznym na powodowy Zakład.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo co do kwot już wypłaconych w łącznej sumie 8.250 zł. Natomiast co do kwot, które w przyszłości przypadną do wypłaty, powództwo oddalił.Wyrok powyższy zaskarżyły obydwie strony: pozwany w części zasądzającej ponad 3.250 zł, a strona powodowa w części oddalającej powództwo.Wobec wejścia w życie dekretu z 2.II.1955 r. o przekazaniu wykonywania ubezpieczeń społecznych związkom zawodowym (Dz. U. Nr 6, poz. 31), który w art. 5 ust. 2 stanowi, że Prezes Rady Ministrów zatwierdzi podział majątku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pomiędzy Centralną Radę Związków Zawodowych a Ministerstwem Pracy i Opieki Społecznej, postępowanie w instancji rewizyjnej z mocy art. 183 § 1 pkt 1 k.p.c. uległo zawieszeniu. Postępowanie to zostało podjęte ze względu na następstwo prawne Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej w zakresie rent i zaopatrzeń.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do oceny zasadności obydwóch rewizji, zważyć należy, co następuje:Według art. 197 ustawy z dnia 28.III.1933 r. o ubezpieczeniu społecznym roszczenia wdowy i sierot po Władysławie K., jako uprawnionych do świadczeń na podstawie wymienionej ustawy, przysługujące im przeciwko pozwanemu w sprawie niniejszej, przeszły na stronę powodową z mocy samego prawa do wysokości świadczeń należnych wdowie i sierotom od strony powodowej. Strona powodowa wstąpiła przeto w miejsce uprawnionych do świadczeń co do roszczeń przysługujących im przeciwko pozwanemu z wynikającym z art. 197 zastrzeżeniem co do wysokości roszczeń. Płynie stąd wniosek, że stronie powodowej przysługują roszczenia tylko o tyle, o ile przysługiwałyby one wdowie i sierotom po Władysławie K. w stosunku do pozwanego, a pozwany może wobec strony powodowej podnosić te zarzuty, które przysługiwałyby w procesie wytoczonym przez uprawnione do świadczeń osoby. Roszczenia te opierają się na przepisie art. 162 k.z. i mają charakter cywilnoprawny. Z tych względów okoliczność, że między Zakładem Ubezpieczeń Społecznych a wdową i sierotami po Władysławie K. została prawomocną decyzją ustalona wysokość świadczeń, nie wyłącza dopuszczalności oceny, czy roszczenia, które przeszły na stronę powodową, znajdują usprawiedliwienie w obowiązujących przepisach prawa cywilnego.Sąd Wojewódzki miał na uwadze przytoczone zasady, sprawy jednak z obrazą art. 218 § 1 i 326 k.p.c. dostatecznie nie wyjaśnił. Wprawdzie ustalenie, że wypadek nastąpił "przy pracy", nie przekracza zakreślonej art. 242 § 1 k.p.c. swobodnej oceny sędziowskiej, a pozwany nie wykazuje, by zostało ono poczynione z naruszeniem zasad logiki i doświadczenia życiowego, wobec czego zarzut pozwanego, że wypadek mógł nie nastąpić w związku z zatrudnieniem, na uwzględnienie nie zasługuje, to jednak dalszemu zarzutowi pozwanego nie można odmówić słuszności. W szczególności Sąd Wojewódzki nie uwzględnił zarzutu pozwanego, że nie zostało udowodnione, by wnuk Władysława K. pozostawał na jego utrzymaniu, stanowisko zaś swe uzasadnił w ten sposób, że przytoczonego zarzutu pozwany nie podniósł w sprzeciwie od wyroku zaocznego, nie zgłosił w toku procesu, lecz dopiero na rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku. Stanowisko Sądu Wojewódzkiego nie jest trafne. Art. 349 § 2 k.p.c. nie uzasadnia poglądu, by pozwany, wnosząc sprzeciw od wyroku zaocznego, musiał przytoczyć wszystkie zarzuty przeciwko żądaniu pozwu. Utrata prawa korzystania z tych zarzutów w dalszym postępowaniu mogłaby nastąpić tylko w wypadkach wyraźnie w ustawie przewidzianych. Przykład szczególnego uregulowania przytoczenia zarzutów stanowi art. 575 § 1 k.p.c. Natomiast w braku szczególnego przepisu stosuje się normę ogólną w tej kwestii wyrażoną w art. 223 § 1 k.p.c., według którego strona może aż do zamknięcia rozprawy podnosić zarzuty dla odparcia twierdzeń strony przeciwnej. Wprawdzie § 2 powołanego przepisu stanowi, że sąd odrzuci środki dowodowe powołane "jedynie dla zwłoki", lecz już wykładnia gramatyczna usprawiedliwia stanowisko, iż odrzucenie z tej przyczyny środka dowodowego może nastąpić w zasadzie wówczas, gdy sprawa została dostatecznie wyjaśniona na korzyść strony powołującej dowód. Paragraf 2 art. 223 k.p.c. ma bowiem na względzie sytuację, w której strona powołuje dowód nie dla wyjaśnienia sprawy, lecz "jedynie" dla zwłoki. Natomiast w wypadkach, gdy sprawa nie jest dostatecznie wyjaśniona, a strona działa na zwłokę, naraża się - jak to podkreśla § 1 art. 223 k.p.c. - tylko na niekorzystne skutki, jakie według przepisów kodeksu postępowania cywilnego mogą dla niej z tej przyczyny wyniknąć, zwłaszcza w zakresie kosztów procesu (art. 103 k.p.c.). Okoliczności, czy Władysław K. był obowiązany wnuka swego z mocy ustawy utrzymywać i czy go rzeczywiście utrzymywał (art. 162 § 2 k.z.), bądź też czy dobrowolnie i stale dostarczał mu środków utrzymania (art. 162 § 3 k.z.) - Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił. Nie rozważył także dalszych przesłanek stosowania art. 162 § 2 i 3 k.z. Stanowi to obrazę nie tylko powołanych wyżej przepisów, ale również art. 218 § 1 oraz 326 k.p.c.Nie można także odmówić pozwanemu słuszności, gdy podnosi, że Sąd Wojewódzki, nie dopatrując się tego, by Władysław K. przyczynił się do wyrządzenia szkody, naruszył art. 158 § 2 k.z. Sąd Wojewódzki nie miał na względzie tego, że z okoliczności sprawy może wynikać, iż pozwany zwracał K. uwagę, aby nie jechał na stopniu samochodu, ten jednak rady nie posłuchał. Jeśliby Sąd Wojewódzki powyższą okoliczność ustalił, to opierając się na zasadach doświadczenia życiowego należałoby uznać, że zmarły przyczynił się do wyrządzenia szkody w przeważającej mierze (art. 158 § 2 k.z.). Jeśliby natomiast Sąd Wojewódzki ustalił, że pozwany nie zwracał K. wyżej wskazanej uwagi, to i w tym wypadku brak byłoby podstaw do przyjęcia, że zmarły do wyrządzenia szkody w ogóle się nie przyczynił. Podniesiona przez Sąd Wojewódzki dla uzasadnienia odmiennego poglądu okoliczność, że "i inni pasażerowie, którzy nie stali na stopniu, odnieśli obrażenia ciała", nie jest trafny z tej przyczyny, że żaden z pasażerów z wyjątkiem K. nie utracił życia. Jedynie nawiasowo nadmienić należy, że wyżej przytoczone ustalenie poczynione zostało z naruszeniem art. 242 § 1 k.p.c., skoro Sąd Wojewódzki oparł się w tej kwestii na zeznaniu świadka D., że także pasażerka S. na skutek wypadku znalazła się w szpitalu, S. zaś przesłuchana jako świadek okoliczności tej nie potwierdziła. Z powyższego wynika, że jazda na stopniu samochodu ciężarowego nie była bez wpływu na śmierć K. Oznacza to, że również poszkodowany przyczynił się do wyrządzenia szkody. Pozostaje zatem jedynie do rozważenia, w jakim stopniu to nastąpiło. Kwestia ta nie wymaga wiadomości specjalnych i dlatego dowód z opinii biegłego nie jest tu konieczny. Wystarczą zasady doświadczenia życiowego, które wskazują, że jazda na stopniach samochodu ciężarowego stanowi przyczynienie się poszkodowanego do wyrządzonej szkody co najmniej w tej samej mierze co i kierowcy, który z zawinionych przyczyn wjechał samochodem do rowu (art. 158 § 2 k.z.).Z wyżej wyłuszczonych przyczyn zaskarżony wyrok w części zasądzającej nie może być utrzymany w mocy (art. 384 k.p.c.).Zasługuje również na uwzględnienie rewizja strony powodowej.Pogląd Sądu Wojewódzkiego, że dochodzenie przez stronę powodową roszczenia co do kwot, które w przyszłości przypadną do wypłaty, jest przedwczesne, nie znajduje usprawiedliwienia w treści art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym. Wstąpienie bowiem w miejsce wdowy i sierot uprawnionych do świadczeń przyszłych sprawia, że strona powodowa może realizować nabyte w ten sposób uprawnienia tak, jak by mogły je realizować pozostałe po zmarłym wdowa i sieroty. Tym zaś osobom przysługują roszczenia o przyszłe powtarzające się świadczenia, które dopiero po wyroku staną się wymagalne (art. V ust. 1 przep. wprow. k.p.c.). Skoro roszczenia osób uprawnionych do świadczeń przeszły na stronę powodową z mocy samego prawa, przeto uznanie, że stronie powodowej nie przysługują roszczenia o świadczenia, które w przyszłości staną się wymagalne, byłyby możliwe tylko wówczas, gdyby art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym tak stanowił. Treść jednak powołanego przepisu, zwłaszcza w zestawieniu z art. 195 ustawy uzasadnia pogląd wręcz odmienny. Mając bowiem na uwadze, że art. 195 ustawy mówi tylko o obowiązku zwrotu równowartości świadczeń, a art. 197 - o przejściu roszczeń do wysokości należnych od instytucji ubezpieczeniowej świadczeń, uznać należy, że uprawnienie strony powodowej nie ogranicza się do żądania zwrotu rent już wypłaconych, lecz obejmuje także żądanie świadczeń, które w przyszłości staną się wymagalne.W tych warunkach zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo nie może być również utrzymany w mocy (art. 384 k.p.c).