4 CR 868/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. obecnie Skarbu Państwa (Prez. Woj. Rady Nar. w Poznaniu) przeciwko Bolesławowi L. o zwrot świadczeń, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 3 lipca 1957 r. i z dnia 9 września 1957 r., uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW dniu 14 sierpnia 1950 r. Adam P. uległ śmiertelnemu wypadkowi przy młóceniu zboża u pozwanego.Prawomocnym wyrokiem karnym pozwany został skazany z art. 230 § 1 k.k. za nieumyślne spowodowanie śmierci P. dlatego, że przy omłocie zboża na swoim gospodarstwie nie zabezpieczył wału transmisyjnego, łączącego młockarnię z kieratem, skutkiem czego P. został pochwycony przez wał i doznał śmiertelnych obrażeń.Strona powodowa, która w związku z wypadkiem P. wypłaca z dniem 14 sierpnia 1950 r. rodzinie jego rentę wdowią i sierocą, domagała się od pozwanego w drodze regresu z art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym zwrotu wypłaconych kwot i to w wysokości 8.916,40 zł za okres od dnia 24 stycznia 1954 r. oraz zwrotu stałej miesięcznej renty wdowiej po 112 zł za czas od dnia 25 stycznia 1954 r. do dnia 1 lipca 1954 r. a po 122 zł miesięcznie za czas od dnia 1 lipca 1954 r. i zwrotu renty dla dzieci denata po 146 zł miesięcznie płatnej od dnia 25 stycznia 1954 r. począwszy do czasu ukończenia przez dzieci 16 lat życia wzgl. przy dalszej nauce 24 lat życia.Sąd Wojewódzki w Poznaniu wyrokiem z dnia 3 lipca 1957 r. i wyrokiem uzupełniającym z dnia 9 września 1957 r. zasądził od pozwanego połowę żądanych roszczeń, gdyż przyjął, że denat w 50% przyczynił się do szkody (art. 158 § 2 k.z.).W rewizjach wniesionych przeciwko obu wyrokom Sądu Wojewódzkiego zarzucił pozwany, że Sąd ten sprzecznie z treścią zebranego w sprawie materiału dokonał istotnych ustaleń oraz nie zastosował się do wskazówek udzielonych w poprzednim wyroku Sądu Najwyższego i dlatego naruszył art. 134, 157 i 158 k.z.W szczególności zarzucił pozwany, że wbrew poglądowi Sądu Najwyższego, iż roszczenia regresowe strony powodowej mogą być uwzględnione tylko w razie udowodnienia, że winę wypadku (art. 134 k.z.) ponosi pozwany, i wbrew zeznaniom świadków M., W. i L., którzy stwierdzili wyłączną winę wypadku samego denata - Sąd Wojewódzki przyjął winę pozwanego w spowodowaniu wypadku i jedynie przyczynienie się denata do wypadku, zamiast całkowicie uwolnić pozwanego od odpowiedzialności za wypadek.Pozwany również zarzucił, że Sąd Wojewódzki wbrew wskazówkom Sądu Najwyższego z poprzedniego wyroku nie wyjaśnił, czy i jaką szkodę poniosły żona i dzieci denata na skutek jego śmierci. Nadto pozwany wbrew poglądowi Sądu Najwyższego wyrażonemu w poprzednim wyroku wywodził, że przyznanie przez powoda renty rodzinnej rodzinie Adama P. było sprzeczne z art. 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1933 r. (Dz. U. z 1933 r. Nr 192, poz. 293) i że pozwany jako odpowiedzialny w drodze regresu jest uprawniony wykazywać bezpodstawność przyznania tej renty.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Nie uzasadniona jest rewizja pozwanego, jeżeli zwalcza ustalenia Sądu I-ej instancji przyjmujące winę pozwanego w spowodowaniu śmiertelnego wypadku Adama P.Pozwany przede wszystkim nie ma racji, jeżeli sugeruje, że Sąd w wyroku Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 28 stycznia 1956 r. 4 CR 1291/54 polecił Sądowi Wojewódzkiemu badanie, czy pozwany zawinił spowodowanie śmierci Adama P.Sąd Najwyższy bowiem, omawiając ogólnie zasadność roszczeń regresowych z art. 197 ustawy o ubezp. społ., wskazał, że osoba trzecia odpowiada w drodze regresu wobec instytucji ubezpieczeniowej, jeżeli odpowiada za szkodę na podstawie przepisów ogólnych normujących odpowiedzialność za szkodę spowodowaną czynem niedozwolonym, a więc po wykazaniu winy, szkody i związku przyczynowego między szkodą a działaniem sprawcy. Sąd Najwyższy jednak wyraźnie stwierdził, że w niniejszej sprawie kwestia winy pozwanego została już w sposób wiążący (art. 7 k.p.c.) przesądzona prawomocnym wyrokiem karnym skazującym pozwanego za spowodowanie śmierci Adama P. Sąd Wojewódzki zatem w tej części zaskarżonego wyroku był w myśl art. 385 k.p.c. związany wykładnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy.Sąd Najwyższy, uchylając poprzedni wyrok Sądu Wojewódzkiego, polecił jedynie dokonanie ustaleń dotyczących zaistnienia samej szkody i jej wysokości, a to stosownie do treści art. 157, 158 § 1 i 162 k.z. oraz ewent. wyjaśnienie, czy zachodzi wypadek przyczynienia się do szkody samego denata Adama P. (art. 158 § 2 k.z.).Sąd Wojewódzki zgodnie z powyższym poleceniem zajął się wyjaśnieniem przyczynienia się samego denata do wypadku i zgodnie z art. 158 § 2 k.z. na skutek tego przyjął zmniejszenie odpowiedzialności do połowy dochodzonej przez powoda szkody.Wbrew jednak poleceniu Sądu Najwyższego wzgl. raczej wbrew swemu mniemaniu nie wyjaśnił Sąd Wojewódzki, czy zaistniała szkoda, za którą pozwany odpowiada, i w jakiej wysokości ta powstała.Za tego rodzaju bowiem wyjaśnienie nie może uchodzić wyjaśnienie zaskarżonego wyroku, które w dosłownym ujęciu brzmi: "o ile chodzi o możność zarobkowania przez dzieci wzgl. wdowę, to powód sam ograniczył żądanie swoje do kwoty istotnie płaconych żonie i dzieciom rent, które jako oparte na decyzji władzy ubezpieczeniowej uznał Sąd za słuszne i odpowiadające możliwościom zarobkowym wdowy i dzieci."Sąd Najwyższy omawiając w poprzednim wyroku to zagadnienie wyraźnie wskazał, że Sąd Wojewódzki winien dokonać ustaleń co do tego: ile Adam P. zarabiał i jakie miał możliwości zarobkowe, ile łożył na utrzymanie żony i dzieci, czy żona ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej, czy podjęła się takiej pracy i ile zarabia, jaką zatem żona i dzieci poniosły szkodę przez śmierć Adama P., do wyrównania której to szkody pozwany jest zobowiązany z mocy art. 162 k.z., w świetle uchwały Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 15 grudnia 1951 r. C. 15/51 (OSN 1953/I poz. 3).Tylko w przypadku ustalenia, że wdowa i dzieci Adama P. poniosły szkodę uprawniającą ich do dochodzenia renty przewidzianej w art. 162 § 2 k.z. roszczenie regresowe powoda może być uzasadnione. Sam fakt, że instytucja ubezpieczeniowa płaci rodzinie denata rentę, nie uzasadnia jeszcze roszczenia regresowego. Roszczenie takie jest uzasadnione tylko w przypadku, gdy takie roszczenie przysługuje w stosunku do sprawcy szkody i to na podstawie ogólnych przepisów kodeksu zobowiązań o czynie niedozwolonym, a więc również i w tej wysokości, w jakiej uprawniony do wyrównania szkody mógł jej dochodzić od sprawcy - naturalnie z tym jednak, że roszczenie instytucji ubezpieczeniowej nie może przekraczać tego, co sama z tytułu wyrównania szkody świadczyła. Przykładowo zatem jeżeli szkoda winna być wyrównana przez płacenie renty miesięcznej po 200 zł i jeżeli poszkodowany przyczynił się do wywołania szkody w 50% - to zobowiązany do wyrównania szkody winien płacić poszkodowanemu po 100 zł miesięcznie i w tej wysokości przechodzi takie roszczenie w drodze cesji na instytucję ubezpieczeniową. Jeżeli zatem instytucja ta płaciła poszkodowanemu rentę po 100 zł miesięcznie, to mimo przyczynienia się poszkodowanego w 50%, roszczenie tej instytucji będzie w całości uzasadnione w 100%, gdyż mieści się w granicach odpowiedzialności za szkodę zobowiązanego do jej wyrównania. Sąd Wojewódzki natomiast w niniejszej sprawie, stosując art. 158 § 2 k.z., w sposób mechaniczny obniżył zasadność roszczenia powodowa o 50%.Roszczenie powodowa dochodzone w niniejszej sprawie jest roszczeniem regresowym, a zatem może być uznane za uzasadnione tylko do wysokości efektywnie świadczonej na rzecz wierzyciela. Nie uzasadnione są roszczenia, które dopiero powstaną na skutek świadczenia w przyszłości, czyli nie można zasądzić w drodze regresu renty, którą powód dopiero w przyszłości ma zamiar płacić członkom rodziny zmarłego Adama P.Z tych względów Sąd Najwyższy w myśl art. 384 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.Notka:Zagadnieniem roszczeń regresowych instytucji ubezpieczeń społecznych skierowanych do sprawcy szkody zajmował się Sąd w orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 4 kwietnia 1957 r. 2 CR 770/55 (OSPiKA 1958/6 poz. 148). Według tego orzeczenia przewidziane w art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym przejście z samego prawa roszczeń w tym przepisie wymienionym i w granicach tam określonych na Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest w istocie rzeczy wstąpieniem z mocy ustawy (cessio vi legis), w zakresie w ustawie określonym, instytucji ubezpieczeniowej w prawa poprzednich wierzycieli, tj. osób uprawnionych do żądania odszkodowania od sprawcy szkody. Skutkiem tego wstąpienia pierwotny wierzyciel traci w części, która przeszła na instytucją ubezpieczeń, legitymację do żądania odszkodowania, a wyłącznie uprawnionym do domagania się zapłaty tej części roszczeń jest ZUS. Przepis art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym uprawnia instytucję ubezpieczeń społecznych do dochodzenia od osób odpowiedzialnych za wypadek roszczeń tylko w granicach rzeczywiście dokonanego zaspokojenia osób poszkodowanych. Orzeczenie to zaopatrzył Stanisław G. glosą opublikowaną tamże. Również według orzeczenia Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 21 stycznia 1960 r. 2 CR 932/58 (OSPiKA 1960/9 poz. 255) przesłanką żądania regresowego instytucji ubezpieczeń społecznych, skierowanego przeciwko sprawcy nieszczęśliwego wypadku jest poprzednia wypłata świadczeń ubezpieczeniowych do rąk poszkodowanego. Natomiast zdaniem SN, aby instytucji ubezpieczeniowej przyznać powództwo o przyszłe świadczenia, brak jest wymagań przewidzianych w art. V przep. wpr.k.p.c. (por., także notkę K. P. do tego orzeczenia). Wykładni przepisów dotyczących roszczeń regresowych instytucji ubezpieczeń społecznych i innych niż Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, w szczególności Wojew. Zarządu Ubezpieczeń przy Związkach Zawodowych dotyczy orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 27 listopada 1958 r. 2 CR 163/58 (OSN 1960/II poz. 43).Odmienny jednak pogląd zawiera orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 30 maja 1957 r. 2 CR 2088/55 (OSN 1959/III poz. 69). Według tego orzeczenia uprawnienia instytucji ubezpieczeń społecznych przeciwko sprawcy wypadku nie ograniczają się do żądania rent już wypłaconych, lecz obejmują także żądanie świadczeń, które w przyszłości staną się wymagalne.