III CZP 106/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski. Sędziowie SN: K. Strzępek, Z. Świeboda (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Kazimierza P. przeciwko Bożenie P. o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach postanowieniem z dnia 10 grudnia 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy spłata spadkowa zasądzona od rolnika, który po przeprowadzeniu postępowania o dział spadku przekazał własność tego gospodarstwa rolnego następcy, obciąża tego rolnika czy też następcę?"podjął następującą uchwałę:Spłata spadkowa zasądzona od rolnika, który po przeprowadzeniu postępowania o dział spadku przekazał własność tego gospodarstwa rolnego następcy, obciąża następcę.Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w Suwałkach dokonał działu spadku po Zofii P. w ten sposób, że spadkowe gospodarstwo rolne o powierzchni 33,61 ha przyznał na własność powodowi Kazimierzowi P. i zasądził od niego na rzecz pozwanej spłatę w kwocie 200.000 zł. Pozostali spadkobiercy zrezygnowali ze spłat spadkowych. W 1986 r. powód przekazał gospodarstwo rolne synowi Eugeniuszowi P. na podstawie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników i członków ich rodzin. W dniu 1 sierpnia 1986 r. pozwana złożyła do Komornika Sądu Rejonowego w Suwałkach wniosek o wyegzekwowanie od powoda powyższej spłaty. Komornik wszczął egzekucję z emerytury powoda jako dłużnika. W związku z tym powód wystąpił z powództwem o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego i stwierdził, że za tego rodzaju dług odpowiada następca. Sąd Rejonowy powództwo oddalił.Na skutek rewizji powoda Sądowi Wojewódzkiemu w Suwałkach nasunęło się zagadnienie prawne, ujęte w sentencji uchwały, które przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Następca nabywający własność przekazanych przez rolnika nieruchomości z chwilą sporządzenia umowy przekazania w formie aktu notarialnego ma prawo pobierania pożytków z przekazanych nieruchomości. Nabycie przez następcę własności nieruchomości jest w świetle przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.) nabyciem pochodnym. Konsekwencją pochodnego nabycia własności gospodarstwa rolnego jest przejęcie przez następcę nie tylko aktywów, ale również obciążeń swego poprzednika. Wyrazem tej zasady jest art. 54 ustawy, który stanowi, że "następca przejmuje gospodarstwo rolne wraz z prawami i obowiązkami związanymi z prowadzeniem tego gospodarstwa, z wyjątkiem zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników". Przepis ten nie określa górnej granicy przejmowanych zadłużeń (np. co do wysokości wartości przejętego gospodarstwa), jak ma to miejsce w wypadku przejęcia gospodarstwa rolnego przez Państwo dlatego, że brak jest następcy lub gdy następca nie spełnia warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówił jego przejęcia (art. 51 ustawy). Państwo bowiem odpowiada za zadłużenia dotychczasowego właściciela związane z prowadzeniem gospodarstwa wobec jednostek gospodarki uspołecznionej oraz z tytułu obciążeń na rzecz osób trzecich hipotekami lub innymi prawami ujawnionymi w księdze wieczystej albo w zbiorze dokumentów - do wysokości wartości przejętej nieruchomości rolnej lub gospodarstwa, z wyjątkiem zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników (art. 58 ust. 1 ustawy).Zestawienie unormowań o odpowiedzialności następcy oraz Państwa za długi związane z prowadzeniem przejętego gospodarstwa prowadzi do wniosku, że zakres odpowiedzialności następcy jest szerszy; nie odpowiada on tylko za zaległe składki na ubezpieczenie społeczne rolników. Ponadto następca, który przejmuje w myśl § 35 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 21, poz. 94) kredyty bankowe, niezależnie od formy ich dotychczasowego zabezpieczenia, nie ponosi odpowiedzialności za kredyty zaciągnięte przez rolnika na cele konsumpcyjne (np. kupno żywności, mebli itp.).W świetle tak określonego przez ustawodawcę zakresu odpowiedzialności następcy nasuwa się wątpliwość co do stosunku powołanego art. 54 ustawy do art. 526 k.c., według którego nabywca gospodarstwa rolnego jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania związane z prowadzeniem gospodarstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach mimo zachowania należytej staranności. Tę kwestię wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 21 czerwca 1979 r. III CZP 35/79 (OSNCP 1979, z. 12, poz. 234) na tle wykładni przepisów art. 48 i 52 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140); zajęte przez Sąd Najwyższy stanowisko odnosi się w pełni do rozważanego stosunku art. 54 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. do art. 526 k.c. Otóż art. 526 k.c. nie ma zastosowania do umów o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy. Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników i członków ich rodzin określa w art. 54 w sposób wyraźny i całościowy zakres odpowiedzialności następcy za zadłużenie rolnika przekazującego gospodarstwo rolne. Sformułowanie zawarte w powołanym art. 54 "następca przejmuje gospodarstwo rolne wraz z prawami i obowiązkami" oraz podkreślenie w tym przepisie tudzież w § 35 rozporządzenia wykonawczego rodzaju zobowiązań, za które odpowiada rolnik, umożliwia przeprowadzenie linii rozgraniczającej odpowiedzialność rolnika za zobowiązania od odpowiedzialności następcy. Odpowiedzialność rolnika - w świetle przedstawionych uregulowań - jest odpowiedzialnością osobistą tylko za ściśle określone, zaległe zadłużenia, natomiast odpowiedzialność następcy za zobowiązania jest szersza, albowiem odpowiada on za zobowiązania "związane z prowadzeniem tego gospodarstwa".Przechodząc do odpowiedzi na pytanie, czy następca odpowiada za spłaty spadkowe zasądzone od rolnika, który zawarł umowę przekazania gospodarstwa rolnego następcy, po przeprowadzeniu postępowania o dział spadku, czy spłaty spadkowe mieszczą się w pojęciu "obowiązków związanych z prowadzeniem tego gospodarstwa", rozważyć należy, co następuje: Otóż jeśli ustawodawca rozróżnia zobowiązanie pozostające w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, to - najogólniej rzecz biorąc - wchodzić tu będą długi, które odpowiadają dwom przesłankom:1) powstanie tych długów pozostaje w związku z prawnym lub gospodarczym prowadzeniem gospodarstwa rolnego oraz2) długi te wynikają ze stosunków prawnych, których stroną był rolnik najpóźniej w chwili zawarcia umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy.Tak więc spłaty spadkowe pozostają w związku z prawnym prowadzeniem gospodarstwa rolnego, a poza tym wynikają ze stosunków prawnych, których stroną był rolnik i jako takie stanowią dług związany z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.Brak w zasadzie w ustawie ograniczeń co do zakresu wysokości przejmowanych przez następcę zobowiązań może spowodować, że te zobowiązania "skonsumują" wartość gospodarstwa lub znacznie je przewyższą. W takim razie następca, który się dowie o tym podczas sporządzania umowy przekazania, może odmówić przejęcia gospodarstwa. Nie pozbawia to jednak rolnika możliwości przekazania gospodarstwa Państwu za emeryturę lub rentę.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.