VI KZP 25/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Karnej B. Dzięcioł. Sędziowie: R. Bodecki, J. Bratoszewski (sprawozdawca), J. Gacek, J. Mikos, W. Ochman, W. Żebrowski.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości złożonego na podstawie art. 18 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) - skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów - o wyjaśnienie następującego zagadnienia prawnego:"Czy warunek odbycia co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności, określony w § 1 art. 91 k.k., po którego spełnieniu może nastąpić warunkowe zwolnienie, dotyczy również osób wymienionych w § 2 tego artykułu?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawiona w pytaniu prawnym Ministra Sprawiedliwości wątpliwość zrodziła się z tego, że po znowelizowaniu przez ustawę z dnia 10 maja 1985 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach (Dz. U. Nr 23, poz. 100) m.in. treści art. 91 § 2 k.k. przez określenie dalszej grupy osób uprzywilejowanych (oprócz młodocianych), wobec których możliwe jest warunkowe zwolnienie już po odbyciu co najmniej połowy kary - w przepisie tym nie zamieszczono takiego warunku, jaki przewidziany jest w art. 91 § 1 k.k., tj.: odbycia przez skazanego co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności. Na tle takiego unormowania możliwe jest wyprowadzenie dwóch zupełnie przeciwstawnych wniosków, a mianowicie: skoro w § 2 powołanego artykułu brak owego warunku, to wobec wymienionej tam kategorii osób warunek ten nie obowiązuje, albo mimo braku wyraźnego powołania w § 2 powołanego artykułu na owo ograniczenie warunek ten obowiązuje na podstawie § 1 tego artykułu, mającego charakter warunku podstawowego, dotyczącego wszystkich sytuacji.Rozważając ten problem, Sąd Najwyższy uznaje, że należy opowiedzieć się za drugim z zaprezentowanych tu poglądów. Określenie w art. 91 § 2 szerszego kręgu osób skazanych, mogących uzyskać warunkowe przedterminowe zwolnienie już po odbyciu co najmniej połowy kary, oznacza zrównanie ich sytuacji prawnej z młodocianymi, o których mowa w art. 91 § 1 k.k. Nie jest to tendencja w polskim ustawodawstwie zupełnie nowa czy odosobniona. Takie zrównanie uprawnień młodocianych z uprawnieniami innych osób wymienionych w art. 91 § 2 k.k. można zauważyć np. w wielu rozwiązaniach aktów amnestyjnych nie tylko co do przesłanek decydujących o możliwości darowania czy złagodzenia kary, ale także w zakresie uprawnień do warunkowego zwolnienia. Tak np. postąpił ustawodawca w art. 3 dekretu z dnia 19 lipca 1977 r. o amnestii (Dz. U. Nr 24, poz. 102) oraz w art. 6 ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. o szczególnym postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw (Dz. U. Nr 26, poz. 126), analogicznie traktując zarówno sprawców w podeszłym wieku, jak i sprawców młodocianych.Zauważyć też należy, że analogiczne przepisy zostały zawarte w projekcie zmian kodeksu karnego z 1981 r. (Wydawnictwo Prawnicze, sierpień 1981 r.). Również na tle unormowań kodeksowych nie widać racjonalnego uzasadnienia dla ewentualnego odmiennego traktowania - w zakresie uprawnień do przedterminowego warunkowego zwolnienia - młodocianych od pozostałej grupy osób uprzywilejowanych, o których mowa w art. 91 § 2 k.k. Ponadto charakterystyczne jest, że w wypadku, gdy warunek odbycia przez skazanego co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności, od którego uzależniona jest możliwość uzyskania przedterminowego zwolnienia, nie jest wymagany - wówczas rezygnacja z tego warunku jest wyraźnie zaznaczona w ustawie. Tak np. z treści art. 100 § 2 k.k. wynika, że warunkowe zwolnienie sprawcy umieszczonego w zakładzie leczniczym może nastąpić "bez ograniczeń wynikających z art. 91 § 1 k.k."; w cytowanym już art. 3 dekretu z dnia 19 lipca 1977 r. przewidziano możliwość warunkowego zwolnienia nie tylko po odbyciu 1/3 kary, ale "(...) niezależnie od wymaganych 6 miesięcy"; podobnie uregulowano tę kwestię w art. 6 powołanej ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. o szczególnym postępowaniu (...) stwierdzając, że sąd może zastosować warunkowe przedterminowe zwolnienie "bez zachowania wymogów określonych w art. 91 § 1 i 2 k.k."Przeciwieństwem takiej regulacji natomiast jest art. 6 ustawy z dnia 21 lipca 1983 r. o amnestii (Dz. U. Nr 39, poz. 534), w którym wprawdzie przewidziano rozszerzone możliwości warunkowego zwolnienia już po odbyciu połowy kary, ale bez rezygnacji z warunku, o którym mowa w art. 91 § 1 k.k. Ze względu na to, że przepisy szczególne, jak np. ustawy o amnestii, z reguły nie zawierają własnej części ogólnej, lecz posługują się pojęciami i instytucjami uregulowanymi w kodeksie karnym, a do takich należy także instytucja warunkowego zwolnienia, przeto oczywiste jest, że w sytuacji opisanej wyżej warunkowe zwolnienie mogło nastąpić nie wcześniej niż po 6 miesiącach odbywania kary, gdyż ustawa szczególna nie stanowi inaczej niż obowiązujący w tym zakresie art. 91 § 1 k.k. (arg. z art. 121 k.k.).Wszystkie te argumenty natury porównawczo-historycznej, choć odnoszą się głównie do porównań z ustawami szczególnymi, pozwalają jednak - zdaniem Sądu Najwyższego - na wyrażenie poglądu, że przewidziane w art. 91 § 1 k.k. wymaganie odbycia bądź to co najmniej 2/3 kary, bądź to co najmniej połowy kary, ograniczone następnie wspólnym warunkiem, że okres odbywania tej kary w każdym razie nie może być mniejszy niż 6 miesięcy, mają charakter ogólny, odnoszący się również do sytuacji określonych w art. 91 § 2 k.k. Ten ostatni przepis nie może być rozumiany jako przepis szczególny w stosunku do art. 91 § 1 k.k., gdyż w przepisie tym rozszerzeniu uległ tylko krąg osób mogących skorzystać z warunkowego zwolnienia już po odbyciu połowy kary pozbawienia wolności, nie nastąpiła natomiast wyraźna rezygnacja z wymagania odbycia co najmniej 6 miesięcy kary. Analogiczny zresztą wniosek można wyprowadzić w odniesieniu do dopuszczalności warunkowego zwolnienia recydywistów. Gdyby się bowiem zdarzyło, że sprawcę, który wielokrotnie powracał do przestępstwa w warunkach określonych w art. 60 § 2 lub 3 k.k., skazano - w razie zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary - np. na 6 miesięcy pozbawienia wolności (jest to możliwe w świetle tezy 16 wytycznych dotyczących przestępstw popełnionych w warunkach recydywy - OSNKW 1979, z. 1-2 poz. 1), a równocześnie byłby to sprawca z kręgu osób uprzywilejowanych określonych w art. 91 § 2 k.k., to mimo iż w treści art. 91 § 3 k.k. brak warunku odbycia co najmniej 6 miesięcy pozbawienia wolności, sprawcy takiego nie można byłoby warunkowo zwolnić po odbyciu 3/4 kary, tj. po 4 i pół miesiąca, lecz dopiero po 6 miesiącach. Również art. 91 § 3 k.k. modyfikuje tylko stosunkową część kary wymaganej do odbycia (nie 2/3 czy 1/2, lecz 3/4), nie modyfikuje natomiast zasadniczego - wyjściowego dla wszystkich sytuacji - warunku odbycia co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności. Niezależnie od tych argumentów za przedstawioną wykładnią przemawia - zdaniem Sądu Najwyższego - także treść art. 91 § 4 k.k., dotycząca sumy dwóch lub więcej nie podlegających łączeniu kar pozbawienia wolności, z której wynika, że zarówno sytuacje określone w § 1, jak i w § 2 tego artykułu powinny być traktowane - z punktu widzenia warunkowego zwolnienia - jednakowo. Przepis ten nie mógłby mieć racji bytu, gdyby możliwa była taka wykładnia, według której osoba określona w art. 91 § 2 k.k. mogłaby być warunkowo przedterminowo zwolniona po upływie krótszego okresu niż 6 miesięcy. Za tym wreszcie, że wymaganie odbycia co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności odnosi się również do sprawców wymienionych w art. 91 § 2 k.k., przemawiają także racje słusznościowe, wynikające z jednej strony z możliwości osiągnięcia efektów resocjalizacyjnych, a z drugiej - z zasad polityki karnej dotyczącej tzw. rozwarstwiania przestępstw.Ewentualne bowiem wcześniejsze - niż po odbyciu 6 miesięcy kary pozbawienia wolności - warunkowe zwolnienie mogłoby się odnosić tylko do sprawców skazanych na tzw. krótkoterminowe kary (do 11 miesięcy) bezwzględnego pozbawienia wolności (a wyjątkowo także do skazanych na nieco wyższe kary, które uległy złagodzeniu w drodze amnestii), a więc z reguły za przestępstwa o mniejszym ciężarze gatunkowym. Ze względu na możliwości wynikające z treści art. 54 k.k. oraz ze względu na zasady zawarte w wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie wymiaru kary za przestępstwa zagrożone przemiennie karą pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywny (OSNKW 1979, z. 7-8, poz. 77) - skazanie osób określonych w art. 91 § 2 k.k. na takie kary zaliczyć należy do wyjątków, które mogą być uzasadnione wyłącznie znacznym stopniem społecznego niebezpieczeństwa popełnionych przestępstw (lub recydywy). W tej sytuacji trudno przyjąć, by z drugiej strony istniały jakieś względy słusznościowe, które wobec takich właśnie osób nakazywałyby zastosowanie - po krótkim okresie odbywania kary (np. po 2-5 miesiącach) - warunkowego przedterminowego zwolnienia, i to idącego dalej niż wobec sprawców młodocianych.Z tych wszystkich powodów Sąd Najwyższy uchwalił jak na wstępie.