I FZ 142/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Arkadiusz Cudak (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z.L. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 7 lipca 2014 r. sygn. akt I SA/Bd 913/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Z.L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 24 września 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń, luty, marzec i kwiecień 2011 r. postanawia: 1) uchylić zaskarżone postanowienie, 2) przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi ponad kwotę 100,00 zł. I FZ 142/15 Uzasadnienie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 lipca 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w sprawie o sygnaturze akt I SA/Bd 913/13, działając na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 roku poz. 270 z póź. zm.,) dalej p.p.s.a., odmówił Z.L. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 24 września 2013 roku w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2011 roku. W złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata albo doradcy podatkowego. Uzasadniając wniosek wskazał, że w wyniku egzekucji należności podatkowych w łącznej kwocie ponad 4.000.000 zł nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Podał, że jedynym jego stałym dochodem jest renta inwalidzka, którą w ¼ zajmuje ZUS na poczet zaległości, reszta świadczenia zajmowana jest przez organy egzekucyjne. Skarżący podniósł, że ma utrudnione możliwości zarobkowe ze względu na chorobę psychiczną spowodowaną urazem głowy i uszkodzeniem mózgu. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz dwójką dzieci, którego miesięczny dochód z renty inwalidzkiej wynosi 620 zł brutto. Oświadczył, że żona prowadzi działalność gospodarczą, która za 2013 r. przyniosła stratę w kwocie ok. 140.000 zł. Jako majątek nieruchomy Skarżący wskazał mieszkanie o pow. 62 m². Oświadczył również, że nie posiada oszczędności oraz przedmiotów wartościowych, cały majątek został zajęty na poczet zaległości podatkowych. W odpowiedzi na wezwanie do nadesłania dokumentów oraz oświadczeń obrazujących sytuację finansową i majątkową wnioskodawca przedłożył: PIT-37 za 2012 r., z którego wynika, że za ten okres Skarżący osiągnął dochód w kwocie 7.313,94 zł; PIT 40A za 2013 r., z którego wynika, że powyższy okres z tytułu świadczenia rentowego strona osiągnęła przychód w kwocie 7.667,74 zł; zeznania podatkowe żony, z których wynika, że za lata 2012-2013 z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wykazała ona stratę w kwocie 134.852,30 zł oraz 55.371,14 zł; wyciąg z rachunku bankowego żony; kserokopię księgi przychodów i rozchodów za okres od listopada 2013 r. do kwietnia 2014 r.; zaświadczenie z BPN Paribas informujące, że Skarżący posiada zadłużenie kredytowe w tym banku, które na dzień 29 maja 2014 r. wynosi 37.182,64 zł oraz, że w okresie ostatnich trzech miesięcy odnotowano wpływy w łącznej kwocie 879,92 zł; kserokopię rachunków za czynsz, gaz i prąd. Ponadto Skarżący oświadczył, że stałe miesięczne koszty utrzymania wynoszą ok. 2.000 zł (czynsz, woda, prąd, Internet, lekarstwa, żywność). Wskazał, że nie korzysta z pomocy rodziny, z wyjątkiem pomocy rzeczowej. Podał, że nie posiada oszczędności. Zaznaczył, że żona posiada samochód dostawczy marki FIAT DUCATO z 2010 r. o wartości ok. 50.000 zł, który jest wykorzystywany w prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Wyjaśnił, że z jego majątku obecnie jest prowadzona egzekucja kwot wynikających z zaskarżonej decyzji oraz decyzji Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 20 września 2013 r. opiewająca na kwotę 920.668 zł. Ponadto wskazał, że z jego renty potrącane jest miesięcznie ok. 200 zł. Jako załączniki Skarżący wskazał wyciągi z rachunków bankowych żony z Raiffeisen Polbank i Pekao oraz swoich kont z ostatnich trzech miesięcy, jednakże przedłożył tylko wyciąg z rachunku bankowego żony z Banku Raiffeisen Polbank. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odmawiając Skarżącemu przyznania prawa pomocy podniósł, że w wyniku dokonanej analizy sytuacji finansowej i materialnej Skarżącego nie można zgodzić się ze stanowiskiem, iż nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W ocenie Sądu, brak jest podstaw do przyjęcia, że Strona skarżąca wykazała, iż nie ma realnych możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd uznał, że przedstawiana przez wnioskodawcę zła sytuacja materialna nie jest wiarygodna. Skarżący podał, że czteroosobowa rodzina utrzymuje się z dochodu w kwocie 620 zł brutto miesięcznie, na który składa się świadczenie z renty chorobowej strony. Działalność gospodarcza prowadzona przez żonę K.L. wykazuje stratę. Pomoc uzyskiwana od rodziny nie ma postaci pieniężnej, a wyłącznie rzeczową. Po zsumowaniu miesięcznych wydatków wskazanych przez stronę w piśmie z dnia 28 maja 2014 r. (czynsz, woda, prąd, leki, Internet, żywność) wynika, że koszty utrzymania rodziny wynoszą ok. 2.000 zł miesięcznie. Skarżący wprawdzie wskazał, że część wydatków pokrywana jest z zaciągniętych przez żonę na prowadzoną działalność gospodarczą kredytów, nie podał jednak źródła finansowania spłacanych rat kredytowych. Odnosząc się do wniosku Skarżącego o ustanowienie pełnomocnika z urzędu Sąd stwierdził, że reprezentować stronę przed Sądem może nie tylko profesjonalny pełnomocnik, lecz także rodzice, małżonek, rodzeństwo, zstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia, co wynika z treści art. 35 § 1 p.p.s.a. Poza tym Sąd uznał, że Skarżący nie uprawdopodobnił w sposób wiarygodny i rzetelny, iż nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżący nie zgodził się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji oraz wniósł o przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Nadrzędną wartością konstytucyjną w postępowaniu sądowym jest umożliwienie stronie obrony i dochodzenia swoich praw w zakresie wynikającym z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Z kolei w klauzuli demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) zawiera się zasada ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przezeń prawa, w tym przeświadczenia obywatela, że sądy, powinny w taki sposób prowadzić postępowanie, aby zapewnić jednostce efektywną ochronę sądową jej konstytucyjnych praw i wolności, w szczególności w relacji z organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 197 § 2 p.p.s.a. do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej. Natomiast stosownie do art. 188 p.p.s.a. jeżeli nie ma naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny może uchylić zaskarżone orzeczenie i rozpoznać skargę. W tym przypadku Sąd orzeka na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym orzeczeniu. Jednak zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, z uwagi na ekonomię procesową, podzielić należy pogląd wyrażony przez R. Hausera (Postępowanie zażaleniowe przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Materiały szkoleniowe na konferencję Sędziów NSA, Warszawa 2004, masz. pow., s. 70), iż w postępowaniu zażaleniowym nie powinno mieć zastosowania zdanie drugie art. 188 p.p.s.a. Tym bardziej zasadne jest, aby w rozpoznawanej sprawie uchylić objęte zażaleniem postanowienie Sadu pierwszej instancji oraz rozpoznać wniosek Skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji niewłaściwie bowiem zastosował normy art. 246 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przypomina, że w myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. osobie fizycznej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd nie może odmówić przyznania prawa pomocy, jeżeli następstwem takiego postanowienia byłoby istotne ograniczenie prawa do Sądu, a zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego sytuacja taka mogłaby mieć miejsce w rozpoznawanej sprawie na skutek niewłaściwego zastosowania art. 246 § 1 p.p.s.a. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Skarżący wnioskując o przyznanie mu prawa pomocy, a także na wezwanie Sądu w trybie art. 255 p.p.s.a. oraz art. 106 § 3 p.p.s.a., przedstawił swoją sytuację majątkową, możliwości płatnicze oraz stan rodzinny na tyle precyzyjnie, że możliwe było przeprowadzenie rzetelnej oceny czy Skarżący spełnia przesłanki zwolnienia od kosztów wymienione w art. 246 § 1 p.p.s.a. Skarżący domaga się przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym w rozumieniu art. 245 § 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów postępowania oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Jednak Sąd decydując o przyznaniu prawa pomocy nie jest związany przedstawionym we wniosku żądaniem. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela wyrażony w orzecznictwie pogląd, że zwolnienie od kosztów sądowych uzależnione jest nie tyle od wysokości rzeczywiście uzyskiwanych przez stronę dochodów, lecz od jej możliwości zarobkowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 1987 r., I CZ 26/87, OSNCP 1988, nr 7-8, poz. 103). Wyjątkowość instytucji prawa pomocy oznacza, iż jeśli Wnioskodawca ma możliwość poniesienia kosztów postępowania bądź we własnym zakresie, bądź przy pomocy osób bliskich, w tym takich, których obowiązki alimentacyjne wynikają z przepisów prawa, w tym art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59), nie jest zasadne obciążanie ciężarem poniesienia tych kosztów ogółu obywateli. Oceniając zatem zasadność przyznania Skarżącemu prawa pomocy należy uwzględnić też sytuację majątkową oraz możliwości płatnicze żony Skarżącego, która aktywnie prowadzi działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 21 kwietnia 2015 roku, I FZ 110/15, a także postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 roku GZ 71/04 CBOSA). Okoliczność ta wyklucza możliwość przyznania Skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Niewątpliwie, dokonując porównania aktualnych możliwości płatniczych Skarżącego, w tym otrzymywanych przez niego świadczeń rentowych na poziomie 540,00 zł miesięcznie, do wysokości wymaganych kosztów postępowania sądowego, w tym wpisu od skargi, którego wysokość stosownie do przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.,) stanowi kwota 4593,00 zł, można dojść do wniosku, że uiszczenie przez Skarżącego wpisu w tej kwocie będzie wiązać się z uszczerbkiem utrzymania Skarżącego oraz osób prowadzących z nim gospodarstwo domowe, w tym małoletniego syna, a nieudzielenie prawa pomocy może oznaczać ograniczenie dostępu prawa do sądu, na co zwrócił uwagę Skarżący w zażaleniu. Tym samym uznać należy, że Skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., tym bardziej, że z przyznanych Skarżącemu świadczeń rentowych prowadzona jest egzekucja na poczet zaległych należności względem ZUS oraz innych zobowiązań publicznoprawnych, co jeszcze bardziej uszczupla otrzymywane przez niego świadczenia rentowe. Odnosząc się do argumentacji Sądu dotyczącej zaciągnięcia kredytu jako okoliczności wyłączającej przyznanie prawa pomocy należy wskazać, że co prawda fakt zaciągnięcia kredytów świadczy o możliwościach płatniczych kredytobiorcy i wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2005 roku II GZ 56/05 CBOSA), jednak analiza akt sprawy wskazuje, że to nie Skarżący lecz jego żona w związku z prowadzeniem przez nią działalności gospodarczej zawarła umowy kredytowe, więc okoliczność ta nie może przesądzać o odmowie przyznania prawa pomocy w rozpoznawanej sprawie. Biorąc z kolei pod uwagę wysokość przychodów uzyskiwanych przez żonę Skarżącego, również należy powiedzieć, że nie wystarczą one na uznanie, że Strona przy wsparciu bliskich, których obowiązki alimentacyjne wynikają z przepisów prawa, może pokryć pełne koszty postępowania. Odnosząc się natomiast do wniosku Skarżącego o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika wykonującego zawód adwokata albo doradcy podatkowego, należy podnieść, iż nie mógł on zostać uznany za uzasadniony. Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powoduje przerzucenie kosztów postępowania sądowego na ogół społeczeństwa. Może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., które jak wskazano powyżej, w rozpoznawanej sprawie nie zostały spełnione. Nie można jednak pominąć, że w pewnych sytuacjach przyznanie stronie pełnomocnika z urzędu może być też dodatkowo podyktowane jej sytuacją osobistą czy stanem zdrowia (por. postanowienie NSA z 20 listopada 2008 roku, I FZ 431/08 CBOSA). Skarżący w każdym piśmie kierowanym do Sądu, w tym również w zażaleniu, podkreśla, iż jest przewlekle, psychicznie chory. W aktach sprawy brakuje jednak stosownego dokumentu potwierdzającego zły stan zdrowia Skarżącego. Strona była wezwana zarządzeniem z dnia 29 kwietnia 2014 roku do przedstawienia w trybie 255 p.p.s.a. dokumentów potwierdzających stan zdrowia, jednak wezwanie to nie zostało wykonane, mimo iż Skarżący w piśmie uzupełniającym wniosek o przyznanie prawa pomocy z dnia 28 maja 2014 roku sam zadeklarował zamiar dostarczenia do akt sprawy stosownego zaświadczenia od lekarza psychiatry. Jeżeli zaś strona nie dopełnia w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego dokumentu źródłowego, co ma miejsce w rozpoznawanej sprawie, to okoliczność tę interpretuje się na niekorzyść strony (por. postanowienie NSA z 21 kwietnia 2015 roku I FZ 110/15 CBOSA). W tej sytuacji nieuzupełnienie wniosku w powyższym zakresie Sąd postanowił zinterpretować jako niewykazanie należytej staranności Skarżącego w prowadzeniu spraw aniżeli wynik nieporadności wynikającej ze złego stanu zdrowia. Z akt sprawy wynika też, Skarżący posiada zdolność do czynności w postępowaniu w sprawach sądowych tzw. zdolność procesową, tym bardziej nie jest osobą ubezwłasnowolnioną, działającą za pośrednictwem pełnomocnika. Dodatkowo mając na uwadze, że sąd administracyjny rozstrzyga na podstawie akt sprawy (133 § 1 p.p.s.a.), jak też w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.), strona ma przed sądem szereg gwarancji procesowych. Sąd udziela stronom występującym bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz poucza ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 p.p.s.a.). Wreszcie, stawiennictwo stron nie jest na rozprawie obowiązkowe (art. 107 p.p.s.a.). Nie ma więc podstaw do uznania, że droga do sądu jest Skarżącemu z powodu odmowy przyznania profesjonalnego pełnomocnika ograniczana. W rozpoznawanej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny wskazując na powyższe względy doszedł do przekonania, że Skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a zatem spełnia przesłanki przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Sąd postanowił więc działając na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 oraz na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzec jak w sentencji.