I FZ 197/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Zirk-Sadowski, po rozpoznaniu w dniu 20 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 marca 2013 r. sygn. akt III SA/Gl 1910/12 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi P. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 26 września 2012 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za czerwiec 2005 r. postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 marca 2013 r., III SA/Gl 1910/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił P. S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej Ppsa. Jak zauważono w motywach orzeczenia, strona ma obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga za sobą negatywne konsekwencje w postaci niemożliwości uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W omawianej sprawie skarżący nie wykonał w pełni wezwania referendarza sądowego dokonanego w trybie art. 255 Ppsa, w konsekwencji czego nie zostały złożone dokumenty, które pozwoliłyby wykluczyć powstałe przy ocenie formularza wątpliwości. Skarżący nie ustosunkował się do tej części wezwania, w której była mowa o dokumentach dotyczących majątku i dochodów żony. Sąd nie podzielił w tym kontekście stanowiska skarżącego, że przez fakt pozostawania małżonków w rozdzielności majątkowej dokumenty te nie mają znaczenia w sprawie, a wymaganie od małżonka pomocy przy uiszczaniu wpisu od skargi byłoby "wypaczeniem istoty ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej". W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego, jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Mają oni bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). W związku z powyższym wezwanie o dokumenty dotyczące bezpośrednio żony skarżącego w celu ustalenia sytuacji majątkowej samego skarżącego było w pełni zasadne. Z kolei konsekwentne unikanie wskazania i udokumentowania dochodów i majątku żony nie pozwala na pełną ocenę sytuacji finansowej rodziny skarżącego. Sąd wskazał ponadto, że również sytuacja finansowa samego skarżącego nie pozwala na zwolnienie go z kosztów sądowych. Wprawdzie przedłożone dokumenty dotyczące działalności gospodarczej skarżącego świadczą o ujemnym wyniku finansowym tej działalności. Potwierdzają jednak także, że skarżący mimo otrzymania dnia 1 października 2012 r. niekorzystnej decyzji organu nie wygospodarował środków na uiszczenie wpisu od skargi. Wskazane i udokumentowane przez skarżącego koszty prowadzonej działalności przyjmują dużo wyższe wartości niż wymagany w sprawie wpis sądowy od skargi. Skarżący prowadził więc działalność gospodarczą nie uwzględniając potencjalnych kosztów postępowania sądowego, przy czym także w momencie wnoszenia skargi do WSA nie ograniczył kosztów prowadzenia działalności. Tymczasem koszty sądowe należą do normalnych kosztów działalności gospodarczej, a dochodzenie roszczeń na drodze sądowej – jako element tej działalności – wymaga, na równi z koniecznością zapewnienia środków na bieżącą działalność, także zapewnienia środków na ich dochodzenie. Sąd rozpatrując wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych miał też na względzie, że skarżący domaga się tegoż zwolnienia łącznie w osiemnastu sprawach. W pozostałych sprawach Sąd zwolnił skarżącego od każdorazowej opłaty sądowej w części przekraczającej 400 zł. Zdaniem Sądu jest to kwota, która nie blokuje skarżącemu prawa do sądu, gdyż nie przekracza jego możliwości finansowych. Ponieważ w przedmiotowej sprawie wpis wynosi 182 zł, zwolnienie powyżej kwoty 400 zł byłoby bezcelowe dlatego w tym przypadku Sąd odmówił prawa pomocy. W zażaleniu na powyższe postanowienie zarzucono naruszenie art. 246 Ppsa poprzez przyjęcie, że skarżący nie spełnił przesłanek uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy, co pozostaje w sprzeczności z przedstawionymi przez niego dokumentami obrazującymi jego sytuację finansową. Na tej podstawie wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W motywach zażalenia skarżący wywiódł, że w dotychczasowym postępowaniu szczegółowo przedstawił swoją sytuację majątkową, wyjaśniając w szczególności, że toczą się wobec niego postępowania zabezpieczające i egzekucyjne z tytułu zadłużeń wobec urzędu skarbowego oraz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przy tym w związku z recesją na rynku usług budowlanych zachwiana została płynność finansowa skarżącego, prowadzącego działalność gospodarczą w ww. zakresie, a na jego utrzymaniu pozostaje dodatkowo dwójka małoletnich dzieci. Jednocześnie podkreślono, że skarżący w zasadniczym zakresie uzupełnił wymaganą dokumentację źródłową, a brak przedstawienia dokumentów dotyczących majątku małżonki oraz jej dochodów nie ma znaczenia dla oceny wniosku skarżącego, a to z uwagi na panujący między małżonkami ustrój rozdzielności majątkowej. Tym samym, w ocenie skarżącego, przedłożone przez niego dokumenty są wystarczające dla wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Ponadto wniesiona skarga ma związek z działalnością gospodarczą skarżącego prowadzoną na jego odrębny rachunek, tym bardziej więc nie sposób uwzględniać przy ocenie jego wniosku sytuacji finansowej małżonki. Nietrafne są także uwagi Sądu dotyczące konieczności gromadzenia środków celem partycypowania w kosztach procesu. Charakter prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej oraz ciążące na nim zobowiązania z nią związane nie pozwalają mu ograniczać kosztów tej działalności na rzecz kosztów postępowania sądowego. Końcowo skarżący wskazał na brak uzasadnienia w zakresie twierdzenia Sądu, że będzie w stanie ponieść koszty postępowania w kwocie mniejszej niż 400 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Argumentacja zażalenia opiera się przede wszystkim na tezie, że wzywanie skarżącego o przedstawienie dokumentów źródłowych obrazujących sytuację majątkową jego małżonki było bezzasadne, a to zwłaszcza z uwagi na ustanowiony przez małżonków ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej; w tym bowiem stanie rzeczy sytuacja finansowa małżonki nie powinna mieć znaczenia dla oceny wniosku skarżącego. Jest to stanowisko niezgodne z utrwalonym w orzecznictwie rozumieniem przepisów normujących przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej, które skład orzekający w tej sprawie podziela i już tylko z tego względu argumentacja skarżącego w ww. zakresie nie zasługuje na uwzględnienie. Pogląd sądów administracyjnych w tej kwestii został wyczerpująco przedstawiony w zaskarżonym postanowieniu (por. s. 6-7), a strona jest zastępowana przez profesjonalistę, toteż mając na względzie zwięzłość wywodu (art. 141 § 4 w zw. z art. 166 Ppsa) można by we wskazanym zakresie poprzestać tylko na powyższej uwadze. Wymaga jednak podkreślenia, że ww., konsekwentnie forsowany przez stronę pogląd godzi wprost w podstawę prawną zaskarżonego orzeczenia, tj. art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa, który wszak uzależnia możliwość przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym od wykazania, że wnioskodawca "nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny" (podkr. Sądu). Skoro więc w cytowanym przepisie jest mowa o uszczerbku utrzymania koniecznego rodziny wnioskodawcy, tzn. że również jej sytuacja finansowa powinna być uwzględniana przy ocenie wniosku osoby fizycznej w zakresie prawa pomocy, bez względu np. – jak trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji – na panujący między małżonkami ustrój majątkowy. Tym samym ustrój rozdzielności majątkowej nie zwalnia strony postępowania od wyczerpującego przedstawienia, na żądanie sądu, sytuacji finansowej rodziny, w tym małżonka. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że uchylenie się strony od rzetelnego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, w szczególności w uzupełniającym postępowaniu, o którym mowa w art. 255 Ppsa, stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. post. NSA z dnia 8 listopada 2006 r., II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). Nie jest w niniejszym przypadku sporne, że postępowanie uzupełniające, o którym mowa w art. 255 Ppsa, nie doprowadziło do uzyskania wszystkich wymaganych informacji (w szczególności odnośnie do sytuacji majątkowej żony skarżącego) dających pełny obraz sytuacji finansowej wnioskodawcy, toteż zasadnie wniosek skarżącego w ww. zakresie oddalono. Niezależnie od powyższego trafnie też, wbrew przekonaniu strony, zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, że skarżący – wziąwszy zwłaszcza pod uwagę skalę jego działań gospodarczych (co obrazuje choćby liczba wnoszonych skarg oraz wskazane w nich wartości przedmiotu zaskarżenia) – powinien był liczyć się z ponoszeniem kosztów w sprawach sądowych. Jest to pogląd zbieżny z prezentowanym w orzecznictwie, w którym wywodzi się, że przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, z bieżącej działalności lub zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze (por. np. post. NSA z dnia 6 lutego 2013 r., II GZ 42/13, CBOSA). Ostatni z przytoczonych w zażaleniu argumentów jest o tyle niezrozumiały, że odnosi się do kwestii, którą skarżącemu wyjaśniano wielokrotnie, tj. do przyczyn uznania, że kwota do 400 zł jest dla skarżącego możliwa do opłacenia. W tym zakresie Sąd, uwzględniając liczbę wszczętych przez skarżącego postępowań, nawiązał do pozostałych wydanych w stosunku do strony orzeczeń w zakresie prawa pomocy (w innych sprawach – np. z dnia 19 marca 2013 r., III SA/Gl 1909/12), w których wywiedziono, że "w przypadku zwolnienia z kosztów sądowych w wysokości do 400 zł we wszystkich sprawach, suma wpisów wyniesie około 7 tys. złotych. Jest to kwota zbliżona do miesięcznych dochodów rodziny skarżącego. Nie oznacza to, że skarżący ma pokryć wpisy od wszystkich skarg z dochodów uzyskanych w jednym miesiącu." Ponadto, abstrahując od oceny spójności takiego stanowiska Sądu pierwszej instancji (w szczególności w kontekście ustaleń dotyczących dochodów rodziny), podkreślić należy, że nie jest to kwestia o przesądzającym znaczeniu w sprawie wobec wskazanych wyżej argumentów podważających zasadność żądania skarżącego. Z tych powodów orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa.