I FZ 383/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Małgorzata Niezgódka-Medek po rozpoznaniu w dniu 31 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 17 lipca 2014 r. sygn. akt I SA/Lu 221/14 odmawiające przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 30 stycznia 2014 r. nr ... w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r. postanawia oddalić zażalenie. Zażalenie M. S. dotyczy postanowienia z dnia 17 lipca 2014 r., sygn. akt I SA/Lu 221/14, w którym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, na podstawie 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej "Ppsa", odmówił M. S. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Z przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji stanu sprawy wynikało, że skarżący w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy podał, iż we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną oraz dwojgiem dzieci. Skarżący oświadczył, że rodzina nie osiąga żadnych dochodów. Majątek skarżącego stanowi natomiast mieszkanie o powierzchni 141,89 m², garaż, działka rekreacyjna o powierzchni 6 arów, hala magazynowa o powierzchni 360 m². W odpowiedzi na wezwanie referendarza dodatkowo wyjaśnił, że koszty utrzymania jego rodziny kształtują się na poziomie 1.100 zł miesięcznie i partycypują w nich matka skarżącego oraz jego teściowa. Skarżący nie przedłożył natomiast zeznania dotyczącego podatku dochodowego z 2013 r.. Ze złożonych dokumentów wynikało, że działalność gospodarczą zawiesił od marca 2012 r., a jego żona od stycznia 2013 r. Postanowieniem z dnia 5 maja 2014 r. Referendarz sądowy WSA w Lublinie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Na orzeczenie Referendarza skarżący złożył sprzeciw. Wskazując na motywy nieuwzględnienia wniosku skarżącego Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący nie wykazał wiarygodnie swojej rzeczywistej sytuacji materialnej. Przede wszystkim nie było wiarygodne jego twierdzenie, że nie ma z żoną żadnych źródeł dochodów, gdy jednocześnie jego czteroosobowa rodzina nie korzysta z pomocy społecznej. Po drugie, racjonalnie rzecz oceniając, trudno wiarygodnie przyjąć, że ciężar utrzymania czteroosobowej rodziny skarżącego przejęły na siebie wyłącznie jego matka i teściowa. Po trzecie wreszcie, jeśli skarżący twierdzi, że nie ma z żoną żadnych źródeł dochodów, to, jeśli chce uzyskać prawo pomocy, ma obowiązek wykazać, że systematycznie podejmuje konkretne działania w celu uzyskania źródeł dochodów, zatrudnienia, które nie przynoszą pozytywnych wyników z przyczyn od niego niezależnych. Skarżący, twierdząc, że nie ma żadnych źródeł dochodów, nie wykazał, by podejmował jakiekolwiek próby w celu ich uzyskania. W tym kontekście Sąd wskazał, że zawieszenie działalności gospodarczej, co do zasady, jest kwestią wyboru i decyzji przedsiębiorcy. W ocenie Sądu, taka postawa skarżącego wprost prowadzi do stwierdzenia, że w rzeczywistości znajduje się on w sytuacji materialnej innej niż to wykazuje przy ubieganiu się o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Sądu, skarżący przedstawił swoją sytuację materialną wybiórczo, fragmentarycznie, której obraz ograniczył do twierdzenia o braku jakichkolwiek własnych środków na bieżące utrzymanie, o pozostawaniu na utrzymaniu rodziny poza zakresem ustawowego obowiązku alimentacyjnego. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie, skarżący zaskarżył je w całości oraz wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Sądowi pierwszej instancji zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa, poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w sytuacji, gdy w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wykazał, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, w szczególności zaś Sąd pierwszej instancji błędnie uznał, że fakt posiadania nieruchomości, z których ze względu na prowadzone postępowanie egzekucyjne skarżący nie może czerpać żadnych pożytków naturalnych bądź cywilnych stanowi (obok niewiarygodnych zdaniem Sądu twierdzeń o tym, że skarżący utrzymuje się obecnie tylko dzięki pomocy rodziny) główną podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. Uzasadniając swoje zażalenie skarżący wskazał, że nie może zbyć posiadanego majątku w celu partycypowania w kosztach sądowych, albowiem uzyskane w ten sposób kwoty podlegałyby i tak zajęciom komorniczym. Dodał, że wpis we wszystkich sprawach, w których jest stroną wynosić będzie ok. 30.000 zł. Skarżący nie podzielił ponadto poglądu, jakoby jego wyjaśnienia, że uzyskuje pomoc od matki i teściowej były niewiarygodne. Poinformował, że nie uzyskiwał dochodów z tytułu udziału w spółce cywilnej J. K., który to podmiot od kilkunastu lat nie prowadził działalności gospodarczej. Skarżący podniósł, że wraz z małżonką jako rolnicy otrzymuje dopłaty związane z posiadanym gospodarstwem rolnym, ale są one zajmowane przez organ podatkowy w związku z zajęciem rachunku bankowego skarżącego, na który otrzymuje ww. dopłaty. Do zażalenia skarżący dołączył wydruk z rachunku bankowego, potwierdzający zajęcie kwoty 11.195,35 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie WSA w Lublinie, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, zatem zażalenie skarżącego podlega oddaleniu. W rozpoznawanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnia rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w postanowieniach tegoż Sądu z dnia 17 lipca 2014 r., sygn. akt I FZ 198/14 i I FZ 199/14 oraz z dnia 21 sierpnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1303/14, w których w analogicznym stanie faktycznym i prawnym oddalono zażalenia skarżącego na postanowienia odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Stosownie do art. 199 Ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 Ppsa. Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 Ppsa lub częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 Ppsa. Dopiero zestawienie z sobą indywidualnej sytuacji majątkowej strony i konkretnych kosztów sądowych w danym postępowaniu sądowoadministracyjnym pozwala na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. O ile sąd jest w stanie określić wysokość kosztów sądowych na danym etapie postępowania, to dla zrekonstruowania drugiego elementu powyższego porównania, tj. sytuacji majątkowej wnioskodawcy, kluczowe jest prawidłowe, precyzyjne i nie budzące wątpliwości zobrazowanie swojej kondycji finansowej przez wnoszącego o przyznanie prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie zawiera zestawienia kosztów sądowych, które na danym etapie postępowania skarżący był zobowiązany ponieść, z rekonstrukcją jego sytuacji majątkowej. Przede wszystkim WSA w Lublinie nie wskazał łącznej wysokości kosztów, które skarżący jest zobowiązany ponieść we wszystkich jego sprawach toczących się przed WSA w Lublinie (sam Skarżący szacuje ich wysokość na 30.000 zł – s. 4 zażalenia). Określenie łącznej kwoty kosztów powinno być pierwszym krokiem Sądu pierwszej instancji przy ocenie zasadności przyznania prawa pomocy. To uchybienie WSA w Lublinie nie ma jednak wpływu na prawidłowość wydanego rozstrzygnięcia, bowiem w sprawie to skarżący nie przedstawił w sposób niebudzący wątpliwości swojej sytuacji majątkowej. W konsekwencji, nawet gdyby nie doszło do uchybienia ze strony WSA w Lublinie, ocena zasadności przyznania skarżącemu prawa pomocy byłaby niemożliwa. Do poczynienia powyższego zestawienia brakuje bowiem pełnego zobrazowania przez skarżącego jego możliwości (lub ich braku) w partycypowaniu w kosztach sądowych. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji zasadnie ocenił sytuację finansową, rodzinną i majątkową skarżącego pod kątem przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa. Przedłożone przez Skarżącego oświadczenia są niewiarygodne, a przedłożone dokumenty tylko fragmentarycznie obrazują jego sytuację majątkową. Sąd administracyjny nie może się domyślać i samodzielnie dochodzić, jaki jest rzeczywisty stan majątkowy i źródła dochodu wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji i Naczelny Sąd Administracyjny mają do dyspozycji szereg dokumentów obrazujących sytuację skarżącego. Nie negując jednak treści przedstawionych dokumentów, należy stwierdzić, że dokumentacja ta nie jest wyczerpująca. To zaś jest przyczyną uznania, że skarżący nie wykazał, aby jego rodzina znajdowała się w sytuacji, która determinowałaby konieczność udzielenia pomocy z budżetu państwa we wnioskowanym zakresie. Przede wszystkim, wysoce nieprawdopodobne jest, aby rodzice dorastających dzieci zawieszali swoją działalność gospodarczą, a więc pozbawiali się źródła utrzymania swojej licznej rodziny, i korzystali jedynie ze środków pozyskanych od osób spokrewnionych. Nie wiadomo też, jakie jest źródło finansowania np. rat kredytu hipotecznego, udzielonego małżonkom do 2035 r. Ponadto nie wiadomo, dlaczego będąc rolnikami, małżonkowie nie mieliby uzyskiwać dochodów z tytułu działalności rolniczej. Wśród nieruchomości rolnych wskazywanych przez skarżącego są działki budowlane, co ma niebagatelny wpływ na wycenę ich wartości. Skarżący koncentruje swoje wywody na konsekwencjach zajęcia nieruchomości i podkreśla wysokość wpisów we wszystkich swoich sprawach. Należy przyznać rację skarżącemu, że powoływana przez niego linia orzecznicza o trudnościach ze zbyciem zajętych nieruchomości oraz pobierania z nich pożytków uzasadniająca przyznanie prawa pomocy, jest słuszna. W tej jednak sprawie kwestia nieruchomości - po pierwsze - nie jest jedynym elementem branym pod uwagę, a po drugie, z przedstawionych dokumentów nie wynika, aby wszystkie nieruchomości skarżącego były zajęte. W takiej sytuacji konieczne jest uwzględnienie przy ocenie przesłanek udzielenia prawa pomocy, a tak uczynił Sąd pierwszej instancji, znacznej wartości nieruchomości i możliwości pozyskiwania z nich pożytków, które – wbrew twierdzeniom skarżącego – nie uniemożliwia zabezpieczenie w postaci hipoteki przymusowej. Ponadto, na działce (grunt rolny i działka budowlana), dla której prowadzona jest księga wieczysta nr ..., ustanowiona jest hipoteka umowna, będąca zabezpieczeniem kredytu zaciągniętego przez skarżącego (i jego żonę), a tym samym oświadczenie skarżącego o zajęciu wszystkich jego nieruchomości przez komornika, zawarte w formularzu PPF, mija się z prawdą (zob. postanowienie NSA w sprawie skarżącego z dnia 21 sierpnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1303/14). Zastanawiające jest też dlaczego w takiej sytuacji, jaką opisuje skarżący – z jednej strony brak dochodów, a z drugiej znaczne zadłużenie - skarżący nie podejmuje jakiegokolwiek zajęcia, które pozwoliłoby na poprawę jego sytuacji finansowej. Nie można również dać wiary oświadczeniu skarżącego zawartemu w formularzu PPF, że nie dysponuje on żadnymi środkami finansowymi i pozostaje wraz z rodziną na utrzymaniu krewnych. Udokumentowana na wyciągu z rachunku bankowego kwota początkowa 12.178,66 zł jest niewiadomego pochodzenia. Skarżący podnosi w zażaleniu, że jest to dopłata do prowadzonego gospodarstwa rolnego, jednakże nie obrazuje tego przedłożony wyciąg. Wątpliwości w tym zakresie mogłoby rozwiać przedłożenie szerszej historii rachunku bankowego, lecz tego skarżący nie uczynił. Reasumując, dokonaną przez Sąd pierwszej instancji ocenę sytuacji skarżącego w świetle art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa należy w kontekście przedstawionych okoliczności uznać za prawidłową. Skarżący zaś, mimo że nie zgadza się z tą oceną, nie zdołał jej podważyć w zażaleniu, bowiem również na etapie postępowania zażaleniowego nie wyjaśnił wskazanych wątpliwości i nie uwiarygodnił swoich twierdzeń. Nie znajdując więc podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa orzekł jak w sentencji.