I GZ 21/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 10 lutego 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 8 grudnia 2009 r., sygn. akt V SA/Wa 1559/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych postanawia: oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem z 8 grudnia 2009 r., sygn. akt V SA/Wa 1559/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. po ponownym rozpoznaniu wniosku "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. o przyznanie prawa pomocy na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z 30 października 2009 r. na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi skarżącej Spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z [...] lipca 2009 r. nr [..] w przedmiocie zwrotu należności celnych. Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Sąd I instancji po dokonaniu oceny okoliczności podniesionych we wniosku dotyczących sytuacji materialnej skarżącej stwierdził, że przed WSA w W. obecnie toczą się 22 postępowania ze skarg Spółki, zaś łączna wysokość wpisów we wszystkich sprawach wynosi 6.366 zł. Przy wnoszeniu skarg w pierwszych sześciu sprawach skarżąca uiściła kwotę 3.000 zł tytułem wpisów sądowych, w związku z czym do opłacenia pozostała kwota 3.366 zł. W ocenie Sądu I instancji, fakt zaciągnięcia kredytu przez skarżącą w wysokości 1.512.607,32 złotych oraz wykazanie skumulowanej straty w wysokości 68.161.309,96 złotych nie stanowią okoliczności przemawiających za przyznaniem Spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, gdyż zgodnie z jej oświadczeniem planowany zysk za rok 2009 ma wynieść 100.000 złotych. Ponadto Sąd porównując stan środków pieniężnych zgromadzonych przez Spółkę na rachunkach bankowych z ciążącymi na niej kosztami wpisu od skargi nie zgodził się z twierdzeniem Spółki, że nie ma ona dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Środki finansowe zgromadzone na rachunkach bankowych skarżącej - w walucie krajowej wynoszą 8.724,29 zł, zaś w walutach obcych odpowiednio 62.909,42 EUR oraz 84.578,95 USD - przekraczają kwotę 500.000 zł. Sąd mając to na uwadze stwierdził, że uiszczenie przez skarżącą wpisów od skarg w wysokości 3.366 zł we wszystkich wszczętych przez nią postępowaniach jest możliwe. Sąd I instancji powołując się na pogląd ugruntowany w orzecznictwie stwierdził, że konieczność spłacania kredytu bankowego nie może być traktowana priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych - wpis sądowy jest bowiem wydatkiem, który wiąże się z bieżącą działalnością strony, zatem winien być traktowany na równi z innymi wydatkami. Sąd stwierdził, że wykazywane przez Spółkę trudności finansowe spowodowane skutkami globalnego kryzysu gospodarczego nie są spowodowane działaniem "siły wyższej" oraz że skarżąca jako podmiot prowadzący działalność gospodarczą w sposób profesjonalny powinna uwzględniać takie ryzyko. W konkluzji Sąd I instancji stwierdził, że skoro Spółka posiada na rachunkach bankowych środki pieniężne w kwocie przekraczającej 500.000 zł, to nie można mówić o braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, o którym mowa w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. W zażaleniu na powyższe postanowienie "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. zarzuciła rażącą obrazę: I. przepisów postępowania, tj. art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. polegającą na jednostronnym uznaniu, że w świetle okoliczności wskazanych we wniosku, skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co jest twierdzeniem świadczącym o braku znajomości aktualnego statusu ekonomicznego skarżącej - przede wszystkim jej faktycznych, nie hipotetycznych możliwości dla zachowania płynności finansowej, chroniącej przed ogłoszeniem stanu niewypłacalności, co było przyczyną drastycznego zamknięcia sfery produkcji i zwolnienia 95% stanu załogi, a w szczególności braku posiadania przez referendarza wiadomości specjalnych w dziedzinie rozrachunku ekonomicznego przedsiębiorstw, stojącym na przeszkodzie racjonalnego, a nie formalnego rozstrzygania, czy odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie będzie stanowiła przeszkody utrudniającej dostęp do wymiaru sprawiedliwości; II. przepisów prawa materialnego: 1) tj. art. III - 257 pkt 4 Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej, polegającą na jego niezastosowaniu, pomimo istniejących w tym zakresie przesłanek i de facto uniemożliwienie skarżącej realizacji rudymentarnego prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości, poprzez stawianie nierealnych progów finansowych w postaci bezwzględnego egzekwowania przez Sąd konieczności uiszczenia opłaty sądowej, w sytuacji kiedy położenie finansowo - ekonomiczne skarżącej jest na tyle złe, że wymaga zastosowania zasady przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, wynika z niezawinionych przez nią przyczyn - z ogólnego kryzysu światowego, a nie z jej udziału w grze ekonomicznej, a w szczególności podejmowania ryzykownych operacji finansowych natury spekulacyjnej (giełda), co czyni ww. zapis nie tylko iluzorycznym, ale stanowiącym trwałą przeszkodę na drodze do dochodzenia zwrotu bezprawnie pobranych należności celnych, w następstwie nierespektowania zakwestionowanych w skardze przepisów prawa unijnego i co najgorsze usiłowania zdestabilizowania prawomocnego orzeczenia ETS z 11 grudnia 2007 r., Nr C-161/07. 2) art. 78 Konstytucji RP, polegającą na fikcyjnym jego stosowaniu i twierdzeniu, że skarżąca ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, podczas gdy to z mocy postanowienia referendarza sądowego - faktycznie odmawia się skarżącej prawa do poddania sprawy kognicji Sądu, wedle dowolnych i nader pozornych twierdzeń, niemających nic wspólnego z podstawową wiedzą w szeregu dziedzinach, tj. ekonomii, bankowości, rynku zagranicznego, wewnętrznego itd. W uzasadnieniu zażalenia Spółka podniosła, że Sąd I instancji nie rozważył wpływu skutków globalnego kryzysu na aktualny status majątkowy skarżącej w sytuacji, gdy postępujący spadek w sferze produkcji stanowi rzeczywistą przeszkodę dla bytu ekonomicznego każdej firmy. Spółka zarzuciła również brak wezwania jej przez Sąd do złożenia dodatkowych dokumentów źródłowych, do czego to została wezwana przy rozpoznawaniu analogicznej sprawy o sygn. akt III SA/Gd 423/09 przez WSA w G.. Spółka nie zgodziła się też ze stwierdzeniem Sądu o możliwości takiego zabezpieczenia przez nią środków, które mogłyby posłużyć na opłaty sądowe, co jest tożsame z twierdzeniem o konieczności przewidzenia kryzysu i jego następstw. Skarżąca powołując się na postanowienia Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej stwierdziła, że odmowa przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym eliminuje ją z drogi do rzetelnego procesu sądowego, ponieważ w sytuacji, gdy nie opłaci wpisu sądowego, jej skarga nie zostanie rozpatrzona. W konkluzji skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie twierdząc, że oczekuje ułatwiania prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Odnosząc się do zarzutów przedstawionych w zażaleniu stwierdzić należy, że w sytuacji, gdy skarżąca nie przedstawiła poza oświadczeniem zawartym we wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 10 września 2009 r. żadnych "dodatkowych dokumentów" świadczących o trudnej sytuacji materialnej, Sąd I instancji mógł rozpoznać jej wniosek wyłącznie w oparciu o dane przedstawione przez skarżącą we wniosku. Nie można zgodzić się ze stwierdzeniem zażalenia, że Sąd I instancji miał obowiązek wezwać wnioskującą Spółkę o nadesłanie dodatkowych dokumentów, jak zrobił to referendarz sądowy rozpoznając wniosek strony w sprawie o sygn. akt III SA/Gd 423/09 toczącej się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w G.. Jak już bowiem wyżej wskazano, z treści przepisów znajdujących zastosowanie w sprawie wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Wezwanie strony o nadesłanie dodatkowych dokumentów pozostaje w wyłącznej dyspozycji Sądu I instancji. Zgodnie bowiem z treścią art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji nie wezwał wnioskującej Spółki na podstawie powyższego przepisu do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, czy dochodów ponieważ zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy informacje były wystarczające i nie budziły wątpliwości w zakresie oceny zaistnienia przesłanki określonej w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Wniesionego zażalenia nie uzasadnia powołany przez skarżącą wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2008 r. - Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Austrii - Sprawa C-161/07, ponieważ wyrok ten nie dotyczy prawa pomocy, lecz warunków rejestracji spółek na wniosek obywateli nowych państw członkowskich - Procedury w zakresie zaświadczenia o niezależności (Dz.U.UE.C.2009.44.9/1). Bezpodstawnie skarżąca powołuje się również w zażaleniu na regulację dotyczącą dostępu do wymiaru sprawiedliwości zawartą w art. III - 257 pkt 4 Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy, ponieważ umowa ta nie obowiązuje, bowiem nie została ratyfikowana przez wszystkie Państwa Członkowskie UE. Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Zasada ta stanowi również element systemu tzw. praw podstawowych wiążących i akceptowanych w dokumentach międzynarodowych. Prawo do rzetelnego procesu wyraża art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide postanowienia NSA z 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07, z 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.,C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że nie można przyjąć, iż Spółka nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd szczegółowo zbadał sytuację materialną strony, porównał aktywa i pasywa, przedstawił stan rachunków bankowych, na których zgodnie z oświadczeniem strony posiada ona kwotę przekraczają 500.000 zł i powołał się na przewidywany przez stronę zysk na koniec 2009 r. Skoro Spółka nie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej i osiąga zysk z tej działalności, to nie ma podstaw do traktowania jej w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w zakresie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. W konsekwencji nie można zatem przyjąć, że Spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, a tym samym, że nieprzyznanie zwolnienia od kosztów uniemożliwi stronie skorzystanie z prawa do sądu. Zaistnienia przesłanki określonej w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. nie uzasadnia również podniesiona w zażaleniu argumentacja, powołująca się na światowy kryzys, gdyż odwoływanie się przez wnioskodawcę do "panującego kryzysu finansowego" jest nazbyt ogólnikowe. W okolicznościach konkretnej sprawy, biorąc pod uwagę sytuację finansową skarżącej należało stwierdzić, że jest ona w stanie ponieść pełne koszty sądowe w niniejszej sprawie. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.