I GZ 448/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 1 czerwca 2015 r., sygn. akt I SA/Op 58/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] listopada 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt I SA/Op 58/15) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej zwanej "p.p.s.a."), odmówił skarżącemu A. S. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] listopada 2014 r., którą utrzymana została w mocy decyzja Naczelnika Urzędu Celnego w [...] z dnia [...] października 2014 r., określająca skarżącemu zobowiązanie w podatku akcyzowym za listopad 2010 r. w wysokości [...] zł. Przedstawiając stan sprawy Sąd pierwszej instancji wskazał, że wraz ze skargą na powołaną decyzję A. S. złożył wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu i pismach, jakie w związku z nim złożono, wskazano, że skarżący nie jest w stanie uiścić wpisów od 74 skarg, w łącznej wysokości 12 500 złotych, wniesionych do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, z uwagi na prowadzone wobec niego postępowania egzekucyjne, w wyniku których dokonano zajęcia rachunków bankowych i znajdujących się na nich wszystkich środków na poczet dochodzonych zaległości podatkowych, w tym należności objętych zaskarżoną decyzją. W związku z powyższym, strona stwierdziła, że nie ma możliwości pobrania gotówki i należytego opłacenia skarg, jak również nie posiada oszczędności, które pozwoliłyby na opłacenie kosztów sądowych. Skarżący oświadczył, że w ramach prowadzonego gospodarstwa domowego (w którym pozostaje wspólnie z niepracującą żoną i córką) uzyskuje miesięczne dochody w wysokości 11 248,09 zł (w tym 9648,09 zł dochodu skarżącego z prowadzenia działalności gospodarczej i 1600 zł dochodu córki ze stosunku pracy), zaś majątek gospodarstwa domowego obejmuje dom mieszkalny o powierzchni 200 m² i nieruchomość rolną o powierzchni 6 ha, która nie przynosi żadnych dochodów. Skarżący wskazał ponadto, że jego córka nie przyczynia się do zaspokajania potrzeb gospodarstwa domowego i zarówno ona, jak i skarżący nie posiadają lokat bankowych. Przedstawiając zestawienie kosztów bieżącego utrzymania skarżącego i jego rodziny, strona wskazała, że koszt ten to kwota około 5 500 zł miesięcznie. Dokonując oceny wniosku Sąd pierwszej instancji stwierdził, że przedstawione w nim okoliczności nie uzasadniały jego uwzględnienia. Skarżący nie wykazał bowiem, aby nie był w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania sądowego, w tym również w zakresie wszystkich spraw wszczętych przed WSA w Opolu, których łączna wysokość to kwota około 12 500 zł. Sąd w odniesieniu do przedstawionych okoliczności dotyczących utrzymania gospodarstwa domowego wskazał, że miesięczne koszty, określone zostały na kwotę 5 495 zł, przy czym skarżący w pismach z dnia 29 grudnia 2014 r. i 19 lutego 2015 r. wskazał, że ze względu na zajęcia egzekucyjne jego rachunków bankowych, nie może dysponować zgromadzonymi na nich środkami, w związku z czym nie jest w stanie uiścić wpisów od 74 skarg. W wywiedzionym sprzeciwie od wydanego w tej sprawie postanowienia referendarza sądowego skarżący zmienił swoje wcześniejsze oświadczenie o wysokości miesięcznego dochodu uzyskiwanego z prowadzonej działalności gospodarczej w roku 2014, wskazując że kwota 9 648,09 zł odnosiła się do dochodów osiąganych w 2013 r., z kolei z zeznania podatkowego za 2014 r. wynika, że osiągnął on dochód w wysokości 8 279,98 zł, tj. średnio 698,99 zł na miesiąc. Przy uwzględnieniu dochodów córki, kwota przeznaczana miesięcznie na utrzymanie wynosiła 380,45 zł na osobę, co w ocenie Sądu stało w sprzeczności z wysokością stałych miesięcznych wydatków. Sąd podkreślił, że skarżący w tym zakresie nie wskazał na posiadanie oszczędności, które przeznaczałby na bieżące utrzymanie i dopiero w sprzeciwie podniósł okoliczności, że na utrzymanie w 2014 r. przeznaczał środki finansowe zgromadzone w roku poprzednim. Była to kwota 115 777,05 zł i również w odniesieniu do niej nie wskazano, czy została w całości wydana. Ponadto skarżący wskazał, że ponosi wydatki na zakup paliwa, natomiast nie wykazał w złożonym oświadczeniu żadnego pojazdu, do którego paliwo miałoby być nabywane. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, powyższe okoliczności budzą wątpliwości co do wiarygodności przedstawianych danych dotyczących dochodów skarżącego i jego majątku. Przywołując dane dotyczące przychodów osiąganych przez skarżącego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (709 980,24 zł w 2014 r., a 776 120,79 zł w 2013 r.), Sąd pierwszej instancji wskazał, że stosunkowo niski dochód wykazany w zeznaniu podatkowym za 2014 r. (8.279,98 zł), przy wysokich kosztach jego uzyskania (701.200,26 zł) nie przesądzał o całkowitym braku środków pieniężnych. Podkreślił, że o skali prowadzonej działalności skarżącego świadczyły deklaracje VAT-7 za okres od sierpnia 2014 r. do stycznia 2015 r. Wynikało z nich, że strona dokonała dostaw i nabycia towarów oraz świadczeń usług na kwoty: w sierpniu 2014 r. – 51 173 zł i 58 456 zł brutto, we wrześniu 2014 r. – 55 130 zł i 58 054 zł brutto, w październiku 2014 r. – 50 205 zł i 46 910 zł brutto, w listopadzie 2014 r. – 58 451 zł i 42 718 zł brutto, w grudniu 2014 r. – 51 610 zł i 59 535 zł brutto oraz w styczniu 2015 r. – 50 887 zł i 41 281 zł brutto. Z podsumowania księgi przychodów i rozchodów za styczeń 2015 r. wynika natomiast, że przychód wyniósł 50 887,45 zł, przy kosztach jego uzyskania – 40 051,57 zł, a dochód wyniósł 10 835,88 zł. W ocenie Sądu, świadczyło to o posiadaniu przez skarżącego środków finansowych i możliwości dysponowania nimi. Prowadził on bowiem nadal działalność gospodarczą, wobec czego nie można było przyjąć, że nie dysponował żadnymi środkami pieniężnymi z uwagi na dokonane w toku postępowań egzekucyjnych zajęcia rachunków bankowych. Sąd wskazał również na dane wynikające z przedłożonych wyciągów z rachunków bankowych skarżącego, z których wynikało, że w listopadzie i grudniu 2014 r. wielokrotnie wypłacane były środki w kwotach od 1000 do 3000 zł, a po wydaniu zaskarżonej decyzji dokonywane były wypłaty w kwotach 20 000 zł i 21 795 zł, co jednoznacznie wskazuje na okoliczność dysponowania przez niego znacznymi środkami finansowymi. Również analiza wyciągu z rachunku w [...], zajętego przez organ egzekucyjny w dniu [...] marca 2015 r., założonego przez stronę doraźnie w celu prowadzenia bieżącej działalności gospodarczej, nie potwierdzała, że postępowanie egzekucyjne uniemożliwiło prowadzenie działalności gospodarczej, bowiem w dniach 12 i 18 lutego 2015 r. na rachunek ten wpłynęły należności od kontrahenta w kwotach 15 790,64 zł i 27 196,36 zł, które następnie zostały wypłacone przez skarżącego. Sąd zauważył przy tym, że strona nie wykazała, aby całość podjętych środków została przeznaczona na cele związane z wynagrodzeniami pracowników, opłaceniem składek ZUS czy zakupem niezbędnych do prowadzenia firmy środków. Sąd pierwszej instancji zwrócił również uwagę na okoliczność zawieszenia przez Dyrektora Izby Celnej postępowania egzekucyjnego obejmującego także zaskarżoną decyzję. Stwierdził, że w treści postanowienia w tym przedmiocie organ wskazał, iż odmowa uchylenia czynności egzekucyjnych spowodowana była brakiem reakcji skarżącego na wezwanie do złożenia niezbędnych dokumentów, świadczących o jego aktualnej sytuacji finansowej. Taki stan prowadził, w ocenie Sądu, do uznania, że skarżący nie podejmował wszelkich niezbędnych działań zmierzających do uzyskania środków na uiszczenie wpisów. Sąd wskazał ponadto na fakt umorzenia postępowań sądowoadministracyjnych ze skarg A. S. na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w [...] w przedmiocie nadania rygoru natychmiastowej wykonalności nieostatecznym decyzjom określającym zobowiązanie w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2009 r. W związku z umorzeniem tychże postępowań skarżący otrzyma zwrot wpisów od wniesionych w tych sprawach skarg. W podsumowaniu Sąd stwierdził, że złożone we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenia skarżącego, w porównaniu z informacjami wynikającymi ze zgromadzonego materiału dowodowego, nasuwały wątpliwości, czy rzetelnie wykazał on swoją rzeczywistą sytuację majątkową i możliwości zarobkowe. Zdaniem Sądu, podniesione okoliczności nie wskazywały, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zażaleniem A. S. zaskarżył postanowienie Sądu pierwszej instancji w całości, zarzucając mu naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy skarżący wskazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Podnosząc ten zarzut, skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia w całości od ponoszenia kosztów postępowania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Opolu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Z kolei, w myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284). NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide postanowienia NSA: z 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07, z 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne, których treść jest dostępna na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl oraz wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.,C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że strona nie wykazała zaistnienia przesłanki określonej w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd szczegółowo zbadał sytuację materialną strony, porównał wysokość kosztów sądowych, które na obecnym etapie musi ponieść skarżący z jego możliwościami finansowymi, wziął przy tym pod uwagę wysokość wpisów sądowych nie tylko w tej sprawie, ale we wszystkich sprawach, które zainicjował skarżący przed WSA w Opolu. Sąd porównał dochody z prowadzonej działalności gospodarczej z wydatkami, jakie ponosi miesięcznie trzyosobowa rodzina skarżącego, przedstawił stan rachunków bankowych, dokonywane z tych rachunków wypłaty, rozważył okoliczności związane z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym. Trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji, że wysokość dochodów osiąganych przez rodzinę skarżącego w 2014 r. stoi w sprzeczności z deklarowaną wysokością wydatków (5 495 zł). Ponadto w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia zwrócono uwagę, że strona deklaruje wydatki na zakup paliwa, podczas gdy w złożonym oświadczeniu nie wykazała żadnego pojazdu. Analiza dokumentów przedstawionych przez skarżącego została dokonana bardzo skrupulatnie i nie można jej zarzucić dowolności czy arbitralności. WSA w Opolu słusznie uznał, że konfrontacja oświadczeń skarżącego z informacjami wynikającymi ze zgromadzonego materiału dowodowego nasuwa wątpliwości, czy skarżący rzetelnie wykazał swoją rzeczywistą sytuację majątkową, w tym możliwości zarobkowe, te zaś okoliczności, które zostały przez niego przedstawione nie wskazują, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Oceny dokonanej przez Sąd pierwszej instancji nie podważa argumentacja powołana przez skarżącego w zażaleniu. Wbrew temu co twierdzi strona we wniesionym środku zaskarżenia, Sąd pierwszej instancji nie skupił się na wysokim dochodzie, jaki został osiągnięty przez skarżącego w 2013 r., a jedynie wziął go pod uwagę – tak samo jak to uczynił z informacjami dotyczącymi roku 2014 oraz początku roku 2015. Sąd zacytował dane dotyczące tych lat, zawarte w dokumentach, które przedstawił skarżący, a następnie dokonał całościowej ich oceny. Skarżący podnosi w zażaleniu, że sporadycznie pobierane niewielkie sumy z rachunków bankowych, o których wspomina Sąd pierwszej instancji, przeznaczane były na zaspokajanie podstawowych potrzeb skarżącego i jego rodziny. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że kwoty te nie były nieznaczne, było to bowiem 20 000 zł (11 grudnia 2014 r.) oraz 21 795 zł (15 grudnia 2014 r.) i nie zostało wyjaśnione, na jakie konkretnie potrzeby zostały one spożytkowane, a w szczególności, czy zasługiwały na priorytetowe traktowanie względem konieczności uiszczenia kosztów sądowych. We wniesionym środku zaskarżenia wskazano, że zawieszenie prowadzonego względem skarżącego przez Dyrektora Izby Celnej w [...] postępowania egzekucyjnego, na które powoływał się Sąd pierwszej instancji, nie spowodowało cofnięcia podjętych przez ten organ czynności, a jedynie doprowadziło do zaniechania podejmowania kolejnych czynności. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że Sąd pierwszej instancji nie wskazywał na zawieszenie tego postępowania w celu udowodnienia, że sytuacja finansowa skarżącego uległa poprawie w związku z czasowym nieprowadzeniem egzekucji, ale po to, aby zwrócić uwagę na fakt, że odmowa uchylenia czynności egzekucyjnych spowodowana była brakiem odpowiedzi skarżącego na wezwanie organu do przedłożenia dokumentów koniecznych przy rozpoznaniu wniosku. Zatem chodziło o to, że skarżący nie prowadzi swoich spraw z należytą starannością, uniemożliwił bowiem organowi pozytywne rozpoznanie wniosku z dnia [...] marca 2015 r. o uchylenie czynności egzekucyjnych. Sąd pierwszej instancji wskazał w zaskarżonym postanowieniu, że w związku z umorzeniem postępowań sądowoadministracyjnych w sprawie ze skarg strony na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej otrzyma ona zwrot uiszczonych w tych sprawach wpisów. W zażaleniu skarżący podnosi, że z tego tytułu otrzyma w sumie 1000 zł, co nie zmieni w zauważalny sposób jego sytuacji. Należy mieć jednak na uwadze, że sąd rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy bierze pod uwagę całokształt okoliczności wpływających na sytuację materialną wnioskodawcy i ma obowiązek uwzględnić każde, choćby nawet niewielkie przysporzenia majątkowe na jego rzecz tak, aby w sposób pełny i rzetelny móc ocenić zaistnienie przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Ocena zaistnienia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wymaga uwzględnienia wszelkich okoliczności wpływających zarówno na pasywa, jak i aktywa skarżącego. Kwota 1000 zł, jakkolwiek nie wystarczy na pokrycie wpisów we wszystkich zainicjowanych przez stronę sprawach, nie powinna być przez skarżącego marginalizowana. Reasumując, należy stwierdzić, że WSA w Opolu w sposób pełny i wnikliwy dokonał analizy sytuacji materialnej skarżącego i uznał, że nie została spełniona przesłanka z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Oceny tej nie podważyła powołana w zażaleniu argumentacja. Fakt, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Sąd pierwszej instancji nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.