I GZ 515/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Lidia Ciechomska – Florek po rozpoznaniu w dniu 20 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia I. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 lipca 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 1835/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia 29 czerwca 2015 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 4 lipca 2016 r. wydanym na podstawie art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2012 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił I. W. (dalej: skarżąca) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia 29 czerwca 2015 r. w przedmiocie podatku akcyzowego. Sąd I instancji uzasadniając zaskarżone postanowienie stwierdził, że skarżąca nie wykazała w sposób dostateczny, aby znajdowała się w sytuacji, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie, tj. zwolnienie od kosztów sądowych. Ograniczyła się do podania wyłącznie swojej sytuacji majątkowej, pomijając fakt pozostawania w związku małżeńskim z T. K. Dopiero w odpowiedzi na wezwanie referendarza z dnia 9 października 2015 r. przedłożyła dokumenty źródłowe w postaci kserokopii aktu zawarcia związku małżeńskiego oraz spisanej majątkowej umowy małżeńskiej. Natomiast w złożonym w dniu 2 grudnia 2015 r. sprzeciwie wyjaśniła, że informacji o dochodach męża i posiadanych przez niego składnikach majątku nie wykazała, ponieważ nie ma wiedzy na ten temat. Razem z mężem nie mieszkają i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Jej małżeństwo jest w trakcie rozpadu i kryzysu. Dlatego też mąż nie wyraził zgody na podanie jakichkolwiek danych finansowych dotyczących jego osoby, a także nie wyraził zgody na udzielenie pomocy w finansowaniu kosztów procesu związanego z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą. Po wspólnym ustaleniu spraw dotyczących wychowania i utrzymania dziecka będzie składał pozew rozwodowy. W tych okolicznościach osobista sytuacja majątkowa skarżącej powinna być - w jej ocenie - wystarczająca do uwzględnienia złożonego wniosku, a pozostałe kwestie, o wyjaśnienie których wzywał referendarz sądowy, w szczególności kondycja finansowa męża – nie są istotne. Sąd I instancji uznał, że przedłożone do akt sprawy dokumenty źródłowe dotyczące sytuacji finansowej skarżącej oraz prowadzonej przez nią działalności gospodarczej, która na dzień 31 sierpnia 2015 r. przyniosła stratę rzędu 38.725,34 zł pozwoliły na przyjęcie, że brak było podstaw do uwzględnienia złożonego wniosku. W ocenie Sądu I instancji, podana strata nie była spowodowana nierentownością prowadzonej działalności, tylko konsekwencją nadwyżki ponoszonych kosztów nad wypracowanym przychodem. Powyższe znalazło potwierdzenie w przedłożonych do akt dokumentach źródłowych, z których wynikało, że skarżąca mimo podstawy opodatkowania rzędu: 19.614,00 zł (czerwiec), 16.394,00 zł (lipiec) i 4.558,00 zł (sierpień), prowadzonego postępowania egzekucyjnego i zajęcia rachunku bankowego była w stanie terminowo wypłacać wynagrodzenia swoim pracownikom, opłacać ZUS oraz ponosić inne koszty związane z prowadzoną działalnością (m.in. opłaty związane z czynszem, mediami itp.). Dlatego też Sąd I instancji uznał, iż nie było przyszkodą, aby w ramach ponoszonych kosztów prowadzonej działalności, przyjmujących dużo wyższe wartości, znalazły się również wydatki dotyczące postępowania sądowego. Z zeznania podatkowego PIT-36L ustalono, że skarżąca w 2014 r. wypracowała przychód rzędu 9.641.427,60 zł, który po potrąceniu o koszty ich uzyskania wynoszące 9.382.393,64 zł przyniósł dochód w kwocie 259.033,96 zł. Sąd I instancji wyjaśnił następnie, że wprawdzie w chwili obecnej skarżąca posiada zablokowany rachunek bankowy, niemniej jednak z raportów kasowych wynika, że po stronie kasa przyjmie odnotowano następujące kwoty: 7.173,92 zł (czerwiec), 17.707,00 zł (lipiec) oraz 23.915,81 zł (sierpień). Sąd I instancji uznał, że skoro należny od wniesionej skargi wpis sądowy wynosi 463,00 zł to jego poniesienie mieści się w granicach możliwości finansowych skarżącej i jej rodziny. Tym bardziej, że mimo wykazanej straty rzędu 38.725,34 zł skarżąca ponosi wydatki związane z bieżącym utrzymaniem (vide: opłaty za czynsz i inne media), a źródła pochodzenia środków, z których te wydatki są opłacane, nie zostały podane. Dodatkowo Sąd I instancji zauważył, że w innych sprawach zawisłych przed tut. Sądem skarżąca uiściła wpisy w łącznej kwocie 3.780 zł., co oznaczało, że w części spraw uiszczała należne opłaty a w innych wnosiła o przyznanie prawa pomocy, czego również w żaden sposób nie uzasadniła. Sąd I instancji mając przy tym na uwadze przedłożone do akt sprawy dokumenty źródłowe dotyczące sytuacji finansowej skarżącej oraz prowadzonej przez nią działalności gospodarczej, uznał, że brak było podstaw do uwzględnienia złożonego wniosku. Dodatkowo Sąd I instancji uznał, że przedłożony przez skarżącą w sposób wybiórczy materiał dowodowy nie pozwalał na wolną od wątpliwości ocenę złożonego wniosku. Co więcej jako niekompletny nie mógł w pełni zobrazować jej rzeczywistej sytuacji finansowej. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła skarżąca, wnosząc o uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że prawo pomocy jest szczególną instytucją, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Zasadą jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu przez każdą ze stron (art. 199 p.p.s.a.). Prawo pomocy, zgodnie z treścią art. 246 § 1 p.p.s.a., może być przyznane stronie wyłącznie na jej wniosek, zaś przesłanką uwzględnienia wniosku jest wykazanie przez wnioskodawcę, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (w sytuacji, gdy ubiega się o pomoc w zakresie całkowitym - art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (gdy ubiega się o prawo pomocy w zakresie częściowym - art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, iż strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać swoją trudną sytuację materialną (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, LEX nr 302281). Oceniając zaś zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między tymi interesami. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym musi wykazać, iż mimo poczynienia wszelkich możliwych oszczędności i ograniczenia wydatków do niezbędnych, nie może zgromadzić środków na poniesienie kosztów postępowania lub ich części. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko Sądu I instancji jest prawidłowe i nie podważa go argumentacja przedstawiona w zażaleniu. W odniesieniu do zażalenia skarżącej Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że nie przedstawiła ona kompletnej dokumentacji, która pozwoliłaby ocenić jej faktyczną sytuację majątkową. Złożone dokumenty nie zawierały wszystkich niezbędnych danych, a skarżąca ograniczyła się jedynie do podania selektywnie wybranych informacji w wypełnionym formularzu. To w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pozwoliło na stwierdzenie, że Sąd I instancji dokonał prawidłowej oceny, co do niekompletności zgromadzonego materiału dowodowego. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje jednocześnie, że to na skarżącej ciąży obowiązek rzetelnego i kompletnego przedstawienia stanu majątkowego, co w rozpoznawanej sprawie nie nastąpiło. Naczelny Sąd Administracyjny zwraca również uwagę, że do wniesionego zażalenia skarżąca nie dołączyła żadnych dodatkowych dokumentów, które potwierdzają zaistnienie jej trudnej sytuacji materialnej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego instytucja prawa pomocy jest swoistą formą dotowania przez Skarb Państwa podmiotów, które ze względu na trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść w pełni wymaganych prawem kosztów postępowania, a brak środków finansowych stanowi przeszkodę uniemożliwiającą im dochodzenie swych praw przed sądem. Sąd zaś rozpoznając wniosek nie może przeprowadzać postępowania wyjaśniającego z urzędu w poszukiwaniu przyczyn ubiegania się skarżącej o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu sądowym ani tym bardziej domniemywać okoliczności, które przemawiałyby za pozytywnym rozpatrzeniem wniosku strony. Za uwzględnieniem zażalenia nie mogą również przemawiać zarzuty odnoszące się do sytuacji majątkowej matki skarżącej (B. W.). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd decydując o przyznaniu prawa pomocy, winien jednocześnie brać pod uwagę nie tylko sytuację majątkową skarżącej, ale również możliwości finansowe współmałżonka oraz innych osób z rodziny. Zwłaszcza rodzice i dzieci zobowiązani są wspierać się wzajemnie, co wynika wprost z art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W świetle powyższego, w ocenie Naczelnego Sadu Administracyjnego skarżąca może uzyskać wsparcie ze strony matki, która posiada odrębny majątek i w żadnym wypadku nie można uznać, że okoliczności przytoczone przez skarżącą uzasadniają wyjątkowe traktowanie o jakim mowa w przytoczonych przepisach. (II FZ 41/05, II FZ 42/05, II GZ 36/05). Naczelny Sąd administracyjny zgadza się z twierdzeniem Sądu I instancji, że informacje dotyczące dochodów matki skarżącej (zamieszkałej pod tym samym adresem) mają istotne znaczenie w sprawie ponieważ pozwalają w sposób nie budzący wątpliwości ocenić, czy w tym konkretnym przypadku można obiektywnie oczekiwać, że wsparcie członka rodziny (matki), pozwoli skarżącej na poniesienie kosztów postępowania. Twierdzenie skarżącej o braku wezwania do przedłożenia dokumentacji dotyczącej sytuacji finansowej jej mamy – B. W., właścicielki mieszkania, w którym skarżąca mieszka, jako okoliczności mającej wpływ na udzielenie prawa pomocy jest w świetle rozpoznawanej sprawy bezzasadne. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Odnosząc się do zasadności wydatków ponoszonych przez osobę fizyczną, to Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że słusznie wskazuje się w orzecznictwie, że wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz obciążenia finansowe powstałe przez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań w żadnym razie w takiej sytuacji nie mogą skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia (II FZ 1309/14, II FZ 1468/14). Dodać przy tym należy, że rozporządzając majątkiem, strona powinna liczyć się z konsekwencjami swojego działania oraz mieć szczególnie na uwadze, że w sposób świadomy pozbawia się środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (II FZ 924/13). Pogląd ten Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela i zwraca przy tym uwagę, że od przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą wymaga się przezorności, zapobiegliwości i profesjonalizmu. Prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się, ze swej istoty, z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także sądowych. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wykazanie straty z działalności gospodarczej nie stanowi przy tym wystarczającej przesłanki do uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Strata powstaje bowiem wskutek uzyskania nadwyżki kosztów nad przychodem i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Zatem powstanie straty nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej. W świetle powyższego, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji trafnie ocenił kondycję finansową skarżącej wskazując, że poniesienie kosztów sądowych w wysokości 463,00 zł mieści się w granicach możliwości finansowych skarżącej. Z uwagi na powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w postanowieniu.