I OSK 1274/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej G.A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 12 lutego 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 1363/23 w sprawie ze skargi G.A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 21 czerwca 2023 r., nr SKO.NP/4115/189/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Wojnicza z 4 maja 2023 r., nr GOPS.ŚR.5222.9.2022.288; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz G.A. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżonym wyrokiem z 12 lutego 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 1363/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę G.A. (dalej również: "wnioskodawczyni", "skarżąca", "skarżąca kasacyjnie", "strona") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie (dalej również: "organ odwoławczy", "organ II instancji", "SKO", "Kolegium") z 21 czerwca 2023 r., nr SKO.NP/4115/189/2023, utrzymującą w mocy akt Burmistrza W. (dalej: "organ I instancji", "Burmistrz") z 4 maja 2023 r., nr GOPS.ŚR.5222.9.2022.288 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem – J.S. (ur. 23 czerwca 1959 r.). Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z 25 sierpnia 2022 r. (data wpływu do organu: 29 sierpnia 2022 r.) strona zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym, ubezwłasnowolnionym całkowicie bratem, legitymującym się: orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej Do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia Nr 1 w Tarnowie z 13 października 1994 r. - zgodnie, z którym został on na trwale zaliczony do pierwszej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia oraz orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w R. z 29 listopada 2022 r., nr 057091394, na mocy którego ww. został uznany za trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji ze stwierdzeniem, że niezdolność do samodzielnej egzystencji istniała 1 marca 2020 r. Burmistrz W. decyzją z 5 października 2022 r. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem w jego ocenie nie została spełnia przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. - o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej: "uśr", "ustawa"), która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Po rozpatrzeniu odwołania SKO, decyzją z 23 listopada 2022 r. uchyliło ww. akt Burmistrza i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania. Decyzją z 23 stycznia 2023 r. organ I instancji ponownie odmówił przyznania stronie wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w kwestii spełnienia warunku z art. 17 ust. 1b uśr. Jednocześnie odniósł się do pobieranego przez skarżącą od 2014 r. do sierpnia 2022 r. zasiłku dla opiekuna, wskazując, że zostało ono wstrzymane z uwagi na odmowę przez stronę aktualizacji wywiadu środowiskowego. Od 1 listopada 2022 r. prawo do zasiłku dla opiekuna wygasło. Decyzją z 15 marca 2023 r., Kolegium, po raz kolejny uchyliło akt Burmistrza i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania. Wskazało jak uprzednio, że organ I instancji nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, wynikającego z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2011 r., sygn. akt K 38/13 (dalej również: "wyrok TK"). Nadto organ l instancji nie wezwał do wykazania historii zatrudnienia wnioskodawczyni, nie przedstawił również informacji dotyczącej przebiegu leczenia oraz aktualnego stanu zdrowia niepełnosprawnego. Decyzją z 4 maja 2023 r. Burmistrz po raz kolejny odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podtrzymując uprzednio zajęte stanowisko w zakresie zastosowania art. 17 ust. 1b uśr. SKO, utrzymując w mocy akt organu I instancji, zanegowało wykładnię art. 17 ust. 1b uśr w kontekście skutków wyroku TK, wskazując, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, jest sprzeczne z Konstytucją. Dokonując oceny spełnienia przez wnioskodawczynię pozostałych warunków do przyznania wsparcia z uśr, Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja odpowiada prawu. W sprawie brak jest bowiem bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, albo jej niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania stałej opieki nad bratem. Istotne było również, że skarżąca w dostateczny sposób nie wykazała, że zakres sprawowanej opieki uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. SKO podało, że wnioskodawczyni ostatnio zatrudniona była w Spółdzielni Mieszkaniowej "(...)" w Tarnowie od 1 sierpnia 2013 r. do 31 sierpnia 2014 r. - umowa zlecenie. Z pracy zrezygnowała wobec konieczności stałej opieki nad bratem. Kolegium ustaliło, że datą zakończenia aktywności zawodowej strony jest 31 sierpnia 2014 r. Obrazując sytuację niepełnosprawnego, organ odwoławczy podał, że: zdiagnozowano u niego schizofrenię rezydualną, która objawia się napadami agresji i zaburzeniami mowy - podopieczny nie mówi i nie rozumie co się do niego mówi; zdiagnozowano u niego nadto nadciśnienie i cukrzycę typu II; pozostaje pod stałą kontrolą psychiatry, endokrynologa oraz lekarza rodzinnego. Postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Tarnowie Wydział I Cywilny z 11 grudnia 1991 r., sygn. akt I Ns 74/91 brata skarżącej ubezwłasnowolniono całkowicie z powodu choroby psychicznej. Z zaświadczenia Sądu Rejonowego III Wydział Rodzinny i Nieletnich w Tarnowie z 2 marca 2011 r., sygn. akt III RNs 39/11, wynika ustanowienie strony opiekunem prawnym brata (wcześniej opiekunem była matka, która zmarła w 2014 r.). Do protokołu z 11 grudnia 1997 r., sygn. I Ns 74/91 załączono opinię biegłego psychiatry, z której wynika, że: ubezwłasnowolniony jest chory na przewlekłą chorobę psychiczną - schizofrenię; zachorował w pierwszej połowie lat 80 tych; przebieg choroby był bardzo niepomyślny z częstymi rzutami psychotycznymi i stale utrzymującymi się przewlekłymi objawami schizofrenicznymi - rzuty polegały na występowaniu nagłych pobudzeń psychoruchowych, częstym demolowaniu mieszkania. Podopieczny leczenia w domu nie kontynuował, gdyż po przyjęciu leków czuł się osłabiony. Nadto długotrwały pobyt w szpitalu nie powodował ustąpienia na tyle objawów schizofrenicznych, aby mógł funkcjonować samodzielnie. Biegły podkreślił, że brat skarżącej z powodu choroby psychicznej jest całkowicie niezdolny do kierowania swoim postępowaniem. Organ odwoławczy powołał się również na zaświadczenie psychologa klinicznego z 13 kwietnia 2023 r., z którego wynika, że brat skarżącej choruje od młodości, być może jest to skutek traumy jakiej doznał w kopalni "Wujek", gdzie pracował i podczas jej pacyfikacji miał zostać pobity. W czasie życia matki bywał agresywny, zaś od czasu przejęcia opieki przez siostrę jest spokojny, podporządkowany, zupełnie bierno-zależny, nie podejmuje żadnej aktywności, jedynie siedzi w swoim pokoju, nie chce opuszczać domu, nie wychodzi nawet na podwórko, po domu przemieszcza się jedynie w celach higienicznych, nawet posiłki spożywa w swoim pokoju. Kolegium oparło się również na późniejszej dokumentacji choroby podopiecznego w tym: zapisach z konsultacji pielęgniarskich w Szpitalu Wojewódzkim im. Św. Łukasza SP ZOZ w Tarnowie, karcie informacyjnej leczenia szpitalnego z 21 sierpnia 2017 r., gdzie brat strony przebywał od 19 czerwca 2017 r. do 21 sierpnia 2017 r. - odnotowano w niej, że przyjęty na oddział pacjent był wielokrotnie hospitalizowany, ostatni raz w 2008 r., przed przyjęciem wykazywał przemoc do otoczenia, demolował mieszkanie, próbował uderzyć siostrę. W następstwie podjętego leczenia stał się spokojniejszy, deklarował dobre samopoczucie, był wycofany, nie nawiązywał kontaktów. Wypisany do domu w stanie ogólnym dobrym, bez myśli samobójczych. Zdaniem SKO opisane w opinii biegłego psychiatry z 1997 r. zdarzenia wymagały od opiekuna podejmowania adekwatnych czynności opiekuńczych, jednak odnoszą się one do okresu wcześniejszego. Obecnie zaś sytuacja w tym względzie uległa zmianie, gdyż przywołane wyżej okoliczności (np. napady agresji podopiecznego, zaburzenia mowy) nie znajdują oparcia w aktualnym materiale dowodowym. Kolegium zwróciło też uwagę, że zakres opieki obejmuje: codzienną pobudkę, przeprowadzenie do toalety, czynności higieniczne (kąpiel), mierzenie ciśnienia i poziomu cukru, realizację recept, podawanie leków zaleconych przez psychiatrę, przygotowanie ubrania i ubieranie, przygotowywanie i podawanie posiłków, wykonywanie czynności porządkowych, załatwianie spraw urzędowych, czynności ogrodnicze, układanie do snu i czuwanie w nocy. Charakter ww. działań pomocowych wobec niepełnosprawnego sprowadza się zatem do czynności codziennych. Robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, regularne podawanie leków, pranie, sprzątanie, pomaganie w codziennej higienie, umawianie wizyt lekarskich, realizowanie recept, regulowanie opłat związanych z utrzymaniem domu, dbanie o właściwą temperaturę w pomieszczeniu oraz załatwianie wszelkich spraw urzędowych - wykonywane są w każdej rodzinie i nie muszą być wykonywane w sposób ciągły. Pomoc zasadniczo sprowadza się zatem do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego i nie ma znamion opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 uśr. Nie kwestionując złego stanu zdrowia brata strony, SKO podkreśliło, że sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowi samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Analizując powyższe SKO uznało, że zebrany materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia braku, wymaganego uśr, związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną opieką a rezygnacją/niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia. Ww. decyzję Kolegium skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie zakwestionowała wnioskodawczyni. Sąd I instancji oddalił środek zaskarżenia uznając, że jest on pozbawiony podstaw. W uzasadnieniu podzielił pogląd organu odwoławczego w kwestii interpretacji art. 17 ust. 1b uśr, uznając wadliwość stanowiska Burmistrza. Wskazał, że wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b uśr - w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, po ukończeniu przez niego określonego w tym przepisie wieku, ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Dalej Sąd wojewódzki zauważył, że podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 ust. 1 uśr. Przytoczył treść ww. przepisu i stwierdził, że przyczyną ostatecznej odmowy przyznania świadczenia przez SKO był brak spełnienia przesłanki wynikającej z ww. regulacji (związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką). Następnie, w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w aktach administracyjnych sprawy, w sposób szeroki podał informacje dotyczące stanu zdrowia podopiecznego – tak wynikającego z wcześniejszej dokumentacji medycznej, jak i aktualnego. Wskazał, że sprawowana opieka obejmuje: codzienną pobudkę, przeprowadzenie do toalety, pomoc w czynnościach higienicznych, mierzenie ciśnienia i poziomu cukru, realizację recept, podawanie leków zaleconych przez psychiatrę, przygotowanie ubrania i ubieranie, przygotowywanie i podawanie posiłków, wykonywanie czynności porządkowych, załatwianie spraw urzędowych, czynności ogrodnicze, układanie do snu i czuwanie w nocy. Zauważył również, że z oświadczenia skarżącej wynika, że istnieje jeszcze trójka rodzeństwa, która z różnych przyczyn nie może opiekować się niepełnosprawnym bratem. Analizując powyższe Sąd I instancji uznał, że skarżąca nie spełniła przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, gdyż zakres sprawowanej nad niepełnosprawnym bratem opieki nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia. Wyjaśnił, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jedynie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a dopiero w związku z niemożnością podjęcia zatrudnienia, związaną z koniecznością stałej i długotrwałej opieki. Zdaniem WSA, brat skarżącej tego typu opieki nie wymaga, gdyż jest osobą samodzielną. Powołując się na zaświadczenie psychologiczne i wypisy z dokumentacji medycznej Sąd wojewódzki wskazał, że niepełnosprawny jest obecnie bierny w zachowaniu, wycofany, nie podejmuje żadnej aktywności, a jedynie siedzi w swoim pokoju, w nocy dobrze śpi i nie jest agresywny. W tej sytuacji WSA ocenił, że nie ma potrzeby ciągłego nad nim czuwania, a skarżąca ma możliwość podjęcia zatrudnienia. Wymienione zaś przez stronę czynności można świadczyć albo przed pójściem do pracy, albo po powrocie do domu. Sąd I instancji wskazał, że są to czynności codzienne, które nie pochłaniają całego dnia i nie skutkują obowiązkiem notorycznego czuwania nad podopiecznym. Dodatkowo podkreślił, że brat skarżącej porusza się samodzielnie w obrębie mieszkania, korzysta z toalety i spożywa posiłki. Strona zaś jedynie udziela mu pomocy i go wspiera. Wizyty lekarskie można zapanować i odbyć w czasie, gdy skarżąca nie pracuje. Za istotny w sprawie uznał również brak automatyzmu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jedynie w związku z uzyskaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem Sądu I instancji, nie bez znaczenia był nadto fakt obecności w tym samym domu drugiego brata skarżącej, prowadzącego gospodarstwo rolne. W powyższym właśnie WSA upatruje możliwość udzielania niezbędnej pomocy niepełnosprawnemu, gdyż praca w gospodarstwie może być rozłożona w czasie, a sam charakter wsparcia (w odniesieniu do wykonywanych w ramach opieki czynności) jest niewielki. Powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne Sąd wojewódzki zwrócił uwagę na pogląd, że w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad niepełnosprawnym i z tego tytułu zrezygnowało z pracy lub nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa jedynie z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, a nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Końcowo stwierdził jednak, że dla sprawy nie jest obojętny fakt, że brat skarżącej i jej niepełnosprawnego podopiecznego mieszka w tym samym domu i charakter jego pracy umożliwia pomoc w opiece. Zdaniem WSA, słuszne w tej sytuacji było stanowisko organu, który uznał, że sprawowana opieka jest do pogodzenia z jednoczesnym podjęciem przez skarżącą zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu. Dodatkowo Sąd wojewódzki za prawidłowe uznał stwierdzenie, że brak uprzedniej aktywności zawodowej skarżącej bezpośrednio przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie może być uznany za rozstrzygający w kwestii zaistnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną opieką, a aktualną niemożnością podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zgodził się z poglądem wyrażanym aktualnie przez orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, że ocena niepodejmowania zatrudnienia powinna być dokonywana w czasie występowania z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przesądzającym wynik sprawy był: zakres sprawowanych czynności opiekuńczych oraz samodzielność podopiecznego, który – w ocenie WSA – nie wymaga ciągłego nadzoru i opieki. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła G.A. kwestionując go w całości i na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: "ppsa") zaskarżonemu wyrokowi zarzucając: 1. naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, że zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia, oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia nie występuje zawiązek przyczynowy. Na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa – zarzucono naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj.: 1. art. 135 ppsa, poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 ppsa oraz uznanie, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa; 2. art. 135 ppsa poprzez nieuwzględnienie przy orzekaniu całości okoliczności faktycznych w przedmiotowej sprawie w postaci niewzięcia pod uwagę faktu, że strona skarżąca od 10 lat pobiera zasiłek dla opiekuna w związku z rezygnacja z zatrudnienia i sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną; 3. art. 151 ppsa, poprzez niesłuszne oddalenie skargi podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 i 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: "kpa"), bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody. Powołując się na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W środku zaskarżenia zawarto również oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację na poparcie wskazanych powyżej zarzutów. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ppsa, ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia. Stosownie do art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wskazane enumeratywnie w art. 183 § 2 ppsa, nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa). Analizując skargę kasacyjną w powyżej określonych granicach, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że zasługuje ona na uwzględnienie. Sąd wojewódzki przyjął bowiem błędną (nazbyt rygorystyczną) wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, co doprowadziło do zaakceptowania wydanego przez SKO, wadliwego rozstrzygnięcia. Istota sporu w sprawie obejmuje ocenę, czy w ustalonym stanie faktycznym zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą kasacyjnie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym bratem. Zakwestionowany w sprawie został zakres czynności opiekuńczych, uznanych przez Sąd wojewódzki za "typowe czynności dnia codziennego", które strona może wykonywać utrzymując jednocześnie aktywność zawodową. Stosownie do art. 17 ust. 1 uśr, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm., dalej: "krio") ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis powyższy formułuje warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. formy wsparcia z uśr. W świetle powyższego, osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia wymaga – na co słusznie zwrócił uwagę WSA w Krakowie - że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Bez znaczenia przy tym pozostaje, czy wnioskujący zrezygnował z pracy zarobkowej wcześniej (również z innych przyczyn niż opieka), jeżeli w dacie wystąpienia z żądaniem przyznania świadczenia istniała realna konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, uniemożliwiająca stronie jednoczesne podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 uśr, który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem. Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Nie stanowi również "automatycznego" następstwa uwzględnienia wniosku w oparciu o jedynie legitymowanie się niepełnosprawnego stosownym orzeczeniem. Art. 17 ust. 1 uśr odnosi się wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki zupełnie wyklucza możliwość podjęcia aktywności zarobkowej przez opiekuna. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. regulacji pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 uśr oznacza, że czynności opiekuńcze w sposób oczywisty kolidują z wykonywaniem pracy, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Znaczącym jest, że w przywołanym przepisie brak jest nakazu sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, jak też stałego przebywania w pobliżu osoby, która pomocy tego typu wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, opieka powinna mieć charakter stały, długotrwały w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalny, zaś jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu jej zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można zgodzić się ze stanowiskiem orzekających w sprawie organów jak i Sądu I instancji, o braku zaistnienia w sprawie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą kasacyjnie zatrudnienia a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym bratem. Bez znaczenia jest przy tym kwestia braku zbieżności daty rezygnacji przez stronę z uprzedniego zatrudnienia z datą powstania niepełnosprawności jej brata (czy też ustalenia symbolu niepełnosprawności). Z niekwestionowanych ustaleń organu wynika, że podopieczny legitymuje się stosownym orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS, na mocy którego został uznany za trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji ze stwierdzeniem, że niezdolność do samodzielnej egzystencji istniała 1 marca 2020 r. - cierpi na schizofrenię rezydualną. Potwierdzają to liczne dokumenty zawarte w aktach administracyjnych sprawy, w tym: wydane przez psychologa klinicznego zaświadczenie psychologiczne z 13 kwietnia 2023 r. (karta: 49 akt adm.), z którego wynika, że pacjent od stycznia 2018 r. korzysta z pomocy Zespołu Leczenia Środowiskowego, gdzie został zgłoszony po ostatniej hospitalizacji psychiatrycznej (od 19 czerwca do 21 sierpnia 2017 r.) z objawami schizofrenii rezydualnej. "(...) W okresie życia matki bywał agresywny. Od czas przejęcia opieki przez siostrę, jest spokojny, podporządkowany siostrze, ale zupełnie bierno-zależny, nie podejmuje żadnej aktywności, jedynie siedzi w swoim pokoju, w ogóle nie chce opuszczać domu, nie wychodzi nawet na podwórko, po domu przemieszcza się jedynie w celach higienicznych, nawet posiłki spożywa w swoim pokoju. (...) czasem nawiązuje bardzo powierzchowny kontakt werbalny, (...) o sobie często mówi, że jest dzieckiem, dopiero się urodził (...) czasem jedynie się uśmiecha wypowiadając treści urojeniowe. Z powodu wyżej opisanego stanu psychicznego trudno ocenić właściwie orientacje pacjenta, wiele wskazuje, że są one zaburzone wskutek przewlekłej psychozy..."; kopia protokołu posiedzenia przed Sądem Wojewódzkim w Tarnowie z 11 grudnia 1991 r., sygn. akt I. Ns 74/91, z której wynika, że "(...) uczestnik był leczony w tamt. Szpitalu 10 – krotnie z rozpoznaniem schizofrenii przewlekłej. (...) Przebieg choroby bardzo niepomyślny z częstymi rzutami psychotycznymi i stale utrzymującymi się przewlekłymi objawami schizofrenicznymi. Rzuty polegały na występowaniu nagłych pobudzeni psycho – ruchowych, częstym demolowaniem mieszkania. (...) Nawet długotrwały pobyt w szpitalu nie powodował ustąpienia na tyle objawów schizofrenicznych aby mógł funkcjonować samodzielnie. Z powodu choroby psychicznej nie jest zdolny do sądzenia." Sąd I instancji ocenił, że ww. sytuacje miały miejsce wcześniej, obecnie zaś brat strony jest na tyle samodzielny, że nie wymaga stałej obecności i nadzoru osoby opiekuna. Powyższe oraz ograniczony zakres czynności opiekuńczych – niezwiązany z opieką sensu stricte, a jedynie polegający na "czynnościach dnia codziennego", stało się podstawą do odmownego załatwienia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko takie jest oczywiście błędne. Rzeczywiście z aktualnych dokumentów obrazujących stan zdrowia podopiecznego nie wynika, aby opisane wyżej zachowania o charakterze psychotycznym miały miejsce w ostatnim okresie czasu. Jednak żaden z ww. dokumentów (ani też innych ocen i twierdzeń wydanych przez lekarzy specjalistów) nie zawiera stwierdzenia (zapewnienia), że sytuacja taka nie może mieć aktualnie miejsca. Trudno więc - za Sądem I instancji – bez wątpliwości uznać, że osoba cierpiąca przewlekle na tego typu chorobę będzie przez cały czas wycofana, z ograniczonym kontaktem, spokojna i przebywająca jedynie w swoim pokoju. Możliwy jest przecież nagły rzut psychotyczny, którego nie sposób w żaden sposób przewidzieć. W tej zaś sytuacji nieuprawnione jest twierdzenie, że niepełnosprawny brat skarżącej nie wymaga stałej obecności, nadzoru i wsparcia opiekuna. Opinie tego typu wydać może jedynie uprawniony lekarz psychiatra (nie zaś sąd administracyjny), a takowej w aktach sprawy odnaleźć nie sposób. W konsekwencji zaś powyższego za błędne uznać należało stanowisko wyrażone przez Sąd wojewódzki, że podopieczny nie wymaga stałej i długotrwałej opieki – a więc obecności opiekuna, który w razie wystąpienia podobnej sytuacji będzie miał możliwość odpowiedniej interwencji ukierunkowanej na udzielenie niepełnosprawnemu adekwatnej pomocy. Powyższego nie zmienia w żaden sposób, zasadne skądinąd, stwierdzenie uzasadnienia wyroku, że legitymowanie się orzeczeniem o niepełnosprawności nie może stanowić samodzielnej przesłanki dla przyznania żądanego wnioskiem świadczenia. Podobnie bez istotnego znaczenia w sprawie pozostaje fakt uprzedniego ustalenia dla skarżącej prawa do zasiłku dla opiekuna, którego wypłatę wstrzymano od sierpnia 2022 r. Zauważyć przy tym należy, że mimo oczywistej zbieżności przesłanek warunkujących tego rodzaju wsparcie – ocena zasadności wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna być każdorazowo podejmowana pod kątem wypełnienia dyspozycji z art. 17 uśr, na podstawie aktualnej sytuacji strony i w odniesieniu do przedstawionej na datę orzekania dokumentacji akt sprawy. Tak więc rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może być oparte wyłącznie na dokumentacji dostarczonej i aktualnej na datę ustalania prawa do zasiłku. Więcej – sam fakt przyznania danego zasiłku (czy innego świadczenia konkurencyjnego), mimo podobnych przesłanek dla jego przyznania – nie przesądza automatycznie o zasadności wniosku o świadczenie. Analizując i poddając ocenie stan sprawy, należy każdorazowo brać pod uwagę indywidualną sytuację podopiecznego, determinowaną jego stanem zdrowia, potrzebami, poziomem samodzielności w funkcjonowaniu, a także warunkami bytowymi. Istotnym jest tu nie tylko związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia, ale przede wszystkim potencjalna i aktualna na datę orzekania przez organ możliwość świadczenia, czy podjęcia pracy – bezpośrednio związana ze stanem osoby niepełnosprawnej, podlegającej opiece, a określona ramami możliwości jej samodzielnego funkcjonowania, również w aspekcie radzenia sobie z czynnościami dnia codziennego. Ponownego podkreślenia wymaga, że pod pojęciem opieki stałej rozumie się stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, gotowość do udzielenia pomocy w sytuacji, gdy taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. Powyższe zaś w konsekwencji prowadzi do wyłączenia możliwości podjęcia zatrudnienia przez osobę zainteresowaną przyznaniem świadczenia. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w analizowanej sprawie, bowiem opieka sprawowana przez skarżącą nad bratem nosi cechy opieki stałej i długotrwałej. Również poza wpływem na prawidłowość wydanych w sprawie rozstrzygnięć pozostaje fakt wspólnego zamieszkiwania z niepełnosprawnym i stroną ich brata, prowadzącego gospodarstwo rolne, który – zdaniem WSA – może przejąć część czynności związanych z opieką w czasie, gdy siostra będzie realizować obowiązki zawodowe. Ww. nie występował z żądaniem przyznania świadczenia, tak więc jego sytuacja i kwestie potencjalnie związane z dodatkową pieczą nad chorym, pozostają poza zakresem przynależnym do tej sprawy. Sąd kasacyjny nie podziela również – powszechnego w orzecznictwie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie – stanowiska, że strona przed wystąpieniem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ma obowiązek rozważyć alternatywne scenariusze opieki nad niepełnosprawnym z uwzględnieniem, w tym samym stopniu zobowiązanego do alimentacji, rodzeństwa. Pogląd ten jest oczywiście błędny, co zostało już wielokrotnie wskazywane przez Naczelny Sąd Administracyjny. Przyczyną odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może być bowiem posiadanie przez wnioskodawczynię rodzeństwa, zobowiązanego alimentacyjnie – w tym samym stopniu – wobec niepełnosprawnego. Jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji, świadczenie można przyznać jednej z nich, pod warunkiem, że spełnia ona przewidziane prawem przesłanki (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 sierpnia 2023 r., akt I OSK 1661/22; z 12 grudnia 2023 r., I OSK 2057/22; z 6 lutego 2024 r., I OSK 157/23). Osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, którym - przy ewentualnym spełnieniu pozostałych warunków ustawowych - przysługiwałoby świadczenie pielęgnacyjne, mają prawo wyboru sposobu wypełnienia obowiązku alimentacyjnego, czy to poprzez sprawowanie opieki osobistej (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy zapewnienie wsparcia w inny sposób, np. w postaci wsparcia finansowego. Decyzje w zakresie konkretyzacji osoby odpowiedzialnej za pomoc niepełnosprawnemu oraz forma takiego wsparcia pozostają w gestii rodziny, nie zaś organów czy sądu administracyjnego. Powyższe nie może być więc w żadnym razie przyczyną wydania (czy utrzymania w obrocie) decyzji odmownej w przedmiocie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Oczywiście przy wypełnieniu przez wnioskującego przesłanek określonych w art. 17 uśr. Reasumując, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że ocena całokształtu sprawy nie pozwalała na przyjęcie, że sytuacja niepełnosprawnego brata strony była na tyle dobra, aby mógł on funkcjonować samodzielnie, bez wsparcia i nadzoru innej osoby i w wymiarze, który umożliwiałby opiekunowi równoczesne podjęcie aktywności zawodowej. Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią wskazaną powyżej wykładnię art. 17 ust. 1 uśr oraz ocenę okoliczności niepodejmowania przez skarżącą kasacyjnie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a także charakteru opieki i pomocy udzielanej niepełnosprawnemu. Wezmą również pod uwagę zmianę stanu prawnego, związaną z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429 ze zm.). Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ppsa, uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję Kolegium oraz poprzedzający ją akt Burmistrza. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed sądem I instancji i art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.