I OSK 1517/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łukaszewska - Macioch Sędziowie NSA Jan Kacprzak del. WSA Marian Wolanin (spr.) Protokolant Michał Zawadzki po rozpoznaniu w dniu 30 lipca 2009r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Okręgowego Inspektora Pracy w Kielcach od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 30 września 2008 r. sygn. akt II SA/Ke 294/08 w sprawie ze skargi [...] S.A. w P. na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w Kielcach z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie nakazu wypłaty odprawy pośmiertnej oddala skargę kasacyjną. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 30 września 2008 r. sygn. akt II SA/Ke 294/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach, po rozpatrzeniu skargi [...] S.A. w P. na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w Kielcach z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie nakazu wypłaty odprawy pośmiertnej, uchylił tę decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] lutego 2008 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy. W wyniku kontroli przeprowadzonej w dniach [...] luty 2008 r. w [...] S.A. w Pińczowie, inspektor pracy ustalił, iż w czerwcu 2006 r do kontrolowanego wpłynęło pismo, w którym B. M., wdowa po zmarłym pracowniku [...] S.A. wystąpiła z prośbą o wypłatę odprawy pośmiertnej na jej rzecz oraz dzieci i do dnia kontroli odprawa ta dla rodziny zmarłego pracownika J. M. nie została wypłacona. Stwierdzając nieprawidłowość w postaci niewypłacenia odprawy pośmiertnej, inspektor pracy wydał w dniu [...] lutego 2008 r. nakaz wypłaty tej odprawy rodzinie zmarłego pracownika. W wyniku złożonego odwołania organ drugiej instancji – powołując się na art. 93 kodeksu pracy – wskazał, że pracodawca może zwolnić się z obowiązku wypłacenia odprawy pośmiertnej, jeżeli ubezpieczył pracownika na życie i rodzinie zmarłego przysługuje z tego tytułu odszkodowanie z zakładu ubezpieczającego. Jeżeli to odszkodowanie jest wyższe od odprawy pośmiertnej, pracodawca jest całkowicie zwolniony od obowiązku jej wypłacenia, natomiast gdy jest niższe, dopłaca on różnicę między odszkodowaniem a odprawą. Ubezpieczenie pracownika na życie oznacza przy tym – w ocenie organu orzekającego - iż pracodawca zobowiązany jest do pokrywania ze swoich środków składek ubezpieczeniowych, których nie można potrącać z pensji pracownika. Świadczenie wypłacone przez zakład ubezpieczeń ma bowiem swoje źródło ekonomiczne w składce opłacanej przez pracodawcę i w istocie jest wykonaniem zobowiązania za tego pracodawcę. Zmarły pracownik objęty był Grupowym Ubezpieczeniem Pracowniczym na życie w [...] SA, jednakże koszty tego ubezpieczenia w pełni ponosił pracownik, poprzez potrącanie co miesiąc z jego wynagrodzenia za pracę kwot odpowiadających wysokości składki. Oznacza to, iż pracodawca nie ponosił kosztów tego ubezpieczenia, a pełnił wyłącznie rolę organizatora ubezpieczenia i pośrednika pomiędzy ubezpieczonym a ubezpieczycielem w zakresie odprowadzania składek. Z tych względów organ odwoławczy uznał za prawidłowe nakazanie pracodawcy wypłatę odprawy pośmiertnej rodzinie zmarłego pracownika. Na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w Kielcach z dnia [...] kwietnia 2008 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach złożyły [...] S.A. w P. zarzucając nierozpoznanie istoty sprawy którą jest zagadnienie - kto jest stroną umowy ubezpieczenia określonej w art. 93 §7 kodeksu pracy: sam pracownik, czy jego pracodawca. Poza sporem jest, że stroną umowy ubezpieczenia zmarłego pracownika był pracodawca a nie pracownik, a tym samym zostały spełnione przesłanki do zwolnienia pracodawcy z obowiązku wypłaty odprawy pośmiertnej. Natomiast kwestia płacenia składek nie jest przedmiotem regulacji powołanego przepisu, bowiem może ona być przedmiotem uzgodnienia pracodawcy z pracownikiem. Wyrokiem z dnia 30 września 2008 r. sygn. akt II SA/Ke 294/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w Kielcach z dnia [...] kwietnia 2008 r. i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] lutego 2008 r. wskazując, iż organy orzekające obu instancji dopuściły się naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. W pierwszej kolejności należało bowiem wyjaśnić, czy inspektor pracy uprawniony był w niniejszej sprawie do wydania nakazu wypłaty określonego świadczenia - odprawy pośmiertnej rodzinie zmarłego pracownika, jeżeli sporne było, czy świadczenie to jest należne, a zasadą jest, że do rozstrzygania sporów ze stosunku pracy właściwe są sądy pracy oraz sądy pracy i ubezpieczeń społecznych. Przewidziane w art. 11 i art. 33 kodeksu pracy nakazy stanowią drugą - obok postępowania przed sądem powszechnym - administracyjną drogę dochodzenia roszczeń o wynagrodzenie i inne świadczenia za pracę. Aby jednak mógł być wydany nakaz, wynagrodzenie lub świadczenie musi być "należne", czyli prawo do niego nie może budzić wątpliwości (świadczenie naliczono, lecz nie wypłacono lub prawo do niego wynika wprost z przepisów prawa). Gdy istnieją wątpliwości, a podstawa prawna może być różnie interpretowana, jedynym organem kompetentnym do weryfikacji spornych roszczeń ze stosunku pracy jest sąd pracy. Spory o odprawę pośmiertną rozstrzygają bowiem sądy pracy, jako że są to sprawy związane ze stosunkiem pracy. Pojęcie "należne" wynagrodzenie czy inne świadczenie przysługujące pracownikowi stanowi kategorię obiektywną, niezależną od oceny inspektora pracy. Nie można bowiem mówić o należnym wynagrodzeniu czy świadczeniu, jeżeli oceny takiej nie podziela pracodawca i gdy wykładnia przepisów prawa pracy, mających zastosowanie przy dokonywaniu takiej oceny jest różna, w zależności od tego, kto jej dokonuje. Dopóki nie można w sposób niewątpliwy stwierdzić, że wynagrodzenie czy świadczenie przysługuje konkretnemu pracownikowi, członkom rodziny zmarłego pracownika, dopóty inspektor pracy nie może skorzystać z uprawnień określonych w art. 11 pkt 7 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy. Przede wszystkim organy inspekcji pracy nie są uprawnione do uznania, że określone świadczenie jest należne, w sytuacji gdy pracodawca za takie je nie uznaje. W przedmiotowej sprawie w sposób niewątpliwy odprawa pośmiertna dla rodziny zmarłego pracownika, uznana przez inspektora za należną, nie miała takiego charakteru, bowiem pracodawca dokonując odmiennej niż inspektor pracy wykładni przepisów prawa pracy ocenił ją jako nieprzysługującą i odmówił wypłaty w roku 2006, uznając, iż zawarcie w dniu [...] maja 2003 r. polisy Grupowego Ubezpieczenia Pracowniczego TYP [...] z [...] S.A. zwalnia go z obowiązku wypłaty tej odprawy. Pracodawca w przedmiotowej sprawie uznał, że zawierając umowę z zakładem ubezpieczeń, w której wystąpił jako "ubezpieczający" wypełnił dyspozycję art. 93 §7 kodeksu pracy. Odmienną natomiast interpretację zawartej umowy ubezpieczenia przedstawił organ uznając, iż skoro składki ubezpieczeniowe, związane z tym ubezpieczeniem płacił sam pracownik poprzez potrącanie mu składki z wynagrodzenia za pracę na rzecz zakładu ubezpieczeń, to zakład pracy nie może zwolnić się z obowiązku wypłaty odprawy pośmiertnej. Do rozwiązania tego sporu właściwy jest jednak sąd pracy, a nie inspektor pracy. Rozstrzygając w takiej sytuacji o "należnym świadczeniu w postaci odprawy pośmiertnej" inspektor pracy przekroczył swoje uprawnienia i wkroczył w materię zastrzeżoną dla sądów powszechnych - sądów pracy. W skardze kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 30 września 2008 r. Okręgowy Inspektor Pracy w Kielcach zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 93 §7 kodeksu pracy w zw. z art. 33 ust 1, pkt 1 i art. 11 pkt 7 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U. Nr, 89, poz. 589 ze zm.) skutkującą przyjęciem poglądu, że organ kontroli państwowej jakim jest Inspektor Pracy, nie jest uprawniony do wydania decyzji nakazującej pracodawcy wypłatę określonego składnika wynagrodzenia, w każdej sytuacji, w której pracodawca kwestionuje obowiązek wypłaty, bez względu na to czy odmowa znajduje oparcie w racjonalnej interpretacji przepisów prawa. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej opisano dotychczasowy tok postępowania wskazując m.in., że przeprowadzona przez Sąd wykładnia art. 33 ust. 1 pkt 1 i art. 11 pkt 7 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy oraz art. 93 kodeksu pracy jest błędna, a błąd polega na mylnym zrozumieniu treści przepisów będących przedmiotem wykładni oraz celu dla którego przepisy te zostały ustanowione. Świadczenie zgodnie z art. 11 pkt 7 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy powinno być należne. Pracownicy z własnych środków pieniężnych ubezpieczają pracodawcę od ryzyka wypłaty należności, która ciąży na nim na podstawie jednoznacznych przepisów prawa pracy. Nierówność podmiotów wobec prawa byłaby w tej sytuacji nazbyt oczywista. Linia demarkacyjna pomiędzy stanem bezsporności należności wynagrodzeniowej dającym prawo Inspektorowi Pracy do wydania nakazu, a sytuacją gdy pracodawca kwestionuje w sposób nieuzasadniony należność jest bardzo drobna i subtelna. Skoro więc ustawa o Państwowej Inspekcji Pracy daje Inspektorowi Pracy uprawnienie do wydawania nakazu, to należy słusznie domniemywać iż upoważnia go także do oceny, że zachodzą przesłanki do wydania takiego nakazu. Takie uprawnienia tego organu kontroli wynikają między innymi z art. 17 ust 2 Konwencji Nr 81 MOP, dlatego logiczna i celowościowa wykładnia art. 93 §7 kodeksu pracy pozwala stwierdzić, iż w przedmiotowej sprawie Inspektor Pracy podjął zasadną w świetle prawa decyzję zawierającą nakaz wypłaty dla rodziny zmarłego pracownika odprawy pieniężnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. Przedmiotem oceny Sądu pierwszej instancji były rozstrzygnięcia organów orzekających Państwowej Inspekcji Pracy wydane na podstawie art. 33 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 11 pkt 7 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 89, poz. 589). Zgodnie z powołanymi przepisami, w wyniku ustaleń dokonanych w toku kontroli właściwy inspektor pracy wydaje decyzję m.in. o nakazaniu pracodawcy wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi. Powyższe jednoznacznie zatem wskazuje na ustawowe umocowanie inspektora pracy do nakazania pracodawcy wypłaty wynagrodzenia oraz innego świadczenia, ale tylko tych, które przysługują pracownikowi. Tymczasem, w rozstrzygnięciach administracyjnych będących przedmiotem kontroli Sądu pierwszej instancji, organy Państwowej Inspekcji Pracy nakazały [...] S.A. w P. wypłatę rodzinie zmarłego pracownika tych Zakładów odprawy pośmiertnej. Z oczywistych jednak względów odprawa pośmiertna nie jest świadczeniem należnym pracownikowi, lecz jego rodzinie z racji śmierci pracownika, co normuje art. 93 kodeksu pracy. Nie ulega zatem wątpliwości, iż organy Państwowej Inspekcji Pracy nie są uprawnione do wydania nakazu wypłaty odprawy pośmiertnej, dlatego prawidłowo Sąd pierwszej instancji uchylił decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w Kielcach z dnia [...] kwietnia 2008 r. i poprzedzający tę decyzję nakaz z dnia [...] lutego 2008 r. Uchylenie to nastąpiło z błędnym uzasadnieniem, które nie ma jednak wpływu na wynik rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, skoro zaskarżone rozstrzygnięcia organów Państwowej Inspekcji Pracy są dotknięte wadliwością kwalifikującą wycofaniem ich z obiegu prawnego. Z powyższych względów zaskarżonemu wyrokowi Sądu pierwszej instancji, pomimo błędnego uzasadnienia, nie można przypisać naruszeń prawa, dlatego na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji.