II SA/Ke 294/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Żak, Sędziowie Sędzia WSA Dorota Chobian, Sędzia WSA Sylwester Miziołek (spr.), Protokolant Sekretarz sądowy Katarzyna Tuz-Stando, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 18 września 2008r. sprawy ze skargi A. w P. na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nakazu wypłaty odprawy pośmiertnej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. Decyzją z dnia [...] Okręgowy Inspektor Pracy, po rozpatrzeniu odwołania A na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymał w mocy decyzję numer 1 z nakazu Inspektora Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy z dnia [...]. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia organ II instancji wskazał, że w wyniku kontroli przeprowadzonej w dniach 12-15 luty 2008r. A. , inspektor pracy ustalił, iż w czerwcu 2006r do kontrolowanego wpłynęło pismo, w którym B. M., wdowa po zmarłym pracowniku A wystąpiła z prośbą o wypłatę odprawy pośmiertnej na jej rzecz oraz dzieci i do dnia kontroli odprawa ta dla rodziny zmarłego pracownika J. M. nie została wypłacona. Z dokumentacji zgromadzonej w aktach osobowych zmarłego pracownika wynikało, że został on zatrudniony w A. od dnia 8 grudnia 1971r. na stanowisku ślusarza i pozostawał w zatrudnieniu do dnia 22 kwietnia 2006r., gdy zmarł. Staż pracy wynosił więc ok. 35 lat i z uwagi na okres zatrudnienia ponad 15 lat odprawa pośmiertna po zmarłym pracowniku powinna wynosić równowartość sześciomiesięcznego wynagrodzenia. Inspektor pracy stwierdził nieprawidłowość polegającą na niewypłaceniu odprawy pośmiertnej. Ustalenie to spowodowało wydanie nakazu z dnia [...] zobowiązującego pracodawcę – A. do wypłaty rodzinie zmarłego pracownika J. M. odprawy pośmiertnej, przy czym stwierdzono również w nakazie, że podlega ona natychmiastowemu wykonaniu, na podstawie art. 11 pkt 7 ustawy z dnia 13.IV.2007r. o Państwowej Inspekcji Pracy. Analizując sprawę na skutek odwołania pracodawcy, organ II instancji stwierdził, że podstawą wypłacania odprawy pośmiertnej jest przepis art. 93 kodeksu pracy, zgodnie z którym w razie śmierci pracownika w czasie trwania stosunku pracy lub w czasie pobierania po jego rozwiązaniu zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby, rodzinie zmarłego przysługuje od pracodawcy odprawa pośmiertna. Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 93 § 7 kodeksu pracy pracodawca może zwolnić się z obowiązku wypłacenia odprawy pośmiertnej, jeżeli ubezpieczył pracownika na życie i rodzinie zmarłego przysługuje z tego tytułu odszkodowanie z zakładu ubezpieczającego. Jeżeli to odszkodowanie jest wyższe od odprawy pośmiertnej, pracodawca jest całkowicie zwolniony od obowiązku jej wypłacenia, natomiast gdy jest niższe, dopłaca on różnicę między odszkodowaniem a odprawą. Zdaniem organu odwoławczego ubezpieczenie pracownika na życie oznacza, że pracodawca zobowiązany jest do pokrywania ze swoich środków składek ubezpieczeniowych ( nie można ich potrącać z pensji pracownika ). Świadczenie wypłacone przez zakład ubezpieczeń ma bowiem swoje źródło ekonomiczne w składce opłacanej przez pracodawcę i w istocie jest wykonaniem zobowiązania za tego pracodawcę. W przedmiotowej sprawie ustalono, że zmarły pracownik objęty był Grupowym Ubezpieczeniem Pracowniczym na życie w PZU S.A., jednakże koszty tego ubezpieczenia w pełni ponosił pracownik, poprzez potrącanie co miesiąc z jego wynagrodzenia za pracę kwot odpowiadających wysokości składki. Z powyższego wynika więc jednoznacznie, że pracodawca nie ponosił kosztów tego ubezpieczenia – pełnił wyłącznie rolę organizatora ubezpieczenia i pośrednika pomiędzy ubezpieczonym a ubezpieczycielem w zakresie odprowadzania składek. Organ odwoławczy uznał, iż w tym stanie faktycznym i prawnym brak jest podstaw do uchylenia przedmiotowej decyzji Skargę na powyższe rozstrzygnięcie wniosły do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach A., domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy organowi do ponownego rozpoznania. W skardze zarzucono, że organy nie rozpoznały istoty sprawy, którą jest zagadnienie - kto jest stroną umowy ubezpieczenia, o której mówi art. 93 § 7 kodeksu pracy: sam pracownik, czy jego pracodawca. Skarżąca spółka podniosła, że poza sporem jest, że stroną umowy ubezpieczenia zmarłego pracownika był pracodawca a nie pracownik, a tym samym zostały spełnione przesłanki do zwolnienia pracodawcy z obowiązku wypłaty odprawy pośmiertnej. Ponadto podniosła, że kwestia płacenia składek nie jest przedmiotem regulacji powołanego przepisu, bowiem może ona być przedmiotem uzgodnienia pracodawcy z pracownikiem. Zdaniem skarżącej spółki organ zastosował przepis art. 93 § 7 kodeksu pracy w sposób sprzeczny z wyraźną treścią tego przepisu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga podlega uwzględnieniu, choć z przyczyn odmiennych niż w niej przedstawiono. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest w granicach sprawy, przy czym sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, ani powołaną w niej podstawą prawną ( art. 134 § 1 p.p.s.a.). Dokonując tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji podnieść należy, że organy obu instancji dopuściły się naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Na wstępie, mimo braku zarzutu w tym zakresie, lecz ze względu na określoną w art. 134 § 1 p.p.s.a. kognicję sądu administracyjnego wyjaśnienia wymagało, czy inspektor pracy uprawniony był w niniejszej sprawie do wydania nakazu wypłaty określonego świadczenia - odprawy pośmiertnej rodzinie zmarłego pracownika, jeżeli sporne było, czy świadczenie to jest należne, a zasadą jest, że do rozstrzygania sporów ze stosunku pracy właściwe są sądy pracy oraz sądy pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 262 § 1 kp). Jako podstawę prawną wydanych w sprawie decyzji, organy administracji wskazały art. 33 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 11 pkt 7 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 89, poz. 589 ze zm.) oraz art. 93 kodeksu pracy. Zgodnie z przepisem art. 33 ust. 1 pkt. 1 w wyniku ustaleń dokonanych w toku kontroli właściwy inspektor pracy wydaje decyzje, o których mowa w art. 11 pkt 1- 4 oraz 6 i 7. W razie stwierdzenia naruszenia przepisów prawa pracy właściwe organy Państwowej Inspekcji Pracy są uprawnione odpowiednio do m.in. nakazania pracodawcy wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi; nakazy w tych sprawach podlegają natychmiastowemu wykonaniu (art. 11 pkt 7). Przewidziane w przytoczonych przepisach nakazy stanowią drugą - obok postępowania przed sądem powszechnym - administracyjną drogę dochodzenia roszczeń o wynagrodzenia i inne świadczenia za pracę. Aby mógł być wydany nakaz wynagrodzenie lub świadczenie musi być "należne", czyli prawo do niego nie może budzić wątpliwości (świadczenie naliczono, lecz nie wypłacono lub prawo do niego wynika wprost z przepisów prawa). Gdy istnieją wątpliwości, a podstawa prawna może być różnie interpretowana, jedynym organem kompetentnym do weryfikacji spornych roszczeń ze stosunku pracy jest sąd pracy (por. A. Jasińska-Cichoń (w:) Ustawa o Państwowej Inspekcji Pracy. Komentarz, Oficyna, 2008 t. 1.4 do art. 11, wyrok NSA z dnia 3 lipca 2008 r., sygn. akt I OSK 1135/07, niepublikowany.). Spory o odprawę pośmiertną rozstrzygają sądy pracy, jako że są to sprawy związane ze stosunkiem pracy (art. 476 § 1 pkt 1 kpc). Uznanie kompetencji inspektora pracy do wydania zaskarżonej decyzji, a także decyzji wydanej w I instancji, wymagało więc oceny, czy przedmiotowa odprawa pośmiertna, wymieniona w nakazie z dnia 28 lutego 2008r. rzeczywiście przysługiwała członkom rodziny zmarłego pracownika, czy prawo do niej budzi kontrowersje. Należy przy tym zaznaczyć, że nie może tu chodzić o jakiekolwiek, w szczególności niczym nie umotywowane i sprzeczne z treścią jednoznacznych przepisów prawa wątpliwości co do przysługiwania danych należności za pracę czy innych świadczeń. Taka interpretacja mogłaby bowiem w praktyce doprowadzić do ograniczenia ustawowej kompetencji organów Państwowej Inspekcji Pracy, przewidzianej w art. 11 pkt 7 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy. Łatwo bowiem sobie wyobrazić pracodawcę, który w celu uchronienia się przed wydaniem przez inspektora pracy, natychmiast wykonalnym nakazem wypłaty jakiejś należności za pracę, poddałby w wątpliwość dotychczas niesporną i nie budzącą żadnych kontrowersji oraz opartą na jednoznacznych przepisach należność za pracę lub inne świadczenie. W ocenie Sądu pojęcie "należne" wynagrodzenie czy inne świadczenie przysługujące pracownikowi stanowi kategorię obiektywną, niezależną od oceny inspektora pracy. Nie można mówić o należnym wynagrodzeniu czy świadczeniu, jeżeli oceny takiej nie podziela pracodawca i gdy wykładnia przepisów prawa pracy, mających zastosowanie przy dokonywaniu takiej oceny jest różna, w zależności od tego, kto jej dokonuje. Dopóki nie można w sposób niewątpliwy stwierdzić, że wynagrodzenie czy świadczenie przysługuje konkretnemu pracownikowi, członkom rodziny zmarłego pracownika, dopóty inspektor pracy nie może skorzystać z uprawnień określonych w art. 11 pkt 7 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 89, poz. 589 ze zm.). Przede wszystkim organy inspekcji pracy nie są uprawnione do uznania, że określone świadczenie jest należne, w sytuacji gdy pracodawca za takie je nie uznaje. W przedmiotowej sprawie w sposób niewątpliwy odprawa pośmiertna dla rodziny zmarłego pracownika, uznana przez inspektora za należną, nie miała takiego charakteru, bowiem pracodawca dokonując odmiennej niż inspektor pracy wykładni przepisów prawa pracy, w tym przypadku art. 93 § 7 kodeksu pracy ocenił ją jako nieprzysługującą i odmówił wypłaty w roku 2006. Uznał, iż zawarcie w dniu 30 maja 2003r. polisy Grupowego Ubezpieczenia Pracowniczego TYP P z Powszechnym Zakładem Ubezpieczeń na Zycie S.A. zwalnia go z obowiązku wypłaty tej odprawy (art. 93 § 7 kodeksu pracy). Zgodnie z art. 93 § 7 kodeksu pracy odprawa pośmiertna nie przysługuje członkom rodziny, o których mowa w § 4, jeżeli pracodawca ubezpieczył pracownika na życie, a odszkodowanie wypłacone przez instytucję ubezpieczeniową jest nie niższe niż odprawa pośmiertna przysługująca zgodnie z § 2 i 6. Jeżeli odszkodowanie jest niższe od odprawy pośmiertnej, pracodawca jest obowiązany wypłacić rodzinie kwotę stanowiącą różnicę między tymi świadczeniami. W sprawie niniejszej zaistniał spór co do tego, czy pracodawca ubezpieczył pracownika na życie w rozumieniu powołanego przepisu, a co za tym idzie, czy można uznać, że odprawa pośmiertna jest "świadczeniem należnym". Pracodawca w przedmiotowej sprawie uznał, że zawierając umowę z zakładem ubezpieczeń, w której wystąpił jako "ubezpieczający" wypełnił dyspozycję art. 93 § 7 kodeksu pracy. Odmienną natomiast interpretację zawartej umowy ubezpieczenia przedstawił organ uznając, iż skoro składki ubezpieczeniowe, związane z tym ubezpieczeniem płacił sam pracownik poprzez potrącanie mu składki z wynagrodzenia za pracę na rzecz zakładu ubezpieczeń, to zakład pracy nie może zwolnić się z obowiązku wypłaty odprawy pośmiertnej. Do rozwiązania tego sporu właściwy jest sąd pracy, a nie inspektor pracy. Rozstrzygając w takiej sytuacji o "należnym świadczeniu w postaci odprawy pośmiertnej" inspektor pracy przekroczył swoje uprawnienia i wkroczył w materię zastrzeżoną dla sądów powszechnych – sądów pracy. Stanowisko niniejsze jest prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego m.in. w wyrokach z dnia 13 lipca 2006r., sygn. akt I OSK 1400/05, LEX 2754465, z dnia 7 marca 2008r., I OSK 415/07, niepubl., które Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela. W wyroku z dnia 13 lipca 2006r. Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, że istota wypłaty wynagrodzenia sprowadza się jedynie do skłonienia pracodawcy, aby wypełnił ciążący na nim obowiązek względem pracownika, wówczas gdy ten jest wymagalny. W przypadku wystąpienia sporu o roszczenie ze stosunku pracy, inspektor pracy nie może nałożyć obowiązku wypłaty należnego pracownikowi wynagrodzenia. Obowiązek ten nie ma bowiem uzasadnienia wymagalnego, z uwagi na toczący się spór, którego przedmiotem jest to, czy pracodawca jest zobowiązany do wypłaty świadczeń na rzecz pracownika, a jeśli tak, to w jakim rozmiarze. Inspektor pracy wydając nakaz wypłaty wynagrodzenia nie może rozstrzygnąć o roszczeniu pracownika, W tym zakresie, zgodnie z art. 262 ustawy z dnia 26.VI.1974r. kodeks pracy (Dz.U. z 1988r. Nr 21, poz. 94 ze zm.) kompetencja przynależy do sądu powszechnego. Powyższe stanowisko odnieść należy także do sporów o odprawę pośmiertną. Organy inspekcji pracy nie są zatem uprawnione do rozstrzygania sporów o wynagrodzenie lub inne świadczenie przysługujące pracownikowi pomiędzy pracownikiem a pracodawcą. Z tych względów inspektor pracy w niniejszej sprawie nie mógł nakazać pracodawcy wypłaty spornej odprawy pośmiertnej, a tym samym zaskarżoną decyzję jak również decyzję ją poprzedzającą należało wyeliminować z obrotu prawnego. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny oceniając legalność zaskarżonej decyzji uznał za niezgodne z prawem zastosowanie przez organ inspekcji pracy przepisów kodeksu pracy i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a, art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) orzekł jak w wyroku. Obowiązek wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji wynika z treści art.152 ustawy p.p.s.a.