I OSK 1689/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA: Wojciech Chróścielewski Sędziowie NSA Janina Antosiewicz (spr.) Mirosława Włodarczak - Siuda Protokolant Kamil Wertyński po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2007 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 lipca 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 882/06 w sprawie ze skargi W. K. przedstawiciela ustawowego małoletniej córki J. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 lipca 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 882/06 oddalił skargę W. K., działającego jako przedstawiciel małoletniej córki J. K. na decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył motywy decyzji organu, wydanej na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, którą odmówiono przyznania małoletniej J. K. renty w drodze wyjątku po zmarłej matce B. K. powołując się na brak szczególnych okoliczności, na skutek których matka małoletniej nie nabyła uprawnień do świadczenia ustawowego. Na podstawie art. 83 powołanej ustawy przyznanie świadczenia jest możliwe jeżeli wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z uwagi na to, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia zmarłej w pierwszej kolejności podlegają badaniu uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w omawianym przepisie odnosi się do osoby zmarłej. Za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Lekarz orzecznik ustalił, że matka małoletniej - B. K. była całkowicie niezdolna do pracy od 28 listopada 2004 r. B. K. zamarła w wieku 41 lat, a do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy miała udokumentowany łączny okres składkowy i nieskładkowy zaledwie 6 lat i 29 dni. Udokumentowana niezdolność do pracy powstała po 7 latach, 7 miesiącach i 29 dniach od ostatnio udokumentowanego okresu składkowego przypadającego na dzień 1 kwietnia 1997 r. Z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczność, na skutek których matka małoletniej J. nie nabyła uprawnień do świadczenia ustawowego. Powodem tego był bardzo długi okres niewykonywania zatrudnienia, spowodowany opieką nad dziećmi, który w świetle ustawy jest okresem nieskładkowym. Obowiązujące ustawowe ograniczenie, że przy ustalaniu prawa do świadczenia okresy nieskładkowe uwzględnia się w rozmiarze 1/3 udowodnionych okresów składkowych, nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy. Prezes ZUS powołał się też na utrwalone orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 września 2004 r. sygn. akt II SA/Wa 26/04, w którym wyrażono pogląd, że zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad dziećmi nie jest okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej lecz jej wyborem i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Natomiast podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. W skardze na powyższą decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych W. K. podniósł, że zmarła osierociła cztery córki I. (23 lata), M. (21 lat), A. (20 lat) i J. (5 lat). Sytuacja rodziny jest bardzo trudna. Skarżący przebywa na urlopie bezpłatnym do 31 grudnia 2010 r. i nie dostaje wynagrodzenia. Rodzina otrzymuje pomoc z Ośrodka Opieki Społecznej w [...] w postaci zasiłku rodzinnego przyznanego na A. i J. w wysokości 43 zł i dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w wysokości 220 zł miesięcznie na osobę. Córka I. otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 359,81 zł netto miesięcznie. Dzieci pragną kontynuować naukę. Zmarła matka była zatrudniona od 15 kwietnia 1978 r. do 31 marca 1989 r. w Szkolnym punkcie filialnym w [...]. W tym okresie urodziła trzy córki. Od 31 marca 1989 r. była osobą bezrobotną, na utrzymaniu skarżącego. Pomimo wielu starań nie mogła znaleźć pracy, z uwagi na brak miejsc pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Odpowiadając na zarzuty stwierdził, iż zmarła nigdy nie utrzymywała rodziny i zajmowała się wychowywaniem dzieci. Nie jest to jednakże szczególna okoliczność, lecz wybór. Oddalając tę skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielił pogląd organu o braku podstaw do przyznania świadczenia. Przepis art. 83 wymieniając cztery przesłanki wymaga łącznego ich spełnienia. Brak chociażby jednej uniemożliwia przyznanie renty. Sąd podkreślił, iż ustawa nie gwarantuje jego wypłaty, pozostawiając przyznanie świadczenia do uznania organu. Nie oznacza to dowolności, co wynika z obowiązku stosowania w tych sprawach przepisów k.p.a. Prezes ZUS podejmujący decyzję w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Zdaniem Sądu pierwszej instancji postępowanie przeprowadzone zostało zgodnie z wymogami k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek, uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jest prawidłowe. Decyzja odmawiająca wymienionego świadczenia nie narusza zatem prawa. Jednym z warunków przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest zaistnienie szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione warunki ustawowe do uzyskania świadczenia. Z akt postępowania administracyjnego wynika, że zmarła w wieku 41 lat matka małoletniej J. K. legitymowała się łącznym okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 6 lat i 29 dni. W związku z tym, że w czasie niewykonywania zatrudnienia B. K. zajmowała się dziećmi, co w świetle przepisów ustawy o emeryturach i rentach stanowi okres nieskładkowy, przy rozpatrywaniu wniosku o świadczenie Prezes ZUS uwzględnił powyższe i do wymaganego okresu doliczył 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Prawidłowo zatem ustalono wymiar okresów składkowych i nieskładkowych. W sprawie nie wykazano jednak szczegółowych okoliczności uniemożliwiających spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Sąd podzielił pogląd organu, że nie stanowi szczególnej okoliczności zajmowanie się domem i opieka nad dziećmi, co także stwierdził w swym wyroku WSA w Warszawie sygn. akt II SA/Wa 26/04. Sąd zauważa, że niezależnie od tego jak wielkie znaczenie dla dzieci ma ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Nie czyni bowiem osoby sprawującej opiekę niezdolną do pracy. W świetle ustaleń postępowania administracyjnego, które Sąd przyjął za prawidłowe całkowita niezdolność do pracy B. K. powstała dopiero 29 listopada 2004 r., a zatem po 7 latach, 7 miesiącach i 29 dniach od ostatnio udowodnionego okresu składkowego. Choroba B. K. stanowi usprawiedliwienie dla braku ubezpieczenia dopiero od tej daty. Sąd podzielił pogląd organu, że matka małoletniej w okresie 10 lat przed dniem powstania niezdolności do pracy nie osiągnęła wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego. Ponadto nie została wykazana w tej sprawie przesłanka szczególnych okoliczności, wskutek których ubezpieczona nie mogła nabyć prawa do świadczenia. Z tych względów Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zw. dalej ustawą P.p.s.a. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł W. K. działający w imieniu małoletniej córki J. K., reprezentowanej przez adwokata A. G. i jako podstawę wskazał przepis art. 174 pkt 1 ustawy P.p.s.a. zarzucając naruszenie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez błędną wykładnię. Skarga kasacyjna domaga się zmiany zaskarżonego wyroku przez przyznanie małoletniej renty w drodze wyjątku ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu i zasądzenia kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przytaczając ustalenia dotyczące okresów zatrudnienia B. K. stwierdzono, że po wykorzystaniu zasiłku dla bezrobotnych B. K. nie podjęła pracy, w dniu 29 października 2001 r. urodziła córkę J. a następnie zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem czwórki małoletnich dzieci. Zdaniem strony B. K. miała trudności z podjęciem pracy nie z tego względu, że zajmowała się wychowywaniem dzieci i prowadzeniem domu, ale z uwagi na fakt, że zamieszkiwała w rejonie objętym wysokim bezrobociem i nie była w stanie znaleźć pracy. W tej sytuacji okoliczność, że od ostatnio udowodnionego okresu składkowego minęło 7 lat, 7 miesięcy i 29 dni powinna być oceniana jako sytuacja nadzwyczajna, tym bardziej że B. K. zachorowała później i ta okoliczność wykluczała całkowicie podjęcie przez nią pracy zarobkowej. Brak pracy wynikał więc jedynie z przyczyn zupełnie obiektywnych i niezależnych od niej. Stan faktyczny w tej sprawie nie jest kwestionowany, nie ma naruszeń istotnych przepisów postępowania, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego. Wniosek o wydanie wyroku co do istoty znajduje oparcie w art. 188 ustawy P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Wskazany jako naruszony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny przepis art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zawiera dwa ustępy. Skarga kasacyjna nie wskazuje wprawdzie, o który z tych ustępów chodzi, jednakże z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że zarzut odnosił się do przepisu art. 83 ust. 1 ustawy, zaś błąd w wykładni dotyczył istnienia szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły ubezpieczonej spełnienie warunków do uzyskania renty w drodze ustawy. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy przewiduje możliwość przyznania przez Prezesa ZUS świadczenia w drodze wyjątku tym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodzin, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, a nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Z brzmienia powołanego przepisu wynika, że ubiegający się o świadczenie wszystkie te warunki winni spełniać łącznie, zaś gdy odnosi się do członków rodziny pozostałych po zmarłym, ich uprawnienia mają charakter pochodny. W zaskarżonym wyroku, podzielając stanowisko prezesa ZUS Sąd przyjął, iż brak jest w tej sprawie szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy, wskutek których B. K., zmarła w wieku 41 lat, legitymująca się łącznie okresem składkowym i nieskładkowym w wymiarze 6 lat i 29 dni nie spełniła warunków do uzyskania prawa do świadczeń przez jej małoletnie dziecko. Ustawa nie definiuje co należy uznać za szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że winny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne i niezawinione. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej wyjątkowej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten winien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności, niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania. Z ustaleń dokonanych w tej sprawie wynika, że B. K., po której śmierci przyznania świadczenia domaga się jej mąż dla małoletniej córki w okresie swego życia przez krótki czas pozostawała w zatrudnieniu (ponad 3,5 roku) zajmując się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci, oraz korzystała z zasiłku dla bezrobotnych co łącznie sumowało się na 6 lat i 29 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Uwzględniając wiek B. K., okres aktywności zawodowej, okres wykonywania pracy, a także okresy nieskładkowe nie można przyjąć, że nie mogła ona uzyskać wymaganego okresu ubezpieczenia wskutek szczególnych okoliczności, od niej niezależnych. Właściwie Sąd I instancji i organ oceniły, że zajmowanie się domem i wychowaniem dzieci nie stanowi szczególnej okoliczności w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1, lecz było wynikiem wyboru B. K. Zarzuty skargi kasacyjnej nie podważają ustalonego stanu faktycznego. Stąd twierdzenie, że szczególną okoliczność uniemożliwiającą podjęcie pracy było wysokie bezrobocie nie może stanowić uzasadnienia do zarzutu naruszenia prawa materialnego. Naczelny Sąd Administracyjny, będąc na podstawie art. 183 § 1 ustawy P.p.s.a. związany granicami skargi, nie może uwzględnić bezrobocia jako szczególnej okoliczności jeżeli skarga kasacyjna nie podważała prawidłowości dokonanych przez organ a następnie przez Sąd ustaleń, przez oparcie jej na podstawie z art. 174 pkt 2 ustawy P.p.s.a. Zarzut naruszenia prawa materialnego nie upoważniał Sądu do badania, czy okoliczność ta miała miejsce i wpływ na wynik sprawy. Z powyższych względów na podstawie art. 184 ustawy P.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji.