I OSK 1913/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: .Sędzia NSA Piotr Przybysz (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Zygmunt Zgierski Sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej S.Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 26 października 2021 r., sygn. akt II SA/Bd 1007/20 w sprawie ze skargi S.Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Toruniu z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku stałego oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z 26 października 2021 r., sygn. akt II SA/Bd 1007/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy po rozpoznaniu skargi S.Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Toruniu z [...] sierpnia 2020 r., nr [...], w przedmiocie zasiłku stałego oddalił skargę. Skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie złożył S.Z., zastępowany przez adwokata ustanowionego z urzędu, zaskarżając wyrok w całości. W skardze kasacyjnej zarzucono Sądowi I instancji naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. w zw. z 243 § 1 p.p.s.a, art. 49 § 1 p.p.s.a w zw. z art. 257 p.p.s.a., polegające na braku rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy, zaniechanie wezwania skarżącego do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy, co skutkowało pozbawieniem wyżej wymienionego możności obrony swoich praw w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym. Mając na uwadze powyższe zarzuty, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy. Pismem z dnia 21 czerwca 2022 r. (data prezentaty) na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. zrzeczono się rozprawy w przedmiocie rozpoznania skargi kasacyjnej. Strona przeciwna nie złożyła odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i dlatego została oddalona. W pierwszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony w terminie czternastu dni od doręczenia skargi kasacyjnej nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie skarżący zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym. Przystępując do rozważań na tle podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, należało wspomnieć, że według art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., w brzmieniu obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok w przypadku, gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Mając to na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny mógł zrezygnować z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i sprowadzić swoją dalszą wypowiedź już tylko do rozważań mających na celu ocenę zarzutów postawionych wobec wyroku Sądu I instancji. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego czy też procesowego określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zmiana lub rozszerzenie podstaw kasacyjnych ograniczone jest określonym w art. 177 § 1 p.p.s.a. terminem do wniesienia skargi kasacyjnej. Rozwiązaniu temu towarzyszy równolegle uprawnienie strony postępowania do przytoczenia nowego uzasadnienia podstaw kasacyjnych sformułowanych w skardze. Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega więc zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania. W rozpatrywanej skardze kasacyjnej postawiono zarzut nieważności postępowania oparty o przepis art. 185 § 2 pkt 5 p.p.s.a. w zw. z 243 § 1 p.p.s.a oraz art. 49 § 1 p.p.s.a w zw. z art. 257 p.p.s.a. Zgodnie z dyspozycją art. 185 § 2 pkt 5 p.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. Formy naruszenia powyższego przepisu autor skargi kasacyjnej upatruje w braku wezwania skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, a w konsekwencji braku rozpoznania tego wniosku przez Wojewódzki Sąd Administracyjny przed merytorycznym rozpoznaniem sprawy. Należy zatem wskazać, że do pozbawienia strony możliwości obrony jej praw dochodzi, gdy z powodu naruszenia przez sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji. Termin "pozbawienie możności obrony swych praw" należy rozumieć ściśle – chodzi o kardynalne błędy dotyczące udziału strony w postępowaniu sądowym, a nie jakiekolwiek usterki czy utrudnienia w tym zakresie. Generalnie rzecz ujmując, pozbawienie strony możności obrony swych praw w procesie stwarza sytuację, w której sąd nie powinien w ogóle przystępować do ostatecznego merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 października 2021 r., I GSK 650/21). Pozbawienie strony możliwości obrony należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy, przy czym istotnie uznaje się, że zachodzi ono w sytuacji nierozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu, w konsekwencji czego strona nie jest przez niego reprezentowana na rozprawie. Sytuacja ta jest szczególnie jaskrawa, gdy w powyższych warunkach dochodzi do zamknięcia przez sąd rozprawy i wydania wyroku (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 marca 2010 r., II OSK 394/10). W świetle powyższych konstatacji zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego argumentacja zaprezentowana w uzasadnieniu skargi kasacyjnej zasługuje na aprobatę jedynie w zakresie rozważań natury ogólnej, w których przytoczono poglądy judykatury co do przesłanek normy z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. Natomiast przywołane przez autora skargi twierdzenia o charakterze subsumpcyjnym zmierzające do wykazania, że Sąd I instancji wyrokował bez uprzedniego rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, nie znajdują odzwierciedlenia w dołączonych do akt sprawy głównej aktach o sygn. II SPP/Bd 187/20 i jako takie nie zasługują na uwzględnienie. Z akt sprawy wynika, że skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w piśmie wszczynającym postępowanie ze skargi przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym. Wniosek ten nie został jednak złożony na formularzu urzędowym, o którym mowa w art. 252 § 2 p.p.s.a. Zarządzeniem z 2 listopada 2020 r. wniosek zarejestrowano w repertorium SPP pod sygn. akt II SPP/Bd 187/20. Następnie w wykonaniu zarządzenia z 16 listopada 2020 r. pismem z 25 listopada 2020 r. przesłano skarżącemu urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy w celu jego wypełnienia i przedłożenia w terminie 7 dni od daty doręczenia wezwania pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. W dniu 14 grudnia 2020 r. (data prezentaty) skarżący nadesłał wypełniony formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy. Postanowieniem z 17 grudnia 2020 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego oddalił wniosek w zakresie ustanowienia pełnomocnika (pkt 1) oraz umorzył postępowanie z wniosku w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (pkt 2). Od powyższego rozstrzygnięcia skarżący złożył sprzeciw, po rozpoznaniu którego w dniu 5 marca 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowił utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zestawienie powyższych czynności prowadzi do konkluzji, że Sąd I instancji nie tylko dochował procedury naprawczej, o której mowa w art. 49 § 1 w zw. z art. 257 p.p.s.a., ale przede wszystkim rozpoznał wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy przed merytorycznym zakończeniem sprawy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie sposób więc podzielić stanowiska, że skarżący został pozbawiony możliwości obrony swoich praw w toku postępowania przed Sądem I instancji. W związku z prawomocnie zakończonym postępowaniem z wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy przywołane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej okoliczności związane z osobą skarżącego (stan zdrowia, brak wiedzy prawniczej, brak dostępu do Internetu i komputera) na obecnym etapie rozpoznawania sprawy pozostają irrelewantne dla oceny zasadności skargi kasacyjnej. W szczególności zamierzonego skutku w postaci uchylenia zaskarżonego wyroku nie mogła odnieść argumentacja odnosząca się do braku wyznaczenia rozprawy zdalnej oraz braku możliwości sprawdzenia przez skarżącego terminu posiedzenia niejawnego. Z okoliczności tych autor skargi nie czyni wprawdzie odrębnego zarzutu, lecz poczytuje je jako konsekwencję nierozpoznania wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy, niemniej podkreślenia wymaga, że w regulacji art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. chodzi wyłącznie o realne pozbawienie strony możności obrony swoich praw, a nie tylko hipotetyczne. Tymczasem, jak wynika ze zgromadzonej w aktach dokumentacji, w pismach z 1 czerwca 2021 r. i 21 lipca 2021 r. skarżący został dwukrotnie poinformowany przez Sąd I instancji o możliwości wypowiedzenia się w sprawie, przy czym informacje te zostały sformułowany w sposób klarowny i precyzyjny. Należy w tym miejscu podzielić ugruntowane w orzecznictwie stanowisko, że przepis art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 1842 – dalej: ustawa COVID), na podstawie którego zarządzeniem Zastępcy Przewodniczącego II Wydziału Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 28 maja 2021 r. sprawę skierowano na posiedzenie niejawne, należy traktować jako przepis szczególny w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami ustawy COVID była ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w chwili wyrokowania przez Sąd I instancji istniały takie okoliczności, które w stanie pandemii oraz w okresie jednego roku po jego zakończeniu nakazywały uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania sądów administracyjnych (por. uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19 i II OPS 1/20). W tym stanie rzeczy brak możliwości sprawdzenia terminu posiedzenia niejawnego oraz brak wyznaczenia rozprawy zdalnej z przyczyn leżących wyłącznie po stronie skarżącego, przy prawomocnym rozstrzygnięciu o wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie stanowi przejawu pozbawienia skarżącego możności obrony jego praw. Z przedstawionych względów skarżący kasacyjnie niezasadnie stawia Sądowi I instancji zarzut nieważności postępowania wynikający z pozbawienia możności obrony swych praw z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. Sąd kasacyjny nie stwierdził również, by w rozpoznawanej sprawie zachodziła inna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a.