I OZ 1711/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno po rozpoznaniu w dniu 22 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. B. na rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 2 postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 października 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 1442/15 o odmowie zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. B. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu podania postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 5 października 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, IV SA/Wa 1442/15, ustanowił dla B. B. adwokata w ramach przyznania prawa pomocy i odmówił zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. B. na postanowienie Ministra Finansów z [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu podania. W uzasadnieniu Sąd I instancji podniósł, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym. Na wnioskodawcy spoczywa więc ciężar wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W niniejsze sprawie wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd I instancji wskazał, że wysokość wpisu od skargi wynosi 100 zł. Jest to najniższy wpis w postępowaniu sądowoadministracyjnym (art. 233 p.p.s.a.)., także wysokość ewentualnych innych opłat sądowych w przedmiotowym postępowaniu jednorazowo nie przekroczy 100 zł, np. opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku czy wpis od skargi kasacyjnej lub zażalenia. Sąd podkreślił również, że skarżący uzyskuje stały dochód ze świadczenia emerytalnego w wysokości 1.615,79 zł. Jest również właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni ponad 6,5 ha, które bezumownie użytkuje jego syn. Z kolei, wykazane przez skarżącego, konieczne wydatki obejmują opłaty za energię elektryczną, koszty zakupu leków oraz podatek rolny. Wedle nadesłanej faktury i potwierdzenia wpłaty, opłaty za energię elektryczną wynoszą średnio 325,93 zł w rozliczeniu dwumiesięcznym, co daje niespełna 163 zł miesięcznie. Z kolei, deklarowana przez skarżącego wysokość wydatków na leki wynosi około 100 zł. Ponadto jak wynika z decyzji Wójta Gminy W. ustalających wymiar zobowiązań z tytułu podatków rolnego i leśnego, zobowiązanie skarżącego za bieżący rok wynosi 1.071 zł, za ubiegły rok 1.119 zł, a za 2013 rok tyle samo, co za bieżący. Przy czym, zgodnie z decyzjami, skarżący zobowiązany jest uiścić pierwsze (z dwóch) raty zobowiązań za wszystkie wskazane okresy, w terminie do 15 września 2015 r. Łączna kwota rat płatnych w tym terminie wynosi 1.632 zł. Sąd I instancji podkreślił, że jakkolwiek wskazana wyżej łączna kwota rat nieznacznie przekracza wysokość emerytury skarżącego, to należy mieć na uwadze, że dotyczy ona zobowiązań nie tylko za bieżący rok, ale także za lata 2013 i 2014. Ponadto, raty w takiej wysokości skarżący zobowiązany jest zapłacić w tym roku tylko dwukrotnie - do 15 września i do 15 listopada. Co więcej, o ile tak jak podaje skarżący, jego syn bezumownie użytkuje należące do skarżącego gospodarstwo rolne, to należy zakładać, że partycypuje on w ponoszeniu przez ojca opłat związanych z własnością tego gospodarstwa bądź udziela mu wsparcia w pokryciu innych, koniecznych wydatków, jak np. wydatki na leki czy opłaty za energię elektryczną, albowiem w świetle art. 128 w zw. z art. 129 i art. 133 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm.), syn jest zobowiązany do dostarczania skarżącemu środków utrzymania, jeżeli ten znajduje się w niedostatku. Sąd I instancji stwierdził, że biorąc pod uwagę: 1) ustaloną powyżej wysokość opłat sądowych w przedmiotowej sprawie; 2) dochód uzyskiwany przez skarżącego z emerytury; 3) wykazaną przez wnioskującego wysokość koniecznych wydatków oraz ich rozłożenie w czasie, a także aktualny poziom cen dóbr i usług niezbędnych do zaspokojenia innych, koniecznych potrzeb, jak wyżywienie, czy ubranie; 4) majątek nieruchomy skarżącego w postaci gospodarstwa rolnego o powierzchni ponad 6,5 ha, które - wedle oświadczenia - bezumownie użytkuje syn skarżącego; 5) obowiązek alimentacyjny syna wobec ojca, który bezumownie użytkuje należące do skarżącego gospodarstwo rolne, a także przesłanki przemawiające za partycypowaniem przez syna w ciężarach związanych z własnością gospodarstwa rolnego, nie ma podstaw, aby przyjąć, że skarżący nie jest w stanie wygospodarować 100 zł na wpis od skargi czy też inne, ewentualnie należne na kolejnych etapach postępowania, opłaty sądowe. Skarżący nie wykazał więc, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Na rozstrzygnięcie zawarte w punkcie drugim powyższego postanowienia B. B. wniósł zażalenie, w którym podniósł, że jego sytuacja zdrowotna oraz finansowa jest krytyczna i nie zgadza się z argumentami Sądu, albowiem "jeśli by uzyskiwano przychody z gospodarstw rolnych, to by tyle ziemi nie leżało odłogiem". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Służy realizacji zasady dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Podkreślenia wymaga, że generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie winna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, nie będących niezbędnymi dla utrzymania (post. SN z 24 lipca 1980 r., I CZ 99/1980, Lex 8257). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (post. NSA z 4 kwietnia 2011 r., II FZ 103/11; 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W związku z powyższym przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z treści powołanego przepisu wynika ponadto, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione, a zatem to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że zachodzą okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku, tj. że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Podkreślić należy, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie bada się sytuacji majątkowej skarżącego tylko w granicach jego zdolności zarobkowych, czy możliwości płatniczych, lecz dokonuje się tej oceny na tle sytuacji majątkowej w gospodarstwie domowym skarżącego, a więc bierze się również pod uwagę sytuację majątkową i możliwości płatnicze wszystkich osób pozostających wraz ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zasadnie przyjął, że skarżący nie wykazał, aby jego sytuacja majątkowa uzasadniała wydanie odmiennego, niż zaskarżone postanowienia. Również w zażaleniu nie wykazano zasadności wniosku. Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. W judykaturze powszechnie natomiast przyjęty jest pogląd, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienia NSA z 4 grudnia 2014 r., I OZ 1113/14 i z 5 listopada 2014 r., I OZ 982/14). Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. Wnioskodawca decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że prawo pomocy należy mu przyznać. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków i przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na prowadzenie tych spraw. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W niniejszej sprawie sytuacja taka nie ma miejsca. Zgodnie z analizą przeprowadzoną przez Sąd I instancji sytuacja materialna, jak i rodzinna, skarżącego nie uzasadnia zwolnienia od kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.