I OZ 568/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska po rozpoznaniu w dniu 3 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M.K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 22 kwietnia 2015 r. o sygn. akt II SA/Lu 5/14 w sprawie ze skargi M.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zamościu z dnia 24 września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zmiany decyzji w sprawie zwrotu należności za pobyt w domu pomocy społecznej postanawia: oddalić zażalenie. Skarżąca M.K. w zakreślonym terminie złożyła na urzędowym formularzu symbol "PPF" wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata. Uzasadniając wniosek skarżąca wyjaśniła, że jest osobą samotnie gospodarującą, utrzymuje się z renty w kwocie 590,75 zł, a w skład jej majątku wchodzi mieszkanie o pow. 60 m2. Jednocześnie podkreśliła, że jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji i posiada wiele schorzeń, co powoduje znaczne wydatki na zakup leków i dojazdy do lekarzy specjalistów, które – według oświadczenia skarżącej – wynoszą ok. 350 zł miesięcznie. Dodatkowo wskazała, że wydaje ok. 350 zł miesięcznie na zakup żywności oraz ok. 90 zł miesięcznie na opłaty za energię, gaz, opał i wodę. Na wezwanie referendarza skarżąca nadesłała dodatkowe dokumenty źródłowe, w tym zaświadczenie ZUS z dnia 20 marca 2015 r. o wysokości pobieranej emerytury i renty, wyciąg z jej rachunku bankowego za okres od 1 listopada 2014 r. do 18 marca 2015 r. oraz zaświadczenie Burmistrza F. z 17 marca 2015 r. stanowiące, iż jest podatnikiem podatku rolnego. Po rozpoznaniu wniosku starszy referendarz sądowy postanowieniem z dnia 27 marca 2015 r. odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. Referendarz uznał, że w świetle złożonego wniosku oraz nadesłanych dokumentów brak podstaw do przyjęcia, że skarżąca wykazała spełnienie przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy w częściowym zakresie. W ocenie referendarza sytuacja materialna skarżącej nie należy do wyjątkowo trudnych. Ma ona bowiem zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe, posiada majątek nieruchomy (mieszkanie o pow. 60 m2, nieruchomość rolną o pow. 0,46 ha fiz., tj. 0,48 ha przel. (zaświadczenie Burmistrza F. z dnia 17 marca 2015 r.). Dochód skarżącej – jak ustalił referendarz na podstawie nadesłanych dokumentów źródłowych – jest o wiele większy, niż wynika to z oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu. Skarżąca pobiera emeryturę i rentę w wysokości 3.357,87 zł brutto (3.290,56 zł netto) oraz dodatek pielęgnacyjny (zaświadczenie ZUS z dnia 20 marca 2015 r.). Z tego tytułu na rachunek bankowy skarżącej w dniu 26 lutego 2015 r. wpłynęła łącznie kwota 3.655,00 zł, zaś w dniu 1 marca 2015 r., tj. na 1 dzień przed złożeniem wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie niniejszej, na koncie skarżącej znajdowała się kwota 3.677,10 zł. Porównując zatem miesięczny dochód skarżącej (3.655,00 zł), do wykazanych przez nią w urzędowym formularzu wydatków związanych z utrzymaniem koniecznym (ok. 600 zł), referendarz stwierdził, że brak podstaw do uznania, że skarżąca w chwili złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie dysponowała środkami pieniężnymi na opłacenie kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia. Podniosła, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 30 marca 2015 r. została uznana za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. Wskazała również, iż cierpi na szereg chorób, przez co wymaga pomocy innych osób nawet przy podstawowych czynnościach życiowych, a jej stan zdrowia nie rokuje poprawy. Jej zdaniem znaczną część swoich dochodów (ok. 900 zł miesięcznie) przeznacza na leki i dojazdy do lekarzy specjalistów, koszty żywności, odzieży, środków czystości oraz stałe opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę, itp. Dodatkowo pomaga finansowo swoim dwóm wnukom, przekazując im każdego miesiąca kwoty po 450 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2015 r. o sygn. akt II SA/Lu 5/14 odmówił przyznania prawa pomocy. Rozpoznając wniosek skarżącej na skutek złożonego przez nią sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 27 marca 2015 r. Sąd na wstępie podkreślił, że instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania, w tym kosztów niezbędnych dla ustanowienia pełnomocnika. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (por. H. Knysiak-Molczyk: Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). W ocenie Sądu pierwszej instancji wniosek M.K. nie zasługiwał na uwzględnienie. Analiza sytuacji materialnej skarżącej nie dawała bowiem zdaniem Sądu podstaw do przyjęcia, jakoby nie była ona w stanie bez uszczerbku w kosztach utrzymania koniecznego ponieść kosztów ustanowienia w niniejszej sprawie profesjonalnego pełnomocnika. Podkreślić należy, że w świetle § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. z 2013 r. poz. 461 z późn. zm.), koszt ustanowienia adwokata w niniejszym postępowaniu sądowym (w I instancji) to kwota 240 zł. Tymczasem z nadesłanych przez skarżącą dokumentów źródłowych wynika, że posiada ona stały dochód – pobiera zarówno emeryturę, jak i rentę w wysokości 3.357,87 zł brutto (3.290,56 zł netto), przy czym kwota ta nie uwzględnia przyznanego skarżącej dodatku pielęgnacyjnego. Stałe miesięczne koszty utrzymania skarżącej obejmujące koszty zakupu leków i dojazdów do lekarzy, wynoszą zaś – zgodnie z jej oświadczeniem wyrażonym w sprzeciwie – ok. 900 zł. Zatem po odliczeniu owych kosztów utrzymania od dochodów skarżącej w wysokości netto stwierdzić należy, iż miesięcznie do dyspozycji pozostaje jej kwota ok. 2.390 zł. Ponadto skarżąca posiada majątek w postaci mieszkania o powierzchni 60 m2 oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 0,46 ha. Zgodnie zaś z ugruntowanym w orzecznictwie stanowiskiem, posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA: z dnia 14 lipca 2006 r., sygn. akt II OZ 726/06 oraz z dnia 25 listopada 2013 r., sygn. akt I OZ 1132/13 – publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Tym samym Sąd stwierdził, że rzeczywista i aktualna sytuacja majątkowa skarżącej umożliwia jej samodzielne pokrycie kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika w niniejszej sprawie, a zatem odmowa przyznania jej prawa pomocy w tym zakresie w żaden sposób nie ogranicza jej prawa do sądu. Za uwzględnieniem wniosku skarżącej nie mógł również przemawiać argument, iż poza pokrywaniem własnych kosztów utrzymania wspiera ona finansowo swoje wnuki. Chęć udzielania pomocy finansowej członkom rodziny nie może bowiem wyprzedzać obowiązku pokrywania kosztów sądowych w inicjowanych przez wnioskującego o przyznanie prawa pomocy postępowaniach sądowych. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła M.K. Zdaniem skarżącej orzeczenie to stanowi faktyczne odmówienie stronie prawa do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W niniejszym postępowaniu przedmiotem żądania skarżącej było ustanowienie adwokata, co w świetle art. 245 § 1 p.p.s.a. stanowi wniosek o prawo pomocy w zakresie częściowym. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ustalenia Sądu pierwszej instancji. Analiza wskazanych wyżej dochodów i wydatków wnioskodawczyni unaocznia, że ustanowienie przez nią adwokata nie prowadziłoby do wyraźnego uszczerbku dla koniecznego utrzymania przez nią siebie czy rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Miesięczna kwota dochodu skarżącej, przekraczająca 2000 złotych, wystarczy obecnie do wygospodarowania – bez uszczerbku dla niej – środków na wynajęcie adwokata. Nie dochodzi zatem do zabronionego konstytucyjnie i konwencyjnie ograniczenia prawa do sądu skarżącego. Podkreślić zaś należy, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że jest w istocie finansowana ze środków podatników. W niniejszej sprawie brak było zatem podstaw do przyznania prawa pomocy skarżącej choćby w częściowym zakresie. Godzi się przy tym podkreślić, że sam fakt schorowania skarżącej nie uzasadnia przyznania prawa pomocy, okoliczność ta nie została bowiem uwzględniona samoistnie przez ustawodawcę. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie, mając za podstawę art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.