II FZ 1074/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia WSA (del.) Grażyna Nasierowska, po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 23 września 2013 r. sygn. akt I SA/Gl 748/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi R. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 29 marca 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych postanawia - oddalić zażalenie - Postanowieniem z 23 września 2013 r., sygn. akt I SA/Gl 748/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił Skarżącemu R. P. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Przedstawiając stan sprawy Sąd I instancji podał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżący wskazał, że nie uzyskuje żadnych dochodów i dlatego musi korzystać z pomocy rodziny. Ponadto zobowiązany jest do zapłaty alimentów wobec syna w wysokości 1.000 zł miesięcznie. Skarżący wskazał, że posiada nieruchomość zabudowaną o wartości około 70.000 zł. Do wniosku dołączył odpis decyzji z 25 marca 2013 r. o uznaniu go za osobę bezrobotną i odmowie przyznania mu prawa do zasiłku. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dokumentów oraz złożenia wyjaśnień dotyczących sytuacji finansowej Skarżącego, jego pełnomocnik wskazał, że Skarżący zamieszkuje wraz z matką w należącym do niej lokalu, lecz nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego, korzystając jedynie z jej wsparcia finansowego. Powtórzył, że nie uzyskuje on jakichkolwiek dochodów, ale utracił status bezrobotnego, nie stawiając się na wezwania urzędu pracy. Pełnomocnik wyjaśnił również, że Skarżący nie posiada rachunku bankowego. Zapowiedział też nadesłanie odpisu wyroku zasądzającego alimenty, o który wystąpił do właściwego sądu. Pełnomocnik przedłożył również: oświadczenie matki Skarżącego, według którego w okresie trzech miesięcy udzieliła ona pomocy synowi w kwocie 300 zł, dwa rachunki związane z utrzymaniem mieszkania, wystawione na matkę Skarżącego, skierowane do niej zawiadomienie o wysokości opłat za mieszkanie, umowę, na podstawie której uzyskała ona tytuł prawny do lokalu, zeznanie podatkowe Skarżącego za ubiegły rok (wykazano w nim przychód z działalności gospodarczej w kwocie 11.630 zł, koszty jego uzyskania w kwocie 20.000 zł i stratę w kwocie 8.370 zł), oświadczenie matki syna skarżącego z 18 sierpnia 2010 r., że alimenty w kwocie 1.000 zł są płacone do jej rąk "od dnia przysądzenia do dnia dzisiejszego" oraz pocztowe potwierdzenia zapłaty tych alimentów za różne miesiące w ciągu ostatnich dwóch lat (ostatnie potwierdzenie dotyczy wpłaty kwoty 3.000 zł w kwietniu bieżącego roku). Postanowieniem z 7 sierpnia 2013 r. referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy. Wobec wniesienia przez Skarżącego sprzeciwu postanowienie to utraciło moc. W uzasadnieniu postanowienia, Sąd I instancji odwołując się do treści art. 246 §1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm., dalej - "P.p.s.a."), przypomniał o ciążącym, na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, obowiązku wykazania, że jej sytuacja materialna uprawnia do skorzystania z tego prawa. Wskazał, że dotyczy to zwłaszcza wnioskodawcy, który reprezentowany jest przez profesjonalnego pełnomocnika. Sąd I instancji zauważył, że Skarżący nie wykonał wezwania w dostatecznym stopniu, co uniemożliwiło wolną od wątpliwości ocenę przesłanek przyznania prawa pomocy w rozpatrywanym przypadku. Sąd I instancji wskazał, że większość nadesłanych materiałów nie dotyczyła bezpośrednio Skarżącego, lecz obrazowała sytuację jego matki, z którą ma on nie pozostawać we wspólnym gospodarstwie domowym. Sąd I instancji zwrócił uwagę na okoliczność, że kwoty uiszczane przez Skarżącego z tytułu alimentów przekraczają znacznie kwotę deklarowanych przez niego dochodów, a także niewielkich dochodów jego matki. Ważne przy tym jest to, że najwyższa wpłata, w wysokości 3.000 zł, została przez niego dokonana w kwietniu bieżącego roku, czyli w czasie, gdy miał on być już osobą bezrobotną, niemającą prawa do zasiłku. Zdaniem Sądu I instancji, wątpliwości, jakie wiążą się z tym faktem, nie rozwiewa oświadczenie pełnomocnika na temat przyczyn, dla których Skarżący nie jest już zarejestrowany, jako bezrobotny. Dokumentów w tym zakresie nie nadesłano nawet przy sprzeciwie, pomimo wyraźnej sygnalizacji konieczności ich przedłożenia. Podobnie enigmatycznie przedstawia się kwestia rachunku bankowego Skarżącego. Poprzestano w tym zakresie wyłącznie na oświadczeniach, że Skarżący nie posiada rachunku bankowego, chociaż wezwanie precyzowało sposób, w jaki należało udokumentować likwidację tego rachunku po dniu 20 kwietnia 2009 r. (zaświadczenie banku lub umowa o zamknięciu rachunku bankowego). W tym dniu sporządzono protokół kontroli, w której wskazano numer posiadanego wówczas przez Skarżącego rachunku bankowego. Nie udowodniono zatem, że rachunek ów został zamknięty, co w ocenie Sądu I instancji, nie pozwala wykluczyć, że Skarżący nadal go wykorzystuje lub zgromadził na nim jakieś środki. Zdaniem Sądu I instancji, materiał dowodowy nadesłany przez pełnomocnika nie przyczynia się do pełnego wyjaśnienia sytuacji Skarżącego, nie potwierdzając przywołanych przez niego okoliczności. Profesjonalny pełnomocnik powinien podjąć starania celem nie tylko nadesłania wszystkich dokumentów wskazanych w wezwaniu, czego w rozpatrywanym przypadku nie uczynił, ale i wykazania powodów, dla których część z nich nie może być przedłożona. W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik Skarżącego zarzucił zaskarżonemu postanowieniu: - błąd w ustaleniach faktycznych, mający wpływ na treść zaskarżonego postanowienia, poprzez przyjęcie, że Skarżący w dostatecznym stopniu nie wykazał, że znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej, skutkującej niemożnością poniesienia kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny, podczas gdy przedstawiony przez niego materiał dowodowy jest wystarczający dla oceny możliwości uiszczenia przez Skarżącego opłaty od skargi, - błąd w ustaleniach faktycznych, mający wpływ na treść zaskarżonego postanowienia, poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że Skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym - zwolnienia od opłat sądowych, podczas gdy jego sytuacja materialna w sposób niepozostawiający wątpliwości wskazuje na niemożność poniesienia kosztów postępowania. W konsekwencji zarzucono: - naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 246 §1 pkt 2 P.p.s.a, poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji uznanie, że nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie Skarżącemu prawa pomocy, podczas gdy Skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co doprowadziło do: - naruszenia przepisów prawa ustrojowego i materialnego tj. art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, poprzez faktyczne pozbawienie Skarżącego prawa do sądu w sytuacji, w której wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Wobec powyższego pełnomocnik Skarżącego wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia, poprzez przyznanie Skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie w całości od kosztów sądowych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 §1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 P.p.s.a. Z ogólnej zasady wyrażonej w powołanym przepisie wynika, że każdy wnoszący sprawę do Sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt II OZ 476/12, wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do Sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Strona powinna zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do Sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na stronie. Wynika to z treści art. 252 §1 P.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Także z użytego w art. 246 §1 pkt 2 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże" wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (tak w niniejszej sprawie) spoczywa na stronie. Wobec tego pochodzące od niej informacje na temat jej możliwości płatniczych, powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Jeżeli zawarte we wniosku dane okażą się niewystarczające lub budzą wątpliwości, strona ma obowiązek złożyć na wezwanie dodatkowe informacje lub dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Możliwość wezwania daje Sądowi przepis art. 255 P.p.s.a. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 15 marca 2012 r. sygn. akt II FZ 175/12, konstrukcja tego przepisu zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 P.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz ustalenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że czynności określone w art. 255 P.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W jego interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie Skarżący nie udokumentował istotnych okoliczności podnoszonych na etapie postępowania przed Sądem I instancji tj. nie udokumentował kwestii związanych z ewentualnym zamknięciem lub likwidacją rachunku bankowego oraz jego aktualnym statusem jako osoby bezrobotnej. Ponadto nie nadesłał żadnych innych dokumentów oraz nie złożył wyjaśnień, które wyjaśniałyby poważne wątpliwości, co do jego sytuacji finansowej, jakie zrodziły się przy ocenie złożonych przez niego oświadczeń. W takiej sytuacji Skarżący powinien liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że wykazał przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Oceny dokonanej przez Sąd I instancji nie może zmienić nadesłane, dopiero wraz z zażaleniem, zaświadczenia z urzędu pracy (z zaświadczenia tego wynika, że Skarżący był zarejestrowany jako osoba bezrobotna od 25 marca 2013 r. do 1 kwietnia 2013 r.) oraz zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego. Warto zwrócić uwagę, że Skarżący oświadczył, że nie uzyskuje żadnych dochodów. Mieszka w mieszkaniu matki, która uiszcza wszystkie opłaty eksploatacyjne i udziela Skarżącemu pomocy finansowej w wysokości 300 zł. Już na tym tle rodzi się wątpliwość, co do rzetelności oświadczeń Skarżącego. Wydaje się bowiem wysoce nieprawdopodobne, aby zdrowy mężczyzna (Skarżący nie wskazywał na jakiekolwiek problemy zdrowotne), pozostawał na wyłącznym utrzymaniu matki, emerytki i nie podejmował żadnych kroków w celu podjęcia jakiejkolwiek, chociażby dorywczej pracy. Powyższe wątpliwości wzmacnia fakt, że Skarżący zarejestrowany był jako osoba bezrobotna jedynie 7 dni i utracił status osoby bezrobotnej ze względu na niestawiennictwo w urzędzie pracy. Niezrozumiałe jest, dlaczego Skarżącemu, jako osobie o tak trudnej - jak wskazuje - sytuacji finansowej nie zależy chociażby na ubezpieczeniu zdrowotnym, jakie zapewnia zarejestrowanie w urzędzie pracy oraz czemu nie korzysta z pomocy tej instytucji w znalezieniu zatrudnienia. Wątpliwości, co do rzetelności oświadczeń złożonych przez Skarżącego, wynikają również z faktu ponoszenia przez Skarżącego znaczących wydatków na alimenty (w wysokości 1.000 zł miesięcznie). Jak słusznie zauważył Sąd I instancji, z nadesłanych przekazów pocztowych wynika, że najwyższa wpłata w wysokości 3.000 zł została przez Skarżącego dokonana w kwietniu bieżącego roku, z powyższego wynika więc, że Skarżący musi dysponować jakimiś środkami finansowymi, skoro mniej lub bardziej regularnie, ale jednak wywiązuje się ze zobowiązań wobec syna. Już zupełnie na marginesie, zauważyć można, że Skarżący jest reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Niejasne są więc - przy założeniu braku dochodów Skarżącego - źródła finansowania jego wynagrodzenia. W ocenie NSA, skoro Skarżący nie złożył żądanych wyjaśnień i nie przedstawił dokumentów, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości jaka jest jego sytuacja majątkowa, to Sąd I instancji miał pełne podstawy ocenić jego wniosek jako niezasadny. W świetle opisanych okoliczności za usprawiedliwioną należało uznać ocenę Sądu I instancji, że przedstawione przez Skarżącego dane nie dawały podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W związku z niewykazaniem zaistnienia przesłanek z art. 246 § 2 P.p.s.a., niezasadne są zarzuty zażalenia dotyczące naruszenia tego przepisu. Za nieuzasadnione NSA uznał również zarzuty zażalenia dotyczące pozbawienia Skarżącego prawa do sądu. Zauważyć bowiem należy, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia Skarżącemu prawa do sądu. Prawo pomocy jest bowiem szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Instytucja ta stanowi jednak wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać więc należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. postanowienie NSA z 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, postanowienie NSA z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 oraz wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Oznacza to, że skoro Skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji tego Sąd I instancji odmówił przyznania stronie prawa pomocy, to nie można mówić o naruszeniu prawa do sądu. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 §2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.