II GZ 325/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zofia Borowicz po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. H. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. z dnia 13 maja 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 1537/10 w zakresie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. H. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...] października 2010 r. nr [...] w przedmiocie wpisu do ewidencji producentów i nadania numeru identyfikacyjnego postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem objętym zażaleniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł., po rozpoznaniu wniosku A. H. o przyznanie prawa pomocy, po pierwsze, umorzył postępowanie wywołane tym wnioskiem w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, po drugie, odmówił A. H. przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego, w sprawie ze skargi wnioskodawcy na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...] października 2010 r. w przedmiocie odmowy wpisu do ewidencji producentów i nadania numeru identyfikującego. Na wstępie swoich rozważań Sąd I instancji wyjaśnił, że A. H. pierwotnie wnioskował o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, jak i ustanowienie radcy prawnego. Jednakże w piśmie z dnia 1 maja 2011 r. wprost oświadczył, że cofa wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z tego względu Sąd umorzył postępowanie wywołane tym wnioskiem w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych powołując się na art. 244 § 1 w zw. z art. 161 § 1 pkt 1 i § 2 przy zastosowaniu art. 64 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.). Sąd I instancji wskazał, że wniosek A. H. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż skarżący mimo wezwania przez Sąd, zarządzeniami z dnia 18 stycznia, 23 lutego i 19 kwietnia 2011 r. do złożenia w terminie siedmiu dni określonych dokumentów źródłowych lub udzielenia wskazanych informacji dotyczących sytuacji rodzinnej i materialnej, nie wykazał swojej sytuacji rodzinnej i materialnej w sposób niewątpliwy. Jak podał Sąd, w wykonaniu pierwszego zarządzenia skarżący złożył wyciągi bankowe obrazujące do pewnego stopnia dochody skarżącego i jego żony. Ponadto, pierwotnie, w treści formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w punkcie 6 stan rodzinny, gdzie należy wpisać osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym skarżący wskazał swoją matkę i dwie córki. Następnie skarżący określał, że do gospodarstwa domowego zalicza się także dalsza rodzina – ojciec, brat i siostra żony. Ostatecznie Sąd przyjął, kierując się treścią pierwszego oświadczenia i zapisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, że w skład gospodarstwa domowego skarżącego wchodzi zarówno jego matka, jego żona, jak i dwójka małoletnich dzieci. W konsekwencji Sąd uznał, że niezbędnym było posiadanie informacji o aktualnie uzyskiwanych przez żonę skarżącego dochodach. W piśmie z dnia 1 maja 2011 r. skarżący oświadczył, że żona nie wyraziła zgody na podanie tych danych, zatem może on przedstawić tylko wysokość swoich dochodów. W wykonaniu zarządzenia z dnia 18 stycznia 2011 r. skarżący złożył wyciągi bankowe obrazujące do pewnego stopnia dochody skarżącego i jego żony. Z tych informacji Sąd wywiódł, iż dochód matki skarżącego od grudnia 2010 r. stanowi emerytura rolnicza w kwocie 737 zł. Złożone wyciągi z kont bankowych wskazywały, że żona skarżącego uzyskiwała w okresie od listopada 2010 r. do końca stycznia 2011 r. dochód w kwocie między 1.470 zł, a 5.250 zł, przy czym w grudniu 2010 r. na konto żony skarżącego wpłynęła kwota 9.515 zł tytułem świadczeń z Europejskiego Funduszu Rolnego Gwarancji ARiMR. Skarżący natomiast w okresie od października 2010 r. do stycznia 2011 r. uzyskiwał dochód na przełomie od 1.135 zł, do 8.000 zł. Rodzina skarżącego pobierała także świadczenia rodzinne z pomocy społecznej. Skarżący nie zdefiniował kosztów utrzymania rodziny. Złożył jedynie dowód, iż żona w styczniu 2011 r. zobowiązana była do uiszczenia tytułem ubezpieczenia w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego kwoty 963 zł. Podsumowując, Sąd uznał, że dochód osiągany przez gospodarstwo domowe skarżącego uzyskany poprzez zsumowanie wpływów skarżącego, jego żony i matki kształtował się w okresie od października 2010 r. do stycznia 2011 r. między kwotą 2.600 zł, a sumą ponad 8.000 zł. Zaznaczył przy tym, że dane te nie są pełne, gdyż Sąd nie miał wiedzy na temat dochodu żony z października 2010 r., ani dochodów uzyskiwanych przez matkę skarżącego do grudnia 2010 r. W kwocie tej nie została także uwzględniona wartość świadczeń rodzinnych uzyskiwanych z pomocy społecznej, która wynosiła 136 zł miesięcznie. Porównując uzyskiwaną kwotę dochodów z udokumentowanymi wydatkami rodziny skarżącego (na które złożyła się jedynie kwota ubezpieczenia społecznego rolników opłacana przez żonę skarżącego) Sąd uznał, iż skarżący nie wykazał braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tej sytuacji nie zaszły więc podstawy do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł A. H., zaskarżając to orzeczenie w całości i wnosząc o jego zmianę. Postanowieniu zarzucił błędne ustalenie sytuacji finansowej skarżącego. W uzasadnieniu zażalenia podał, że przedstawił wymagane dokumenty określające wysokość dochodów własnych, małżonki oraz matki, przedłożył oświadczenie o stanie majątkowym i rodzinnym oraz określił wysokość wydatków ponoszonych na utrzymanie rodziny. Nadto sytuacja majątkowa skarżącego jest wyjątkowo trudna, ponieważ utrzymuje on rodzinę wyłącznie z dochodów z gospodarstwa, a główne przychody pochodzą ze sprzedaży mleka. Sądowi I instancji zarzucono, że odrębne gospodarstwa, znajdujące się w dwóch wsiach, tj. w J. oraz w Z. oraz znajdujące się w odrębnym władaniu każdego z małżonków, potraktował jako jedno gospodarstwo domowe, przyjmując prowadzenie przez nich wspólnego budżetu domowego, którego w istocie nie ma. Skarżący nie uzyskiwał również w okresie od grudnia 2010 r. do kwietnia 2011 r. dochodu w wysokości 8.000 zł, jak błędnie przyjął Sąd, lecz kolejno za poszczególne miesiące: 1.135 zł, 518 zł, 567 zł, 541 zł oraz 656 zł. Nadto według skarżącego Sądowi powinny być znane koszty utrzymania rodziny, a także koszty prowadzenia gospodarstwa rolnego. Wobec powyższego A. H. uznał za krzywdzące orzeczenie, którym nałożono na niego obowiązek poniesienia kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie rozważań należy zauważyć, że zażalenie A. H. obejmuje dwa punkty zaskarżonego postanowienia, tj. umorzenie postępowania z wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, jak i odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. Odnosząc się zatem do zażalenia na pierwszy z ww. punktów postanowienia, należy ocenić, że Sąd I instancji zasadnie umorzył postępowanie z wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych wobec oświadczenia skarżącego o cofnięciu wniosku o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie z dnia 1 maja 2011 r. (k. 66 akt WSA). A. H., jako dysponent żądania wniosku, złożył oświadczenie o jego cofnięciu, a Sąd, zgodnie z wolą skarżącego, orzekł o zaniechaniu prowadzenia postępowania w tym zakresie, tj. o umorzeniu postępowania z wniosku obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Stąd też niezrozumiały dla NSA jest zarzut zażalenia, iż krzywdzące jest nałożenie na skarżącego obowiązku poniesienia kosztów sądowych, skoro sam skarżący cofnął wniosek o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie. Przechodząc do omawiania zasadności odmowy przyznania A. H. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego, należy na wstępie podnieść, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jeżeli podane przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności nie zostały przez nią należycie uzasadnione lub uprawdopodobnione, to sąd (bądź referendarz sądowy) na mocy art. 255 p.p.s.a. może wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego. Z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. skorzystał Sąd pierwszej instancji wzywając skarżącego do doręczenia dokumentów potwierdzających jego sytuację majątkową i finansową. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania skarżącemu prawa pomocy uznając, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wbrew twierdzeniom zażalenia, mimo wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca nie przedstawił dokumentów, które w sposób wystarczający potwierdzałyby trudną sytuację materialną i wyjaśniałyby uzasadnione wątpliwości co do jego stanu majątkowego, jaki wynikał z dokumentów w sprawie zgromadzonych (por. postanowienie NSA z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II GZ 91/10). Sąd I instancji dokonał analizy nadesłanych wyciągów z rachunków bankowych, przyjmując, iż na dochód gospodarstwa domowego skarżącego składały się emerytura rolnicza jego matki (od grudnia 2010 r. 737 zł), dochód żony skarżącego, który w okresie od listopada 2010 r. do stycznia 2011 r. wynosił od 1470 zł do 5250 zł, a w grudniu 2010 r. dodatkowa kwota 9.515 zł z tytułu świadczenia z EFRG ARiMR, a także dochód samego skarżącego, określony między 1135 zł a 8000 zł. Sąd zwrócił też uwagę na pobierane świadczenie rodzinne z pomocy społecznej. Z powyższego WSA wywiódł, że w okresie od października 2010 r. do stycznia 2011 r. dochód gospodarstwa domowego skarżącego kształtował się między 2600 zł a 8000 zł. Jednocześnie Sąd I instancji podkreślił, że dane te są niepełne ze względu na brak danych o dochodach żony z października 2010 r. i matki skarżącego sprzed grudnia 2010 r. W swoich rozważaniach Sąd wziął również pod uwagę to, że z ujawnionych wydatków rodziny skarżący wskazał jedynie kwotę ubezpieczenia społecznego rolników opłacaną przez żonę skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela argumentację Sądu pierwszej instancji, powołującego się na ugruntowany pogląd, iż to na skarżącym spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Sytuacja majątkowa wnioskodawcy, jak wywodził Sąd, została we wniosku o przyznanie prawa pomocy opisana fragmentarycznie i nie została w pełni poparta dowodami czy też wyczerpującym wyjaśnieniem, do czego wnioskodawca był wzywany, a co wykonał jedynie połowicznie. Nadto, wbrew twierdzeniom skarżącego, nie jest rzeczą Sądu ustalenie kosztów utrzymania rodziny, czy też gospodarstwa rolnego wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie przedstawił wydatków niezbędnych dla utrzymania rodziny. Ustalenie w sposób pełny aktualnej sytuacji materialnej skarżącego było więc niemożliwe, a tym samym nie było podstaw do uznania, że skarżący wykazał bezsprzecznie, iż nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia radcy prawnego. Samo natomiast wyrażenie przez skarżącego w zażaleniu przekonania, że zachodzą podstawy do zwolnienia go z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, jest, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, niewystarczające do zakwestionowania oceny przesłanek uzasadniających przyznanie stronie prawa pomocy, jakiej dokonał w sprawie Sąd pierwszej instancji. Odnosząc się natomiast do kwestionowanego przez skarżącego wspólnego budżetu małżonków i faktu prowadzenia przez nich dwóch odrębnych gospodarstw na mocy małżeńskiej umowy majątkowej, należy przede wszystkim wyjaśnić, że rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Skarżący błędnie przyjmuje natomiast, że rozdzielność majątkowa małżeńska uniemożliwia uzyskanie i podanie informacji o sytuacji majątkowej żony. Słusznie zatem Sąd pierwszej instancji zmierzał do zbadania, czy rodzina skarżącego będzie w stanie udzielić skarżącemu pomocy finansowej w stopniu, jaki nie spowoduje uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny. Skoro strona twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jej praw (w tym przypadku w postaci poniesienia kosztów pomocy prawnej), to istnieje konieczność oceny, czy pomoc udzielana przez rodzinę skarżącego jest wystarczająca do zaspokojenia tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Trzeba w tym miejscu podkreślić, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. Na marginesie Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że zgodnie z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Jeśli zatem w toku postępowania sądowego zmieni się sytuacja majątkowa skarżącego, to może on wystąpić z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a.