II OSK 222/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Bożena Walentynowicz Sędziowie Sędzia NSA Andrzej Gliniecki Sędzia NSA Jacek Hyla /spr./ Protokolant Agnieszka Majewska po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej N. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 13 września 2007 r. sygn. akt IV SA/Gl 1405/06 w sprawie ze skargi N. S. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie choroby zawodowej oddala skargę kasacyjną II OSK 222/08 Uzasadnienie Wyrokiem z dnia 13 września 2007r. sygn. akt IV SA/Gl 1405/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę N. S. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w K. z dnia [...] nr [...] o odmowie stwierdzenia choroby zawodowej. Z uzasadnienia wyroku wynika, że zapadł on w następujących okolicznościach sprawy: Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w B. decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 5 pkt 4a ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. z 1998 r. nr 90, poz. 575 ze zm.) stwierdził u N. S. chorobę zawodową: chorobę wywołaną pracą w warunkach podwyższonego ciśnienia atmosferycznego uraz ciśnieniowy pochodzenia zawodowego. W uzasadnieniu decyzji stwierdził, że decyzja wydana została na podstawie orzeczenia lekarskiego nr [...] o rozpoznaniu choroby zawodowej wystawionego przez Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. z dnia [...]. Organ wskazał, że w dniu [...] o godz. [...] nastąpiła eksplozja nitrogliceryny, wskutek której N. S. doznał ostrego urazu ciśnieniowego i akustycznego ucha prawego. Zdaniem organu spełnione zostały przesłanki uzasadniające stwierdzenie występowania choroby zawodowej, a mianowicie rozpoznanie jej przez uprawnioną placówkę medyczną oraz związek przyczynowo-skutkowy między zaistniałym zdarzeniem a rozpoznanym schorzeniem. Odwołanie od powyższej decyzji wniosły Zakłady [...] [...] S.A. w K., kwestionując zaliczenie zdarzenia, jakie miało miejsce w dniu [...] do zdarzeń związanych z chorobą zawodową. Zdaniem Spółki wybuch nitrogliceryny mający miejsce w zakładzie pracy spowodował wypadek przy pracy w następstwie, którego N. S. doznał potłuczeń oraz akustycznego urazu ucha prawego i wystąpił u niego także niedosłuch. Zatem zakwalifikowanie jego dolegliwości jako choroby zawodowej budzi poważne zastrzeżenia. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w K. decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. uchylił w całości decyzję organu pierwszej instancji i odmówił stwierdzenia u N. S. choroby zawodowej wymienionej w pozycji [...] wykazu chorób zawodowych z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 132, poz. 1115). W motywach rozstrzygnięcia organ ten wskazał, że dochodzenie epidemiologiczne wykazało, że N. S. w dniu [...] był eksponowany na falę akustyczną oraz falę nadciśnienia i następową falę podciśnienia atmosferycznego spowodowaną wybuchem w miejscu pracy materiałów wybuchowych. W następstwie przeprowadzonego badania w Przychodni Chorób Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. rozpoznano u niego chorobę zawodową wywołaną pracą w warunkach podwyższonego ciśnienia atmosferycznego pod postacią ostrego urazu ciśnieniowego i akustycznego ucha prawego i perforacją błony bębenkowej i zakwalifikowali rozpoznaną chorobę do poz. [...] wykazu chorób zawodowych. Jednakże organ ten zauważył, że strona nie pracowała w warunkach ekspozycji na podwyższone ciśnienie atmosferyczne, a przedstawione powyżej okoliczności wyczerpują znamiona wypadku przy pracy, gdyż było to zdarzenie nagłe wywołane przyczyną zewnętrzną. Nadto stwierdził, że wypadek przy pracy i choroba zawodowa to dwa różne pojęcia prawne na oznaczenie skutków zadziałania na pracownika przyczyny zewnętrznej związana z pracą. Choroba zawodowa jest zawsze skutkiem samych warunków pracy, a nie jakiejkolwiek innej przyczyny pozostającej w związku z wykonywaniem pracy, co oznacza, że zdarzenia mającego cechy wypadku przy pracy nie można jednocześnie zakwalifikować jako chorobę zawodową, gdy czynnik szkodliwy nie występuje w środowisku pracy pracownika. N. S. w swojej codziennej pracy nie wykonywał obowiązków w warunkach podwyższonego ciśnienia atmosferycznego, a zdarzenie, w którym uczestniczył miało przypadkowy, krótkotrwały przebieg i było charakterystyczne dla wypadku przy pracy. Na decyzję tę skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniósł N. S.. W skardze tej zarzucił organowi odwoławczemu naruszenie prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Zauważył, że jego choroba jest następstwem zdarzenia jakie miało miejsce w dniu [...], czyli została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy. Zaznaczył także, że u innych pracowników stwierdzono chorobę zawodową i z tego powodu czuje się skrzywdzony. W odpowiedzi na skargę [...] Wojewódzki Inspektor Sanitarny w K. wniósł o oddalenie skargi. Skarżącej [...] S.A. połączyła się w toku postępowania z Zakładami [...] "[...]" w B., wskutek czego powstał nowy podmiot - [...] S.A. w B., będący stroną w rozpatrywanej sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę N. S. wskazał, że chorobę zawodową można stwierdzić wówczas, gdy spełnione zostaną kumulatywnie trzy przesłanki pozytywne, a mianowicie u osoby ubiegającej się rozpoznana zostanie choroba wymieniona w załączniku do wskazanego rozporządzenia a jej etiologia związana będzie z zatrudnieniem, jak również wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych nastąpi w okresie wskazanym w rozporządzeniu pomimo wcześniejszego zakończenia narażenia zawodowego. Bezsporne jest to, że w dniu [...] w zakładach należących do skarżącej Spółki miał miejsce wybuch nitrogliceryny, w następstwie, którego poszkodowanym został N.S.. Doznał on ogólnych potłuczeń oraz ostrego urazu ciśnieniowego i akustycznego ucha prawego. Aby rozpoznać chorobę zawodową musi wystąpić związek przyczynowy między rozpoznaną chorobą a jej zawodową etiologią. Innymi słowy choroba zawodowa wystąpi wówczas, gdy w następstwie wykonywanej pracy, bądź warunków, w jakich jest ona wykonywana rozpoznana zostanie choroba wymieniona w załączniku do rozporządzenia. W rozpatrywanej sprawie wybuch, który miał miejsce w dniu [...] w Zakładach [...] [...] S.A. w K. stał się przyczyną wypadku przy pracy, natomiast nie stanowił on podstawy do rozpoznania u N. S. choroby zawodowej. Jak wynika z karty oceny narażenia zawodowego sporządzonej w związku z podejrzeniem choroby zawodowej, był on zatrudniony w zakładzie pracy na stanowisku elektromontera instalacji maszyn i urządzeń, a zatem wykonywany zawód jak również miejsce wykonywanej pracy nie stwarzały powstania zagrożenia choroby zawodowej urazu ciśnieniowego powstałego w następstwie pracy w warunkach podwyższonego ciśnienia atmosferycznego. Wybuch nitrogliceryny miał miejsce w magazynie, zatem nie było to naturalne miejsce pracy skarżącego. W tym dniu przejeżdżał on rowerem w pobliżu wskazanego magazynu gdy nastąpił wybuch. Zatem zdarzenie to spełnia wszelkie znamiona przewidziane dla wypadku przy pracy, natomiast brak jest związku przyczynowo skutkowego między wykonywaną pracą a stwierdzonym u niego schorzeniem. Następstwem wskazanego wypadku stało się przyznanie skarżącemu stosownego odszkodowania, natomiast brak jest podstaw do stwierdzenia u niego choroby zawodowej. Sąd I instancji nie dopatrzył się naruszeń przepisów prawa materialnego, natomiast dostrzegł pewne uchybienie w odniesieniu do przepisów postępowania administracyjnego. Stosownie do postanowień § 5 ust. 1 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych właściwym do orzekania o rozpoznaniu choroby zawodowej lub o braku podstaw do jej rozpoznania jest lekarz spełniający wymagania kwalifikacyjne określone w przepisach w sprawie specjalizacji lekarskich niezbędnych do wykonywania orzecznictwa w zakresie chorób zawodowych, zatrudniony w jednej z jednostek orzeczniczych. Zgodnie z regułami określonymi we wskazanym przepisie orzecznictwo to jest dwustopniowe i od orzeczeń wydawanych przez placówki pierwszej instancji przysługuje odwołanie do placówek wyższego stopnia. W rozpatrywanej sprawie naruszone zostały przedstawione powyżej reguły, ponieważ N. S. badany był przez jedną placówkę, a mianowicie przez Przychodnię Chorób Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S., która wystawiła orzeczenie w dniu [...]. Placówka ta jest podmiotem odwoławczym, co znalazło odzwierciedlenie w tym, że od wydanego orzeczenia nie wskazano możliwości wniesienia odwołania. Oznacza to, że w ramach prowadzonego postępowania dopuszczono się uchybienia polegającego na uniemożliwieniu dwukrotnego badania skarżącego przez uprawnione do tego placówki medyczne, jednakże orzeczenie to było korzystne dla skarżącego, zatem uchybienie to nie miało żadnego wpływu na rozstrzygnięcie podejmowane przez organ odwoławczy, a tym samym nie mogło wpłynąć na wynik sprawy. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł N. S., powołując się na podstawę kasacyjną wskazaną w art. 174 pkt. 1 p.p.s.a. i zarzucając mu: - naruszenie prawa materialnego tj. §2 ust.1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach, poprzez jego błędną wykładnię polegająca na uznaniu, iż "działanie czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy" dotyczy jedynie czynników szkodliwych w naturalnym środowisku pracy wobec czego, a także nieuprawnionej wykładni samego pojęcia "naturalne środowisko pracy". - naruszenie prawa materialnego tj. §2 ust.1 wymienionego wyżej rozporządzenia, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na bezpodstawnym przyjęciu, iż skarżący nie cierpi na chorobę zawodową, skutkiem błędnego założenia, iż brak związku przyczynowo skutkowego między wykonywaną pracą a stwierdzonym schorzeniem, a ponadto nieuprawnione pominięcie i nie rozważenie jednej z przesłanek zawartych we wskazanym przepisie w postaci "związku choroby ze sposobem wykonywania pracy" i oparcie orzeczenia wyłącznie na stwierdzeniu braku związku z działaniem czynników szkodliwych w środowisku pracy. W konsekwencji wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi i jej uwzględnienie bądź przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa adwokackiego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku dokonał wadliwej wykładni przepisu §2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach. W szczególności Sąd uznał, iż magazyn nie był "naturalnym miejscem pracy skarżącego". Rozróżnienie miejsc pracy "naturalnych" i innych, nie znajduje podstawy prawnej. W §2 ust.1 wskazanego rozporządzenia brak pojęcia "naturalnych" wobec czego powołując się na dyrektywę wykładni racjonalnego prawodawcy, który tworzy przepisy kompletne, dokonana interpretacja rozszerzająca warunki od których zależą uprawnienia poszkodowanych w miejscu pracy jest niedopuszczalna i dokonana contra legem. Z przepisów prawa pracy, jak też z samej umowy o pracę wynika, iż miejscem pracy skarżącego były Zakłady [...] ,,[...]" S.A. w K.. Skarżący jako elektromonter nie miał jednego miejsca pracy na terenie zakładu ale pod jego kontrolą znajdowały się urządzenia elektryczne znajdujące się na terenie całego zakładu, w tym i magazynu nitrogliceryny. Wobec tego dowolne są twierdzenia Sądu I instancji, iż okolice magazynu nie były środowiskiem pracy skarżącego, który w rzeczywistości w momencie wybuchu wykonywał pracę przemieszczając się z jednego miejsca na terenie zakładu pracy w inne. Jego jazda rowerem nie miała charakteru rekreacyjnego wykonywanego poza czasem pracy ale była związana z przemieszczaniem się w kierunku innych urządzeń elektrycznych. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny przyjął brak związku przyczynowo skutkowego między chorobą zawodową a wykonywaną pracą, w konsekwencji nie zastosował wobec skarżącego przepisu §2 ust. 1 w/w rozporządzenia w sprawie wykazu chorób zawodowych. Takie stanowisko pozostaje w sprzeczności z ustaleniami dokonanymi w toku postępowania sądowego oraz wypadkowego. Jak wynika z akt sprawy zdarzenie uznane zostało za wypadek przy pracy, a nie w drodze do pracy, czego konieczną przesłanką był związek przyczynowy między urazem a wykonywaną pracą. Wybuch nastąpił w czasie pracy i w trakcie jej wykonywania przez skarżącego. Przejeżdżanie obok magazynu nie było czasem przerwy w pracy ale wykonywaniem obowiązków pracowniczych, które skarżący ze względu na specyfikę swojego zawodu i konieczności obsługi urządzeń elektrycznych na terenie całego zakładu musiał wykonywać przemieszczając się z miejsca na miejsce. W tym stanie uznać należy, iż pracując wokół magazynu z nitrogliceryną cały czas przebywał w miejscu potencjalnie narażonym na skutki wybuchu i ryzyko zawodowe związane z pracą w jej pobliżu jest faktem oczywistym i znanym powszechnie. Ostatecznie Sąd I instancji odmawiając zastosowania §2 ust.1 rozporządzenia pominął część hipotezy tego przepisu w postaci "związku ze sposobem wykonywania pracy". Gdyby nawet przyjąć, że wybuch nie był szkodliwym dla zdrowia czynnikiem występującym w środowisku pracy, to niewątpliwie wobec wykonywania przez skarżącego pracy na terenie całego zakładu powstałe schorzenie pozostaje w związku ze sposobem wykonywania pracy. Skarżący jak już podniesiono wykonywał ją na terenie całego zakładu a więc także w pobliżu obszaru narażonego na wybuch. W tym stanie dla przyjęcia choroby zawodowej nie jest nawet konieczne ustalenie istnienia czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, jeżeli ze sposobu jej wykonywania wynika narażenie na ich działanie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., dalej p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, poza przypadkami nieważności postępowania wymienionymi w § 2 tego artykułu, z których żaden w sprawie nie zachodzi. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej sąd I instancji, dokonując wykładni i stosując przepis §2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia i stwierdzenia chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz. U. Nr 132, poz. 1115) nie naruszył prawa materialnego ani procesowego w sposób mogący mieć wpływ na wynik sprawy. Analizując zarzuty skargi kasacyjnej należy sięgnąć do przepisów ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199 poz. 1673 z późn. zmianami), która w art. 3 i 4 zawiera definicje ustawowe choroby zawodowej i wypadku przy pracy, wyraźnie różnicując oba te pojęcia. Mianowicie wypadek przy pracy to w rozumieniu ustawy nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą: 1) podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych 2) podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia; 3) w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy. Za chorobę zawodową uważa się natomiast chorobę określoną w wykazie chorób zawodowych, o którym mowa w art. 237 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy, jeżeli została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy lub sposobem wykonywania pracy. Żaden przepis ustawy nie pozwala na przyjęcie, że następstwa wypadku przy pracy mogą być traktowane jako choroba zawodowa. Przeciwnie, takie ukształtowanie instytucji ubezpieczeń społecznych związanych z wykonywaniem pracy jakie zawiera powyższa ustawa wskazuje na to, że intencją ustawodawcy było rozciągnięcie ubezpieczenia społecznego w równym stopniu na osoby, które doznały uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy jak i na osoby, u których stwierdzono chorobę zawodową. Wzajemnym stosunkiem instytucji prawnych wypadku przy pracy i choroby zawodowej zajmował się już Naczelny Sąd Administracyjny, który w stanie prawnym nie różniącym się od obecnego co do unormowań definiujących te pojęcia stwierdził, że za chorobę zawodową nie może być uznane schorzenie (wymienione w wykazie chorób zawodowych), wywołane nagłym i krótkotrwałym zdarzeniem mającym cechy wypadku przy pracy (wyrok NSA z dnia 2 kwietnia 1999 r. II SA/Ka 1313/97 publ. Pr.Pracy 2000/5/35). W wyroku tym Sąd wskazał, że choroba zawodowa jest pojęciem prawnym oznaczającym zachorowanie, kalectwo lub śmierć, które pozostają w przyczynowym związku z pracą, przy czym przyczyna je wywołująca nie jest zakłóceniem procesu pracy (jak przy wypadku przy pracy), lecz jest nią sama praca, jej rodzaj, charakter, warunki jej wykonywania. Pogląd powyższy zachowuje aktualność i Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni go podziela. Nie kwestionując zatem tego, że wybuch w magazynie nitrogliceryny w miejscu pracy jest czynnikiem szkodliwym dla osób, które znajdują się w zasięgu jego oddziaływania, należy stwierdzić, że jako zdarzenie nagłe i zewnętrzne, zakłócające proces pracy nie może być uznawany jako element środowiska pracy. Środowiskiem tym jest bowiem ogół warunków w jakich praca jest wykonywana, przy czym chodzi tu o wykonywanie pracy jako proces ciągły, kontynuowany w pewnym okresie czasu. Pojęcie to nie obejmuje zdarzeń nagłych, nieprzewidzianych i zewnętrznych, jakimi są wypadki przy pracy. Sąd I instancji posłużył się w istocie pozaustawowym i nieścisłym pojęciem naturalnego miejsca pracy, co jednakże nie stanowi usterki mogącej mieć wpływ na wynika sprawy. Konsekwencje wybuchu nie mogą być także traktowane jako spowodowane sposobem wykonywania pracy. Właściwością wykonywanej pracy traktowanej jako proces ciągły jest bowiem również sam sposób jej wykonywania. Skoro zatem choroba zawodowa i wypadek przy pracy - wraz z konsekwencjami, to pojęcia odrębne, których znaczenia nie pokrywają się z sobą w żadnej części, to skarżący, który bezspornie uległ wypadkowi przy pracy nie może skutecznie wywodzić, że skutki tego wypadku mają równocześnie charakter choroby zawodowej. Dlatego też zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżony wyrok sądu I instancji nie narusza prawa, a w konsekwencji skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a.