II OSK 612/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak sędzia del. WSA Grzegorz Rząsa (spr.) Protokolant: starszy asystent sędziego Hubert Sęczkowski po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Stowarzyszenia I. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 września 2024 r. sygn. akt IV SA/Wa 923/24 w sprawie ze skargi Stowarzyszenia I. z siedzibą w W. na decyzję Komendanta Głównego Straży Granicznej z dnia 6 lutego 2024 r. nr KG-CU-IV-2.4224.121.2023 w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oddala skargę kasacyjną. 1. Wyrokiem z 4 września 2024 r., sygn. akt IV SA/Wa 923/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: "WSA w Warszawie") oddalił skargę Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. (dalej: "Stowarzyszenie", "skarżący", "skarżący kasacyjnie") na decyzję Komendanta Głównego Straży Granicznej (dalej: "Komendant Główny SG") z 6 lutego 2024 r. nr KG-CU-IV-2.4224.121.2023. Decyzją tą, utrzymano w mocy decyzję Komendanta Placówki Straży Granicznej w Kuźnicy (dalej: "organ pierwszej instancji") z 2 sierpnia 2023 r. nr 03-095/4/D-UMP/2023, którą umorzono postępowanie w przedmiocie udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wobec S. A. (dalej: "cudzoziemiec"), obywatela Republiki Iraku. 2. Skargę kasacyjną od wyroku WSA w Warszawie złożyło Stowarzyszenie, zaskarżając go w całości, zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.: - naruszenia prawa materialnego, a konkretnie art. 348 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2023 r. poz. 519 ze zm.; dalej: "ustawa o cudzoziemcach" lub "u.o.c.") i art. 356 ust. 2 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach poprzez błędną wykładnię polegającą na wadliwym przyjęciu, iż postępowanie w przedmiocie udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych staje się bezprzedmiotowe jeśli wykonano decyzję w przedmiocie zobowiązania do powrotu; - naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a konkretnie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi na skutek wadliwego przyjęcia, że postępowanie w przedmiocie udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych stało się bezprzedmiotowe, co było wynikiem błędnej wykładni art. 105 § 1 k.p.a. w zw. z art. 348 i art. 356 ust. 2 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach. Na podstawie przywołanych zarzutów, skarżące kasacyjnie Stowarzyszenie wniosło o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i rozpoznanie skargi; ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie; rozpoznanie sprawy na rozprawie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania w obydwu instancjach, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przewidzianych. 3. Pismem z 12 grudnia 2024 r. stanowiącym odpowiedź na skargę kasacyjną Komendant Główny SG wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. 4.1. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. 4.2. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.). W rozpatrywanej sprawie nie występują, wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. 4.3. Dalej należy wskazać, że zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Mając to na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny mógł w niniejszej sprawie zrezygnować z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i sprowadzić swoją dalszą wypowiedź już tylko do rozważań mających na celu ocenę zarzutów postawionych wobec wyroku Sądu pierwszej instancji (por. np. wyrok NSA z 24 stycznia 2023 r., sygn. akt II OSK 1511/22, CBOSA). 4.4. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do zagadnienia, czy postępowanie w sprawie udzielenia skarżącemu zgody na pobyt ze względów humanitarnych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej stało się bezprzedmiotowe z uwagi na okoliczność, że cudzoziemiec w dniu 13 czerwca 2023 r. opuścił terytorium Polski powracając do kraju pochodzenia. Ściślej rzecz ujmując, w tym dniu została wykonana ostateczna decyzja Komendanta Placówki Straży Granicznej w Kuźnicy z dnia 6 sierpnia 2021 r. (nr 03-095/47/D-ZDP/2021) o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu. Podstawą zobowiązania cudzoziemca do powrotu było nielegalne przekroczenie przez niego granicy z Republiką Białorusi 4 sierpnia 2021 r. 4.5. Postępowanie administracyjne staje się bezprzedmiotowe m.in. w sytuacji, w której przestała istnieć szczególna relacja między faktem (sytuacją faktyczną danego podmiotu) a prawem (sytuacją prawną danego podmiotu), z którą prawo łączy obowiązek konkretyzacji normy w postaci wydania decyzji administracyjnej rozstrzygającej sprawę co do istoty. Decyzja o umorzeniu postępowania nie rozstrzyga o materialnoprawnych uprawnieniach i obowiązkach stron i jest równoznaczna z brakiem przesłanek do merytorycznego orzekania co do istoty sprawy (por. np. wyrok NSA z 4 lipca 2023 r., sygn. akt II OSK 2597/20, CBOSA). 4.6. W odniesieniu do decyzji w sprawie udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych, przesłanki merytoryczne wydania tej decyzji obejmują wystąpienie w kraju pochodzenia określonych zagrożeń dla cudzoziemca (art. 348 pkt 1 u.o.c.) lub stwierdzenie potrzeby ochrony na terenie Polski życia rodzinnego lub prywatnego cudzoziemca lub jego dziecka (art. 348 pkt 2 i 3 u.o.c.). 4.7. Od tak określonych przesłanek merytorycznych udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych należy natomiast odróżnić kwestię dopuszczalności prowadzenia tego postępowania m.in. z uwagi na ścisły związek tego postępowania z procedurą zobowiązania cudzoziemca do powrotu. Otóż postępowanie udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych może być prowadzone tylko w kontekście postępowania w sprawie zobowiązania do powrotu (por. np. wyrok NSA z 16 marca 2022 r., sygn. akt II OSK 2982/20, CBOSA). Wniosek taki wynika nie tylko z brzmienia art. 348 in principio ustawy o cudzoziemcach ("jeżeli zobowiązanie go do powrotu"), ale również m.in. z funkcji instytucji zgody na pobyt ze względów humanitarnych, którą jest zapobieżenie wydaleniu cudzoziemca z terytorium Polski z uwagi na wystąpienie określonych okoliczności. Stąd też wystąpienie przesłanek merytorycznych udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych może stanowić przyczynę odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zobowiązania do powrotu lub przyczynę umorzenia tego postępowania (art. 303 ust. 1 pkt 2 u.o.c.), ewentualnie podstawę wydania decyzji odmawiającej zobowiązania do powrotu i udzielającej zgody na pobyt ze względów humanitarnych (art. 356 ust. 1 pkt 1 u.o.c.) albo przyczynę wydania decyzji udzielającej takiej zgody w sytuacji, gdy przesłanki wskazane w art. 348 wyszły na jaw po wydaniu ostatecznej decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu lub w związku z koniecznością wykonania decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu wydanej przez organ innego państwa członkowskiego (art. 356 ust. 2 u.o.c.). Konkluzję o takiej funkcji instytucji udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych potwierdza również art. 350 ust. 1 pkt 5 u.o.c., zgodnie z którym cudzoziemcowi cofa się zgodę na pobyt ze względów humanitarnych, w przypadku gdy cudzoziemiec ten powrócił do kraju pochodzenia. 4.8. Uzupełniająco należy dodać, że wykładnia przyjęta w punkcie 4.7. powyżej koresponduje z ogólną zasadą szeroko pojętego prawa migracyjnego, zgodnie z którą prowadzenie postępowań w sprawie udzielenia tytułów pobytowych jest uwarunkowane obecnością wnioskodawcy na terenie państwa, które ma orzec w tej sprawie (zob. np. art. 99 ust. 1 pkt 10 u.o.c. oraz art. 40 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej – Dz.U. z 2025 r., poz. 223). 4.9. Do odmiennych wniosków nie prowadzi również, powołany w skardze kasacyjnej, wyrok NSA z 6 września 2022 r., sygn. akt II OSK 457/21 (CBOSA). Istota tego rozstrzygnięcia sprowadzała się do kwestii możliwości prowadzenia postępowania w sprawie zobowiązania do powrotu również w przypadku wyjazdu cudzoziemca, przy czym NSA uzasadnił taką możliwość potrzebą ewentualnego orzeczenia wobec takiego cudzoziemca zakazu ponownego wjazdu (por. np. wyrok NSA z 12 grudnia 2023 r., sygn. akt II OSK 1655/23, ONSAiWSA 2024/5/63). W sprawie sygn. akt II OSK 457/21 nie wystąpił natomiast problem taki jak w niniejszej sprawie, czyli problem dopuszczalności odrębnego orzekania w sprawie udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych, w sytuacji uprzedniego wykonania ostatecznej decyzji zobowiązującej do powrotu. 4.10. W realiach niniejszej sprawy nie było kwestią sporną, że w dniu 13 czerwca 2023 r., skarżący, w ramach procedury wykonania decyzji zobowiązującej do powrotu, powrócił do kraju pochodzenia i w chwili orzekania przez organy nie przebywał już na terytorium Polski. Tym samym organy nie naruszyły prawa umarzając postępowanie w sprawie udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych. 4.11. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.