II OZ 512/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia E. w Warszawie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 maja 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 592/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia E. w Warszawie na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] grudnia 2012 r., znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia [...] maja 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 592/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu E. w Warszawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] stycznia 2013 r., znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że Stowarzyszenie E. w Warszawie wniosło do Sądu skargę na w/w postanowienie. W odpowiedzi na wezwanie Przewodniczącego Wydziału do uiszczenia wpisu sądowego, strona skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2013 r. odmówiono skarżącemu Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na powyższe postanowienie strona skarżąca wniosła w dniu [...] kwietnia 2013 r. sprzeciw. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przytoczył art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) dalej "p.p.s.a.", a następnie wskazał, iż zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkiem od powyższej zasady jest instytucja prawa pomocy, która winna być stosowana tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Nadto Sąd podał, że użyty w przepisie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a zwrot "gdy wykaże" jednoznacznie wskazuje, że na osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej ubiegającej się o przyznanie prawo pomocy ciąży obowiązek wykazania, że ziściła się przesłanka do pozytywnego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jednakże strona ubiegająca się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz" Warszawa 2008 r., str. 587). Dokonując oceny oświadczeń zawartych we wniosku Stowarzyszenia E. w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych Sąd uznał, że wniosek ten nie zasługuje na uwzględnienie. Strona skarżąca jest stowarzyszeniem zwykłym, które stosownie do treści art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm.) uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. W ocenie Sądu Stowarzyszenie E. w Warszawie przewidując realizację swoich praw przed sądem powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów i tak określić podstawy finansowania, aby przedstawione w regulaminie cele mogły być realizowane. Sąd zauważył, że skarżące Stowarzyszenie podwyższyło wysokość składek członkowskich (por. oświadczenie złożone przez Stowarzyszenie w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 53/13 – wówczas składka członkowska wynosiła 10 zł). Jednak podjęte działanie nie można ocenić jako zapobiegliwe i przezorne, skoro zwiększony dochód nie zabezpiecza środków na ponoszenie kosztów sądowych, zwłaszcza gdy stowarzyszenie prowadzi liczne spory sądowe w związku ze swoją działalnością. Zdaniem Sądu, skarżące Stowarzyszenie powinno podejmować wszelkie instrumenty przewidziane prawem, które umożliwią zgromadzić środki finansowe na funkcjonowanie podmiotu, w tym na jego udział w postępowaniach przed sądem. Oprócz zwiększenia wysokości składki członkowskiej może to być również zwiększenie liczby członków Stowarzyszenia bądź zmiana formy działania ze stowarzyszenia zwykłego na tzw. "stowarzyszenie rejestrowe". W przypadku stowarzyszenia wpisanego do Krajowego Rejestru Sądowego majątek powstaje ze składek członkowskich oraz z darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie takie, na zasadach określonych w przepisach, może prowadzić działalność gospodarczą oraz otrzymywać dotacje. Sąd wyjaśnił, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu Państwa, które powinno mieć miejsce tylko w sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby lub podmiotu na współobywateli. Z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Konstytucyjne prawo obywateli do zrzeszania się nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Skarb Państwa. (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06, dostępne na stronie Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Zatem nie uprawnione jest wywodzenie z prawa do zrzeszania się - obowiązku Państwa do finansowania działalności organizacji społecznych. W świetle powyższego Sąd stwierdził, że Stowarzyszenie E. w Warszawie nie wykazało, że zostały spełnione przesłanki określone w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zażalenie, zatytułowanie sprzeciw na powyższe postanowienie wniosło Stowarzyszenie E. w Warszawie. W uzasadnieniu zażalenia stowarzyszenie wniosło o ponowne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w celu przeprowadzenia rzetelnej analizy argumentów w nim zawartych. Skarżąca podniosła, że nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu, iż stowarzyszenie nie wykazuje wystarczającej inicjatywy w zdobywaniu nowych członków, którzy mogliby płacić składki i że nie wykazuje inicjatywy w zakresie przekształcenia stowarzyszenia w stowarzyszenie rejestrowe. Zdaniem skarżącego stowarzyszenia, organizacje tracą swoich członków z różnych podwodów, m. in. dla kogoś kto chce dostać pracę w samorządzie działalność ekologiczna jest obciążeniem. Zdaniem stowarzyszenia młodzi ludzie wykazują niechęć do działalności społecznej. Stowarzyszenie podkreśliło, że znane organizacje rejestrowe nie otrzymują darowizn i spadków, a ofiarność publiczna jest nieznaczna. Stowarzyszenie zaakcentowało, że Państwo jest między innymi gwarantem ochrony praw i wolności obywateli. Objawia się to poprzez prawo do zrzeszania się obywateli. Państwo poprzez ustanowione prawo umożliwia dofinansowanie sformalizowanych grup społecznych, a to przejawia się w większości krajów Unii. W ocenie stowarzyszenia nie można twierdzić, że ubieganie się przez stowarzyszenie o zwolnienie od wniesienia opłaty sądowej jest jednoznaczne z finansowaniem działalności organizacji za pomocą środków publicznych, gdy Państwo przewiduje taką pomoc. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Stosownie jednak do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Powyższe oznacza, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). W przedmiotowej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzających do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (pkt 4.5 Regulaminu Stowarzyszenia), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. A zatem Stowarzyszenie, którego statutowa działalności polega m. in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Dlatego też należało podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że okoliczność, iż stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie zwalnia automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność ( por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz postanowienie NSA z dnia 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wskazując na szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia, słusznie zauważył, iż z akt sprawy nie wynika, aby Stowarzyszenie podjęło działania w celu zgromadzenia innych niż składki członkowskie środków finansowych na realizację swojej działalności, w zakresie których należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele statutowe, to winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności, w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, winno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie.