II OZ 52/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 2 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia R. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 listopada 2016 r., sygn. akt IV SAB/Po 43/15, dotyczące przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi R. P. na bezczynność Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego dla powiatu poznańskiego w przedmiocie wszczęcia postępowania w sprawie robót budowlanych postanawia: oddalić zażalenie W postępowaniu sądowoadministracyjnym prowadzonym przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu pod sygn. akt IV SAB/Po 43/15 wywołanym skargą R. P. na bezczynność Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego dla powiatu poznańskiego w przedmiocie wszczęcia postępowania w sprawie robót budowlanych, w związku z wnioskiem R. P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym postanowieniem referendarza sądowego z dnia 17 listopada 2015r. a następnie postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 18 grudnia 2015r. (k. 131 -138 akt) odmówiono skarżącemu prawa pomocy. Zażalenie na ww. orzeczenie zostało oddalone postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego 2016 r. sygn. akt II OZ 108/16. W wyniku kolejnego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (formularz PPF z 30 kwietnia 2016 r.) WSA w Poznaniu w osobie referendarza sądowego postanowieniem z dnia 17 maja 2016 r., na podstawie art. 249a oraz 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. umorzył postępowanie w przedmiocie prawa pomocy, uznając, że w okolicznościach sprawy prowadzenie postępowania wyjaśniającego na okoliczność pogorszenia się sytuacji majątkowej wnioskodawcy jest zbędne. Za zbędne uznano też uruchamianie trybu z art. 255 P.p.s.a. dla weryfikacji twierdzeń wnioskodawcy o pogorszeniu się jego sytuacji majątkowej. Porównanie poprzedniego wniosku z obecnym nie uzasadniało twierdzenia o pogorszeniu się sytuacji skarżącego. Nie było podstaw faktycznych do przełamania mocy wiążącej postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy z dnia 18 grudnia 2015 r. W wyniku rozpoznania sprzeciwu skarżącego WSA w Poznaniu postanowieniem z dnia 14 czerwca 2016 r. umorzył postępowanie w przedmiocie prawa pomocy. Sąd wskazał, że złożenie ponownego żądania przyznania prawa pomocy, ale bez wykonania wezwania do uzupełnienia oświadczenia majątkowego skierowanego do strony przy pierwotnym wniosku o prawo pomocy, ma ten skutek, że zbędne jest prowadzenie postępowania wyjaśniającego na okoliczność pogorszenia się sytuacji majątkowej Wnioskodawcy. Skoro strona postępowania, wbrew swoim obowiązkom prawnym, nie wykonuje wezwania do uzupełnienia oświadczenia majątkowego, to brak jest ustaleń faktycznych objętych orzeczeniem sądowym, które mogłyby stanowić tło dla weryfikacji twierdzeń o pogorszeniu się sytuacji majątkowej strony postępowania. Sąd wskazał, że złożenie kolejnego wniosku o prawo pomocy z tożsamą, niewystarczającą do ustalenia sytuacji materialnej argumentacją, co wniosek o prawo pomocy już prawomocnie rozstrzygnięty, nosi znamiona nadużycia prawa w postaci obejścia przepisów o obowiązku strony postępowania w zakresie przedstawienia dokładnych danych o stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Na powyższe wskazuje również fakt, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wydał już około 490 orzeczeń w sprawie wniosków o prawo pomocy pochodzących od R. P. Wnioskodawca ma więc pełną świadomość zasad regulujących wpadkowe postępowanie w przedmiocie prawa pomocy i informacji, które musi ujawnić w postępowaniu dotyczącym złożonego przez wniosku o przyznanie prawa pomocy. Na powyższe postanowienie skarżący złożył zażalenie do NSA, któremu do chwili obecnej nie nadano dalszego biegu (k. 234 akt). Następnie WSA w Poznaniu rozpoznawał wniosek o wyłączenie sędziego, który postanowieniem z dnia 16 sierpnia 2016 r. został oddalony. Skarżący wnosząc zażalenie na postanowienie o odmowie wyłączenia sędziego nie uiścił wpisu od zażalenia i zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 5 września 2016 r., mimo nie rozpatrzenia prawomocnie zażalenia w sprawie prawa pomocy, został wezwany do uiszczenia wpisu od zażalenia. Skarżący wniósł zażalenie na to zarządzenie. Następnie WSA w Poznaniu postanowieniem z dnia 29 listopada 2016 r. orzekł w przedmiocie prawa pomocy w ten sposób, że postanowił w pkt 1) zwolnić R. P. od kosztów sądowych w części a mianowicie: - w zakresie wpisu od zażalenia z 26 sierpnia 2016 r. na postanowienie z 16 sierpnia 2016 r. odmawiające wyłączenia sędziego, w pkt 2) zwolnić R. P. od kosztów sądowych w części – w zakresie wpisu od zażalenia z 15 kwietnia 2016 r. na postanowienie z 22 marca 2016 r. odrzucające zażalenie w przedmiocie odrzucenia skargi, w pkt 3) zwolnić R. P. od kosztów sądowych w części – w zakresie wpisu od zażalenia z dnia 4 listopada 2016 r. na postanowienie 11 października 2016 r. odmawiające wyłączenie referendarza. W uzasadnieniu Sąd zreferował przebieg postępowania w niniejszej sprawie ze szczególnym uwzględnieniem postawy skarżącego, który składa ustawiczne wnioski o prawo pomocy, bądź składa zażalenia na zarządzenia wzywające do uiszczenia wpisów od zażaleń w przypadku środków odwoławczych, od których wpis musi być uiszczony. Wskazano, że w sumie do Wydziału IV WSA w Poznaniu skarżący w imieniu własnym bądź reprezentując brata M. wniósł 33 sprawy. Do Wydziału III WSA w Poznaniu – 157, do Wydziału I WSA w Poznaniu 19 spraw. W prawie każdej z wniesionych spraw skarżący składa wniosek o przyznanie prawa pomocy, przy czym w sprawach które wnoszone są do Wydziału IV w każdej. Mimo odmów zwolnienia od kosztów i oddalonych zażaleń w tym zakresie przez Naczelny Sąd Administracyjny, skarżący w imieniu własnym bądź brata M. P. składa ustawiczne wnioski, sprzeciwy, zażalenia na zarządzenia o wezwaniu o wpis. Uniemożliwia to ostateczne zakończenie sprawy, generuje koszty związane z wydawaniem kolejnych orzeczeń, ich wysyłką do stron, czy też wysyłką akt do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd stwierdził, że postępowanie skarżącego stanowi nadużycie prawa. Skarżący inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym niż ochrona swych praw i wpływa na obniżenie poziomu ochrony innych podmiotów, które nie mogą w dostatecznie szybki sposób uzyskać ochrony prawnej. Kwestia zakazu nadużycia prawa do sądu jest przyjmowana także w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sprawach z zakresu prawa pomocy (vide: postanowienie NSA z dnia 18 marca 2014r. I OZ 175/14). Sąd podkreślił, że zwalniając częściowo skarżącego od kosztów związanych z wpisem od konkretnych zażaleń, nie zmienia swego stanowiska prezentowanego w rozpoznawanej sprawie, co do faktu że brak jest uzasadnienia aby skarżący korzystał z prawa pomocy, jednakże ekonomia procesowa wskazuje na potrzebę poddania kontroli konkretnych postanowień i zarządzeń, natomiast skarżący składając kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy tę kontrolę skutecznie uniemożliwia i to od 2015 r. Mając to na uwadze Sąd I instancji na podstawie art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 poz. 270 ze zm.) orzekł o zwolnieniu z kosztów sądowych we wskazanym wyżej zakresie. Na powyższe postanowienie skarżący wniósł zażalenie domagając się jego uchylenia w całości jako niezgodnego ze stanem faktycznym i prawnym. Ponadto wystąpił o zwolnienie go z kosztów, ustanowienie pełnomocnika oraz wyłączenie autora zaskarżonego orzeczenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu. Instytucja prawa pomocy ma służyć temu by osoby najgorzej sytuowane pod względem materialnym wnosząc sprawę do sądu mogły skorzystać z ochrony swych praw w wywiedzionym postępowaniu sądowym. Zasadniczo więc sąd rozpatrując wniosek o udzielenie prawa pomocy koncentruje się na dokonaniu oceny czy sytuacja strony pod względem materialnym i osobistym uniemożliwia jej poniesienie kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. W tym celu strona zobowiązana jest uprawdopodobnić poprzez oświadczenia i dokumentację źródłową, iż rzeczywiście poniesienie przez nią kosztów jej udziału w sprawie jest niemożliwe lub może pociągnąć za sobą uszczerbek w utrzymaniu koniecznym dla siebie i rodziny. Brak przedstawienia przez stronę okoliczności pozwalających na dokonanie oceny jej możliwości finansowych skutkuje tym, że sąd nie ma podstaw do dokonania takiej oceny i odmawia prawa pomocy. Dlatego też unikanie przez stronę przedstawienia własnej, rzeczywistej sytuacji majątkowej musi skutkować oddaleniem wniosku o prawo pomocy w żądanym zakresie. Poprzez unikanie należy także rozumieć sytuację kiedy strona lakonicznie lub bardzo ogólnie opisuje swoją sytuację. Nie udziela żadnych konkretnych informacji co do stanu własnych finansów. Poproszona zaś o udokumentowanie swych ogólnych twierdzeń o ubóstwie nie wykonuje obowiązku w tym zakresie. W skrajnych przypadkach postawa taka zasługuje na miano nadużycia prawa. Objawia się to w postawie strony, która inicjuje określone czynności sądu np. składa wniosek o prawo pomocy czy środek odwoławczy od zarządzenia czy postanowienia wydanego stosownie do toku sprawy, nie po to by skorzystać z przypisanych im skutków ale by angażować aparat sądowy do podejmowania kolejnych, które nie prowadzą do szybkiego załatwienia sprawy. Inaczej stosując przepisane prawem środki uniemożliwia szybkie procedowanie w sprawie i rozstrzygnięcie jej co do istoty sporu. Właśnie z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Jak wynika z akt sprawy oraz z ustaleń dokonanych przez Sąd z urzędu R. P. informowany przez Sąd o kolejnych czynnościach w sprawie składa kolejny wniosek o prawo pomocy, nie oczekując jego rozpoznania gdyż nie stosuje się do omówionych wyżej obowiązków jego uzasadnienia. Skarżący zaskarża każdą czynność podejmowaną przez Sąd. Wzywany do uiszczenia wpisu od zażalenia na postanowienie z dnia 16 sierpnia 2016 r. zaskarża zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu. Przy zażaleniu wnosi o przyznanie prawa pomocy. Z każdego incydentalnego postępowanie czyni okazję do wniesienia środka zaskarżenia i wniosku o prawo pomocy. Takie działanie naraża Sąd na przedłużanie postępowania głównego wywołanego skargą, angażuje siły i środki na rozpatrywanie kwestii pobocznych. W tej sytuacji Sąd wbrew zasadzie szybkości postępowania z art. 7 P.p.s.a. mówiącej, że sąd administracyjny powinien podejmować czynności zmierzające do szybkiego załatwienia sprawy i dążyć do jej rozstrzygnięcia na pierwszym posiedzeniu, nie jest w stanie doprowadzić do rozpoznania niniejszej sprawy w możliwie najszybszym terminie. Zdaniem NSA, zaskarżone postanowienie zwalniające od kosztów sądowych jedynie w części w zakresie konkretnego środka zaskarżenia jednoznacznie wskazanego w treści pkt 1, 2 i 3 sentencji postanowienia odpowiada prawu. Nie czyni zadość żądaniom o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, o które wnosi skarżący. WSA w Poznaniu wypowiedział się jednoznacznie, że nie zmienia swego stanowiska co do faktu, że brak jest uzasadnienia aby skarżący skorzystał z prawa pomocy. Należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że w tym konkretnym przypadku, kiedy inicjowane przez skarżącego zażalenia tamują tok procedowania sprawy głównej z uwagi na zasadę ekonomii procesowej zasadnym jest przyznanie prawa pomocy co do poszczególnych zażaleń. Rozwiązanie takie w szczególnych okolicznościach rozpatrywanej sprawy pozwoli sądowi zakończyć wywołane przez skarżącego postępowania incydentalne poprzez rozpoznanie wniesionych zażaleń. Taki skutek jest pożądany bo bez angażowania znacznych sił i środków zakończy zainicjowane postępowania wpadkowe i doprowadzi do rozstrzygnięcia przez Sąd samej skargi. Zwolnienie od kosztów sądowych jakim jest niewątpliwie wpis od środka zaskarżenia może dotyczyć konkretnego zażalenia. Wynika to z treści art. 245 § 3 P.p.s.a., który mówi, że prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Na mocy powyższego przepisu Sąd może wskazać co do jakiej opłaty zwalnia wnioskodawcę. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.