I SA/Bk 274/09

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku Wydziału I: Barbara Romanczuk, po rozpoznaniu w dniu 25 sierpnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku N. Ł. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi N. Ł. na decyzję Dyrektora P. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...]kwietnia 2009 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych na 2008 rok p o s t a n a w i a odmówić przyznania skarżącej prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. N. Ł. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (k. 28). Skarżąca podniosła, iż obecnie nie posiada środków pieniężnych, którymi mogłaby opłacić koszty sądowe ze sprawie niniejszej, z powodu trudnej sytuacji finansowej oraz problemów zdrowotnych (k.6-14). Ponadto wskazała, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem oraz synem. Źródło utrzymania rodziny wnioskodawczyni stanowi dochód uzyskiwany: emerytury rolniczej w wysokości 552,85 zł, emerytury męża w wysokości 876,76 zł i z prowadzonej przez męża działalności gospodarczej w wysokości 1.563,53 zł oraz zasiłku dla bezrobotnych otrzymywanego przez syna w wysokości 440 zł. W skład majątku wnioskodawczyni wchodzi dom o powierzchni [...] m², nieruchomość rolna o powierzchni [...] ha, budynek sklepu o powierzchni [...] m2 oraz o powierzchni [...] m2, drewniany dom z zabudowaniami gospodarczymi o powierzchni [...] m2, stodoła o powierzchni [...] m2 oraz obora o powierzchni [...] m2, a także dwa samochody: F. T. [...], rok produkcji [...] i F. F. [...], rok produkcji [...]. Dodatkowo skarżąca podkreśliła, iż oprócz ponoszenia kosztów związanych z gospodarstwem domowym oraz prowadzoną działalnością gospodarczą spłaca jeszcze kredyt inwestycyjny w wysokości 113.452 zł, którego miesięczna rata na dzień 30 czerwca 2009 roku wynosiła 1.348,57 zł. Wnioskodawczyni również wskazała, iż poza tym nie posiada żadnych zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych (k. 29-30) W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 23 lipca 2009 roku N. Ł. wywiodła, iż miesięcznie wydatki związane z bieżącym utrzymaniem jej rodziny przedstawiają się następująco: telefon – 40,97 zł, energia elektryczna - 231,96 zł, opłata za wodę i ścieki - 239,40 zł, żywność – 1.500 zł, eksploatacja samochodów wliczona w koszt działalności gospodarczej. Ponadto wskazała, iż jej mąż prowadzi działalność gospodarczą w postaci sklepu wielobranżowego. Drugi z budynków, wykorzystywany jest również do prowadzenia sklepu, jednakże tą działalnością zajmuje się ich drugi syn, który z nimi nie mieszka. Wnioskodawczyni podała także, iż posiada niewielką hodowlę owiec (10 sztuk) na własny użytek i nie posiada żadnych maszyn rolniczych. W tym roku również nie otrzymała żadnych dopłat z Unii Europejskiej (k. 34-36). Do akt sprawy N. Ł. dołączyła: dokumentację lekarską potwierdzającą jej stan zdrowia (k. 6-14), decyzję w sprawie przyznania emerytury jej mężowi i odcinek z emerytury (k. 37-38), harmonogram spłat zaciągniętego kredytu (k. 39-44), wyciągi z rachunków bankowych (k. 45-48), deklarację na zaliczkę miesięczną na podatek dochodowy za miesiące kwiecień – czerwiec 2009 roku (k. 49-54), kartę aktywności bezrobotnego (k.55) oraz kserokopie rachunków i faktur dokumentujących wysokość części ponoszonych wydatków (k. 56-58). Należy mieć na uwadze, iż prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 z późn. zm). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony - czy to przez działanie prawa, czy faktycznie - ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide: postanowienia WSA w Łodzi z 23.12.2008 roku, II SA/Łd 848/08, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Stosownie do regulacji art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 tejże ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Warunkiem zatem przyznania przedmiotowego uprawnienia stronie, jest wykazanie przez nią, że nie ma środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w związku z tym uzasadniona jest pomoc Państwa. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi bowiem w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, iż to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (vide: postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04; z dnia 19 października 2007 r., sygn. akt II FZ 498/07- nie publikowane). W rozpatrywanej sprawie sytuacja materialna N. Ł. uzasadnia tezę, iż mimo wnioskowanego zwolnienia do kosztów sądowych jest ona w stanie ponieść koszty postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie niniejszej, które na obecnym etapie kształtują się na poziomie 200 zł (k. 2). W złożonym oświadczeniu wnioskodawczyni wykazała bowiem, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonkiem oraz bezrobotnym synem. Źródłem utrzymania ich trzyosobowej rodziny pozostaje dochód uzyskiwany z jej renty i świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 697,79 zł (k. 45), emerytury męża w wysokości 876,76 zł (k. 37-38), zasiłku dla bezrobotnych otrzymywanego przez syna w wysokości 440 zł, a także z prowadzonej przez męża działalności gospodarczej. Wnioskodawczyni we wniosku o zwolnienie od kosztów wskazała, iż mąż uzyskuje dochód z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 1.563,53 zł (k. 30). Z dołączonych jednak do akt sprawy deklaracji na zaliczkę miesięczną na podatek dochodowy za miesiące kwiecień – czerwiec 2009 roku (k. 49-54) wynika, iż mąż skarżącej w czerwcu 2009 roku uzyskał dochód z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 8.725,28 zł, w maju 2009 roku uzyskał dochód w wysokości 12.014,58 zł, a w kwietniu 2009 roku uzyskał stratę w wysokości 790,90 zł. W sumie łączny dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za trzy miesiące poprzedzające złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wyniósł 19.948,96 zł. Miesięczny dochód rodziny skarżącej w sumie wynosi 8.664,20 zł (6.649,65 zł miesięcznie z prowadzonej działalności gospodarczej, 697,79 zł renta skarżącej, 876,76 zł emerytura męża, 440 zł zasiłek dla bezrobotnych otrzymywanego przez syna). Miesięczne wydatki wykazane zaś przez skarżącą zamykają się kwotą 3.152,90 zł i przedstawiają się następująco: telefon – 40,97 zł, energia elektryczna - 231,96 zł, opłata za wodę i ścieki - 239,40 zł, żywność – 1.500 zł, eksploatacja samochodów wliczona w koszt działalności gospodarczej, rata kredytu - 1.348,57 zł (k. 34, 39-44, 56-58). Majątek rodziny wnioskodawczyni stanowi dom o powierzchni [...] m², nieruchomość rolna o powierzchni [...] ha, budynek sklepu o powierzchni [...] m2 oraz o powierzchni [...] m2, drewniany dom z zabudowaniami gospodarczymi o powierzchni [...] m2, stodoła o powierzchni [...] m2 oraz obora o powierzchni [...] m2, a także dwa samochody: F. T. [...], rok produkcji [...] i F. F. [...], rok produkcji [...]. Skarżąca nie posiada żadnych zgromadzonych oszczędności (k. 29). Podkreślić w tym miejscu należy, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym, jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Po przeanalizowaniu wniosku skarżącej oraz przedłożonych do akt dokumentów należy stwierdzić, że rodzina wnioskodawczyni z trzech miesięcy poprzedzających złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych uzyskała dochód w wysokości 8.664,20 zł, w związku z czym już samo proste zestawienie wysokości miesięcznych wydatków, które w sumie kształtują się na poziomie około 3.152,90 zł, majątku w postaci domu, dwóch budynków, w których prowadzona jest działalność gospodarcza, budynków gospodarczych oraz dwóch samochodów, z wysokością wymagalnych kosztów sądowych w sprawie niniejszej (aktualnie wpis sądowy w wysokości 200 zł), jednoznacznie przesadza o tym, iż w rozpoznawanej sprawie nie zostały spełnione przesłanki do przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, mimo tego, iż skarżąca jest osobą schorowaną i ponosi dodatkowe wydatki na leczenie. Na podkreślenie bowiem zasługuje to, iż rodzina wnioskodawczyni uzyskuje stały miesięczny dochód, a wszystkie bieżące wydatki skarżącej wraz ze spłatą zaciągniętych zobowiązań wobec banku, są mniejsze od kwoty miesięcznie uzyskiwanego dochodu o kwotę około 5.000 zł. Podkreślić przy tym należy, iż spłata zaciągniętych kredytów oraz pozostałe wydatki (poza wydatkami koniecznymi na utrzymanie) nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnością publicznoprawną, jaką jest wpis sądowy. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 9.02.2005 roku "fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy" (sygn. OZ 1363/04). Dodatkowo trzeba pamiętać, iż prawo pomocy to inaczej "prawo ubogich", a do takiej kategorii skarżących, nie można zaliczyć wnioskodawczyni, której rodzina ma stałe źródło utrzymania oraz majątek. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź, gdy środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (vide: postanowienie NSA z 19 października 2005 r. I GZ 107/05, niepubl.). Z kolei przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (vide: postanowienie NSA z 22 marca 2005 r. FZ 794/04, niepubl.). Ponadto, jak wskazał NSA w postanowieniu z 10 maja 2005 r. II OZ 318/05 "prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu". Bez wątpienia skarżącego nie można zaliczyć do takiej kategorii wnioskodawców. Powyższe okoliczności, a w szczególności wysokość osiąganego dochodu, w zestawieniu z wykazanym majątkiem oraz wyszczególnionymi wydatkami nie pozwalają na przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy uiszczenie kosztów sądowych, nie doprowadzi do powstania niedostatku w utrzymaniu jej rodziny i przeciwnie mieści się w możliwościach płatniczych wnioskodawczyni, nawet przy uwzględnieniu, że kwota wykazanych bieżących wydatków może być większa (koszty leczenia). Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 245 § 3 i 4 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.