I SA/Bk 376/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wojciech Stachurski, Sędziowie sędzia WSA Sławomir Presnarowicz, sędzia WSA Jacek Pruszyński (spr.), Protokolant Beata Rusiecka, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 17 grudnia 2009 r. sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] lipca 2009 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy 1. oddala skargę, 2. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku) na rzecz ustanowionego z urzędu radcy prawnego K. M. kwotę brutto 292,80 zł (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy), w tym VAT 52,80 zł (słownie: pięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) – tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, a także kwotę 46,80 zł (słownie: czterdzieści sześć złotych osiemdziesiąt groszy) tytułem zwrotu niezbędnych wydatków. Zaskarżoną decyzją z [...] lipca 2009 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w wyniku ponownego rozpoznania sprawy utrzymał w mocy decyzję tego organu z [...] czerwca 2008 r. nr [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia wobec FUS, FUZ oraz FP za okres od 10.1999 r. do 08.2000 r. w łącznej kwocie 12.420,85 zł, do których zapłaty zobowiązany był M.Z. (dalej zwany również jako: "Skarżący"). U podstaw tego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia: M. Z. w dniu 14 kwietnia 2008 r. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. Inspektorat w S. z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy za okres od 10.1999 r. do 08.2000 r. W uzasadnieniu wniosku wskazał, iż w okresie tym prowadził działalność gospodarczą, jednakże z powodu malejącej liczby klientów nie był w stanie opłacać składek, a w konsekwencji zaprzestał prowadzenia działalności. W chwili obecnej prowadzi działalność gospodarczą dzięki pomocy uzyskanej z Powiatowego Urzędu Pracy w S., jednak uzyskiwany dochód nie pozwala mu na spłatę istniejącego zadłużenia. Decyzją z [...] czerwca 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności wskazanych we wniosku. W uzasadnieniu wskazano, iż w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek warunkujących umorzenie należności z tytułu składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz. U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm. (w dalszej części uzasadnienia w skrócie: "u.s.u.s."). Podkreślono, iż M.Z. nie poniósł strat w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić go możliwości prowadzenia działalności. W ocenie organu wnioskodawca nie wykazał, iż którykolwiek z członków jego rodziny jest chory na przewlekłą chorobę i w związku z tym zachodzi przeszkoda w osiągnięciu dochodów umożliwiających opłacenie należności. Wprawdzie M. Z. załączył do wniosku zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia swojej matki, jednakże w ocenie Zakładu schorzenia te nie uniemożliwiają wnioskodawcy prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania z tego tytułu przychodu. Nie zgadzając się z powyższą decyzją M. Z. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z [...] sierpnia 2008 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję przyjmując, że nie zachodzi żadna z okoliczności przemawiających za umorzeniem na podstawie przepisów o całkowitej nieściągalności. W uzasadnieniu organ wskazał, iż w stosunku do zainteresowanego nie było prowadzone postępowanie egzekucyjne, a dochód w jego rodzinie kształtuje się w granicach 760 zł. Uznano zatem, że spłata zadłużenia nie pociągnie zbyt ciężkich skutków dla wnioskodawcy i jego rodziny. Na powyższą decyzję M. Z. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku. Wyrokiem z 18 lutego 2009 r., sygn. akt I SA/Bk 442/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku uchylił zaskarżoną decyzję wskazując, że w przedmiotowej sprawie organ administracyjny naruszył przewidzianą w art. 7 i 77 § 1 k.p.a. zasadę prawdy materialnej, albowiem ustalenia poczynione nie doprowadziły do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. W uzasadnieniu Sąd przyjął, w ślad za organami administracji, iż Skarżący zamieszkujący wraz ze swoją matką tworzy rodzinę. Jednakże w ocenie Sądu, organy nie wykazały w sprawie faktu wspólnego gospodarowania, jak również stwierdzając, iż Skarżący nie wskazał, że którykolwiek z członków rodziny jest chory na przewlekła chorobę, nie wyjaśniły Skarżącemu w ogóle konieczności wykazania w/w okoliczności. Skoro zatem organ nie pouczył Skarżącego o tym jakie są kompletne przesłanki i warunki zastosowania omawianej ulgi i jednocześnie nie wezwał do przedstawienia tychże okoliczności, to nie można zarzucać, iż Skarżący nie wykazał tych okoliczności. Rozpoznając ponownie sprawę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] lipca 2009 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję wydaną w pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, uzupełnionego zgodnie z zaleceniami Sądu wynika, iż Skarżący zamieszkuje wraz ze swoją matką H. Z., z którą nie prowadzi wspólnie gospodarstwa domowego, zaś jego pomoc ogranicza się jedynie do wykupu leków i dostarczeniu ich chorej matce, która finansuje ww. zakupy. Osiągany przez Skarżącego miesięczny dochód, po uwzględnieniu wszystkich udokumentowanych wydatków, kształtuje się w granicach 545 zł i pozwala na spłatę zaległości z możliwością np. skorzystania z ulg ratalnych w tym zakresie. Z dokumentów dostarczonych przez skarżącego nie wynika również, aby poniósł on straty materialne w wyniku nadzwyczajnego zdarzenia, czy klęski żywiołowej, powodujących, iż opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić możliwości prowadzenia przez niego działalności gospodarczej. W toku postępowania nie stwierdzono również, aby schorzenia M. Z., czy też jego matki uniemożliwiały skarżącemu uzyskiwanie dochodu, tym bardziej, że jak stwierdził sam Skarżący, pracuje on po 10 godzin dziennie. Z powyższą decyzją nie zgodził się M. Z. i wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku. Skarżący podniósł, iż nie ma możliwości zapłacenia składek, gdyż od 1 lipca 2009 r. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku albowiem zlikwidował działalność gospodarczą. Wskazał, że organ wiedział, iż działalność gospodarcza będzie likwidowana. Zdaniem Skarżącego nie jest możliwa spłata przedmiotowych zaległości przy dochodzie miesięcznym wynoszącym 544,64 zł. Organ pominął też, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza w 2008 r. przyniosła stratę w wysokości 8.216,10 zł. Dochód osiągnięty w 2009 r. wynikał z wyprzedaży towaru. Skarżący stwierdził, że obecnie ma problem ze znalezieniem pracy w S., zaś wyjazd za granicę jest niemożliwy ze względu na stan zdrowia jego matki. Wskazał, że nawet przy podjęciu pracy za minimalną płacę, po zapłaceniu połowy kosztów utrzymania mieszkania pozostałoby mu jedynie 500-600 zł. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest niezasadna. Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. W myśl ust 2 ww. przepisu należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Zgodnie zaś z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określił, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społecznej (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Z przywołanych wyżej regulacji prawnych wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadza do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego typu sprawach dopiero po ustaleniu istnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. Jeśli żadna z tych przesłanek nie jest spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Natomiast wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek pozwala organowi na zastosowanie tej ulgi, co nie jest jednak równoznaczne z obowiązkiem jej przyznania. W tym właśnie momencie organ korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego – nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyroki: NSA z 29 sierpnia 2007 r., II GSK 141/07, LEX nr 368197; WSA w Warszawie z 13 grudnia 2006 r., III SA/Wa 2927/06, LEX nr 306955). W tego typu sprawach sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może zastępować organu administracyjnego w podejmowaniu decyzji uznaniowej. Natomiast zaskarżona do sądu decyzja, podjęta w ramach uznania administracyjnego, podlega w pełnym zakresie kontroli, co do jej zgodności z przepisami proceduralnymi. Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd doszedł do przekonania, że wydając zaskarżoną decyzję organ prawidłowo ocenił istnienie przesłanek pozwalających na umorzenie należności ZUS-u. Organ miał podstawy by przyjąć, że w tej sprawie nie występuje przesłanka całkowitej nieściągalności tych należności. Wywody Prezesa ZUS o wypłacalności Skarżącego mieszczą się w granicach swobodnej oceny dowodów. W oparciu o zebrany materiał dowodowy organ ten trafnie zauważył, że Skarżący w okresie od 01.01.2009 r. do 01.05.2009 r. uzyskiwał dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, który po odliczeniu składek ubezpieczeniowych i połowy kosztów utrzymania gospodarstwa domowego mieści się w granicach 545 zł. Oceniając aktualną sytuację Skarżącego, zasadnie uwzględniono dochody osiągnięte w 2009 r., a nie w 2008 r. Na uwagę zasługuje również fakt, że nie prowadzono dotychczas egzekucji administracyjnej należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Organ administracyjny prawidłowo także ocenił sytuację Skarżącego pod kątem innych przesłanek, uzasadniających ewentualne umorzenie należności ZUS. Z przedłożonych przez Skarżącego dokumentów nie wynika, aby cierpiał on na chorobę pozbawiającą możliwości osiągania dochodu pozwalającego na spłatę zadłużenia. Także przewlekłe schorzenie matki Skarżącego nie uniemożliwiało mu uzyskiwania dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący nie wykazał również poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. Zdaniem Sądu organ nie miał podstaw, by w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności ZUS-u uwzględnić zapowiedzi Skarżącego odnośnie zakończenia działalności gospodarczej. W postępowaniu tym oceniana jest aktualna sytuacja majątkowa, zdrowotna i rodzinna strony, natomiast jakiekolwiek zmiany w tej sytuacji mogą być podstawą ponownego ubiegania się o udzielenie ulgi w spłacie zaległości wobec ZUS. Wniosek w tym zakresie może być ponawiany i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego, w szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskania nowych dowodów. Wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia należności nie korzysta z tzw. powagi rzeczy osądzonej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5 kwietnia 2007 r., V SA/Wa 340/07, LEX nr 334071). Tak też należy ocenić przedstawiony w skardze fakt, iż od 1 lipca 2009 r. Skarżący jest osobą bezrobotną (do akt sądowych złożono kopię decyzji z [...] lipca 2009 r. o uznaniu Skarżącego za osobę bezrobotną bez prawa do zasiłku). Organ nie został powiadomiony o tej okoliczności, co potwierdził pełnomocnik Skarżącego na rozprawie. Stąd jedyną możliwością poddania ocenie jej wpływu na kwestię umorzenia należności z tytułu składek jest ponowne złożenie przez Skarżącego wniosku w tym zakresie. Trzeba zauważyć, że ciężar wykazania którejś z przesłanek uzasadniających umorzenie należności ZUS spoczywa na wnioskodawcy, który (działając we własnym interesie) powinien dowodzić swojej trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej. Oczywiście nie zwalnia to organu z obowiązku ustalenia prawdy obiektywnej. Zgodnie z art. 7 k.p.a., w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Konkretyzację zasady wyrażonej w tym uregulowaniu zawiera przepis art. 77 § 1 k.p.a., statuujący zasadę prawdy obiektywnej (organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy). To, czy dana okoliczność została udowodniona, organ ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.). Ocena owa winna być wszechstronna oraz zgodna z prawidłami logiki, nauki i doświadczenia życiowego. Zdaniem Sądu, w tej sprawie organ przeprowadził postępowanie w zgodzie z wymienionymi zasadami. Z akt sprawy wynika, że organ pouczył Skarżącego o przesłankach warunkujących umorzenie należności z tytułu składek, wzywając stronę do przedłożenia dowodów. Decyzja wydana przez Prezesa ZUS została należycie uzasadniona i mieści się w granicach uznania administracyjnego. Samo niezadowolenie Skarżącego z treści wydanego rozstrzygnięcia nie może oznaczać, że przeprowadzone postępowanie było niezgodne z obowiązującymi przepisami prawa. W związku z tym, że Sąd nie dopatrzył się w tej sprawie naruszenia przepisów prawa, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku. O przyznaniu wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu radcy prawnemu i zwrocie niezbędnych wydatków Sąd orzekł ma podstawie art. 250 ww. ustawy oraz przepisów § 2, § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c i § 15 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).