I SA/Bk 54/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jacek Pruszyński (spr.), , , po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 kwietnia 2012 r. wniosku W. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] grudnia 2011 r. Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 rok oraz odsetek za zwłokę od niewpłaconych w terminie płatności zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych za poszczególne miesiące 2007 roku p o s t a n a w i a oddalić wniosek. W. K. (dalej powoływana także jako Skarżąca, Wnioskodawczyni) wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych podając, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z mężem A. K. Dochód miesięczny rodziny stanowi renta A. K. w kwocie 451,42 zł oraz zasiłek przedemerytalny Skarżacej w wysokości 529,39 zł. Wnioskodawczyni nie posiada majątku, w tym: zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Małżonkowie K. są osobami schorowanymi, stan zdrowia nie pozwala im na podjęcie pracy zarobkowej. Osiągany dochód ledwo wystarcza na bieżące opłaty i koszty leczenia. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego Skarżąca wyszczególniła ponoszone miesięczne wydatki, w tym: zakup żywności – 500 zł, zakup leków 180 - 200 zł, woda – 65,61 zł, energia elektryczna – 220 zł, telefon na kartę – 30 zł. Skarżąca oświadczyła, iż zajmuje nieruchomość przy ul. K.[...] w H. na podstawie umowy o dożywocie - działka ta należy do jej córki A. Ż. Wnioskodawczyni zajmuje wraz ze współmałżonkiem jedną kondygnację domu o powierzchni 90 m², powierzchnia w/w działki wynosi 8 – 9 arów. A. Ż. ponosi koszty opłat czynszowych za tę nieruchomość. Skarżąca ani jej mąż nie mają zaciągniętych kredytów, nie posiadają samochodów. Wydatki związane z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika zostały w całości pokryte ze środków otrzymanych od swoich dzieci tj. A. K. i A. Ż. Środki finansowe w kwocie 938.500 zł uzyskane w marcu 2010 r. z tytułu zbycia na rzecz syna A. K. środków trwałych, zostały w całości przeznaczone na wydatki gotówkowe związane z rozliczeniami zamkniętej firmy i rozliczenia z urzędem skarbowym. Mieszkanie usytuowane przy ul. G. [...] w B. zostało zbyte na rzecz córki A. Ż., nieruchomość rolna wraz z piekarnią została zbyta na rzecz syna A. K. Skarżąca nie posiada kont i rachunków bankowych. Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2012 r., referendarz sądowy odmówił przyznania Skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W złożonym w terminie sprzeciwie pełnomocnik Skarżącej zaskarżył powyższe postanowienie, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2012 r., poz. 270 (dalej w skrócie: "p.p.s.a.") poprzez uznanie, że nie zostały spełnione przesłanki do zwolnienia wnioskodawczyni od kosztów sądowych. Pełnomocnik Wnioskodawczyni wskazał, że zaskarżone postanowienie całkowicie pomija najistotniejsze fakty, a mianowicie to, że aktualnie uzyskiwane dochody rodziny Skarżącej są stosunkowo nieduże i odpowiadają wykazanym wydatkom. Tym samym, Skarżąca wypełniła ciążący na niej obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Podkreślił, że Skarżąca jest osobą bezrobotna, schorowaną, bez źródeł dochodu i majątku, co uzasadnia w dostatecznym stopniu udzielenie jej prawa pomocy w niniejszej sprawie. Odnosząc się do uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, pełnomocnik Skarżącej wskazał, że obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 i 129 k.r.o. odnosi się do obowiązku dostarczania środków utrzymania, do których nie wchodzą koszty uiszczania opłat sądowych w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Tym samym, rzeczywiste obciążenie kosztami sądowymi dzieci Skarżącej, w oparciu o obowiązek alimentacyjny, narusza art. 246 § 1 p.p.s.a. i art. 128 k.r.o. Wojewódzki Sąd Administracyjny ustalił i zważył, co następuje: Wobec skutecznego wniesienia przez Skarżącą sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpatrzeniu przez Sąd stosownie do treści art. 260 p.p.s.a. Rozpoznając przedmiotowy wniosek Sąd zauważa, iż zgodnie z art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. – prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Warunkiem przyznania przedmiotowego uprawnienia stronie, jest wykazanie przez nią, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy rozstrzygniecie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Analiza okoliczności przedstawionych we wniosku wraz z dokumentacją i oświadczeniami Wnioskodawczyni zgromadzonymi w aktach sprawy, nie dają podstaw do przyznania Skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślenia wymaga przede wszystkim, że prawo pomocy stanowi wyjątek od ogólnej reguły ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i może być przyznane tylko w szczególnych sytuacjach. Jako forma dofinansowania z budżetu państwa, przyznanie prawa pomocy winno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe (zob. postanowienie NSA z 24 października 2007 r., II FZ 426/07, niepubl.). W judykaturze niejednokrotnie już podkreślono, że podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien w procedurze planowania wydatków uwzględniać również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnego postępowania i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 1992 r., I ACz 393/92, postanowienie NSA z 24 marca 2004 r. Fz 10/04). Również w doktrynie wskazuje się, że strona prowadząca działalność gospodarczą powinna wykazać się szczególną zapobiegliwością i przezornością w zakresie finansowania udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą, gdyż wiąże się ona ze swej istoty, z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym ponoszenia kosztów sądowych (zob. T. Woś, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 632). Skarżona w sprawie decyzja dotyczy podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. oraz odsetek za zwłokę od nieterminowych zaliczek na ten podatek, a zatem należności publicznoprawnych związanych z prowadzoną przez stronę działalnością gospodarczą. Nieistotny jest przy tym fakt, że Skarżąca obecnie działalności tej nie prowadzi. Dla oceny przedmiotowego wniosku znaczenie mają natomiast okoliczności zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej. Jak wynika z akt sprawy, Skarżąca w trakcie prowadzonych postępowań kontrolnych i podatkowych wyzbyła się posiadanego majątku, zarówno prywatnego jak i związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą na rzecz swoich dzieci – A.Ż. i A. K. W marcu 2010 r. Skarżąca zbyła na rzecz syna A. K. środki trwałe w postaci różnego rodzaju środków transportu na kwotę 938 500 zł netto, zaś w okresie od czerwca 2009 r. do kwietnia 2010 r. przekazała w formie darowizny na rzecz A. Ż. i A. K. szereg nieruchomości, w tym mieszkanie w B. oraz działkę wraz z budynkiem piekarni i wyposażeniem na łączną kwotę 1 098 000 zł. Wobec faktu, że w okresie tym toczyły się już liczne postępowania kontrolne wynikające z rozliczeń działalności gospodarczej, Skarżąca powinna jednak brać pod uwagę możliwość powstania ewentualnych zobowiązań podatkowych i związanych z tym kosztów. Sprzedając i przekazując w drodze darowizny swoim dzieciom cały posiadany majątek, Skarżąca w istocie wyzbyła się zdolności do ponoszenia kosztów sądowych. Natomiast strona, która wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądem (postanowienia NSA z dnia 15 czerwca 2010 r. sygn. akt I FZ 152/10, z dnia 16 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 326/08, LEX nr 479105). W takiej sytuacji fakt zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, a w konsekwencji utrata znacznych dochodów, nie może skutkować przyznaniem prawa pomocy i przerzuceniem ciężaru kosztów postępowania sądowego na ogół społeczeństwa. Oceny takiej nie zmienia wysokość obecnie uzyskiwanych dochodów oraz wykazanych we wniosku wydatków na utrzymanie, w powiązaniu z wysokością wpisu od skargi, która w niniejszej sprawie wynosi 2.587 zł. Mimo, iż jak wskazuje pełnomocnik Skarżącej, obecna sytuacja majątkowa Skarżącej (uzyskiwane niewielkie dochody są zbliżone do ponoszonych, niezbędnych wydatków) nie pozwala na poniesienie kosztów sądowych w sprawie, należy wskazać, iż sytuacja ta wynika z zaprzestania przez Skarżącą prowadzenia działalności gospodarczej oraz sprzedaży (darowaniu) posiadanego majątku na rzecz dzieci. Dokonane czynności prawne nie mogą być postrzegane jako zwykłe zarządzanie posiadanym majątkiem i wskazują na celowe działanie, zmierzające do ograniczenia swoich zdolności, nie tylko do ponoszenia kosztów sądowych, ale także spłaty ciążących zobowiązań publicznoprawnych. Odnosząc się do stanowiska pełnomocnika Skarżącej, dotyczącego błędnej interpretacji obowiązku alimentacyjnego dzieci na rzecz rodziców, wskazać należy, iż w myśl art. 128 i 129 k.r.o. dzieci w stosunku do rodziców obarczone są również obowiązkiem dostarczania środków utrzymania (obowiązkiem alimentacyjnym), w sytuacji, gdy rodzic nie jest w stanie zaspokoić usprawiedliwionych i koniecznych potrzeb życiowych. Owszem, z powyższego przepisu nie wynika, aby dzieci były zobowiązane do ponoszenia kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez ich rodziców, jednakże zważywszy na okoliczności niniejszej sprawy, w szczególności darowanie posiadanego majątku dzieciom skutkującym wyzbycie się zdolności do ponoszenia kosztów sądowych, zasadnym jest stwierdzenie, że dzieci mogą pomóc wnioskodawczyni w pokryciu kosztów zainicjowanych przez nią postępowań sądowoadministracyjnych. Powyższe okoliczności, a w szczególności charakter powstałych zobowiązań i kosztów sądowych wynikających z prowadzonej działalności, zbycie działalności gospodarczej w czasie toczących się postępowań skarbowych i pod tytułem darmym, na rzecz osób bliskich, od których można dochodzić roszczeń alimentacyjnych, nie pozwalają na przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i obciążanie kosztami prowadzonej przez Skarżącą działalności gospodarczej Skarbu Państwa. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.