I SA/Bk 639/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Andrzej Melezini (spr.), po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 2019 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu E. P. od postanowienia referendarza sądowego WSA w Białymstoku z dnia 15 stycznia 2019 r. w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] września 2018 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za II, III, IV kwartał 2013 r. oraz określenia podatku do zapłaty na podstawie art. 108 ustawy VAT za kwiecień, maj, czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień, październik, listopad i grudzień 2013 r. p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. E. P. (dalej jako: "Skarżąca", "Wnioskodawczyni") wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku wskazała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką H. P. Źródłem miesięcznego utrzymania rodziny jest wynagrodzenie z tytułu pracy na ¼ etatu otrzymywane przez Wnioskodawczynię – 438 zł. H. P. nie osiąga dochodu, pozostaje na utrzymaniu Skarżącej. Wykazane wydatki stałe to: media – 120 zł; czynsz – 399 zł; inne opłaty – 200 zł. W skład majątku Skarżącej wchodzą: mieszkanie spółdzielcze o powierzchni 47 m2 oraz dwa udziały o wartości łącznej 100 zł. Bieżące potrzeby Wnioskodawczyni zaspokajane są dzięki wsparciu rodziny. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 11 grudnia 2018 r., Wnioskodawczyni wyszczególniła wydatki miesięczne H. P., w tym: energia elektryczna – 206,52 zł; woda – 78,63 zł; podatek od nieruchomości – 44,66 zł; żywność – 300 zł; lekarstwa – 30 zł. Wskazała, że H. P. zrezygnowała z opieki medycznej z powodu trudnej sytuacji życiowej. Matka Skarżącej nie posiada zaciągniętych kredytów oraz samochodu. Skarżąca finansuje profesjonalnego pełnomocnika z wyboru dzięki likwidacji polisy w 2012 r. L. przy ul. [...] w B. należy do siostry Skarżącej, tj. K. P. Mieszkanie przy ul. [...] w W. zajmuje obecnie Wnioskodawczyni. Skarżąca zawiesiła prowadzoną działalność gospodarczą. Pomoc uzyskiwana od rodziny obejmuje minimum miesięcznych wydatków koniecznych i wynosi 600 – 1.000 zł. Do akt sprawy dołączono: wniosek emerytalny H. P.; wyciąg z rachunku bankowego H. P. za listopad 2018 r.; dokumenty poświadczające wysokość miesięcznego wynagrodzenia; rachunki i faktury dokumentujące wysokość ponoszonych wydatków miesięcznych; dokumentację medyczną; zeznania podatkowe za 2017 r.; bilans przedsiębiorstwa Skarżącej za 2017 r. Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2019 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazano, że Skarżąca nie uczyniła zadość wzmiankowanemu wezwaniu z dnia 11 grudnia 2018 r. w całości, nie nadesłała bowiem wymaganych wyciągów ze swoich kont i rachunków bankowych za okres [...] października – [...] listopada 2018 r. Do akt sprawy został dołączony natomiast wyciąg z konta bankowego H. P. za okres [...] listopada 2018 r., do nadesłania którego Wnioskodawczyni nie była zobligowana. Skarżąca nie wyjaśniła przyczyny tego zaniechania. Referendarza podkreślił, że niepełne wykonanie przez Skarżącą wezwania z dnia 11 grudnia 2018 r. (nienadesłanie wyciągów ze swoich kont i rachunków bankowych za wskazany okres), nawet pomimo nadesłania pozostałych dokumentów, uniemożliwia pełną ocenę jej sytuacji majątkowej, a w konsekwencji pozytywne rozpatrzenie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pismem z dnia [...] stycznia 2019 r. pełnomocnik Skarżącej wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia, zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 245 § 3 w zw. z art. 256 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), które miało wpływ na wynik sprawy, polegające na odmowie przyznania Skarżącej pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sytuacji gdy Skarżąca nie jest w stanie ich ponieść z uwagi na brak dochodów i środków finansowych pozwalających na sprostanie wymogowi uiszczenia opłaty od skargi. Mając to na uwadze, autor sprzeciwu wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie Skarżącej od ponoszenia kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu sprzeciwu wskazano, że przesłanie przez Skarżącą wyciągu z konta bankowego H. P., a nie własnego, jak było to wymagane w wezwaniu, było skutkiem pomyłki lub niedopatrzenia i nie jest wyrazem złej woli czy świadomego zaniechania. Zdaniem pełnomocnika, zarówno całokształt, jak i ilość złożonych dokumentów, świadczą bezsprzecznie o niemożliwości poniesienia kosztów postępowania przez Skarżącą, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Pełnomocnik podkreślił również, że wysokość kosztów sądowych w niniejszej sprawie stanowi znaczny wydatek, a odmówienie udzielenia prawa pomocy podmiotowi o to wnioskującemu, który ewidentnie na to zasługuje, pozbawia go w rzeczywistości prawa do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Na wstępie wskazać należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom (zarówno fizycznym, jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Stanowi ona realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze. zm). Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie, z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Użyte w art. 246 p.p.s.a. sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. To do niego należy inicjatywa w zakresie uprawdopodobnienia okoliczności świadczących o trudnej sytuacji materialnej. Sąd, korzystając z uprawnień, zakreślonych przez art. 255 p.p.s.a., może - jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości - wezwać wnioskodawcę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Bez współpracy ze strony osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ustalenie, czy rzeczywiście nie może ona ponieść kosztów związanych ze sprawą, nie jest możliwe. W związku z powyższym, w zakresie ustalenia, czy w danej sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy, wnioskodawca winien współpracować z sądem administracyjnym, jeżeli nie poprzez wskazanie wszelkich okoliczności istotnych dla oceny jej stanu majątkowego, to przynajmniej realizując wszelkie wezwania sądu o uzupełnienie brakujących danych i dokumentów. W wypadku braku pełnej współpracy wnioskodawcy, skutki niewykazania okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia o prawie pomocy będą obciążać właśnie jego. Jak podkreśla się w orzecznictwie, strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd o zasadności przyznania prawa pomocy, ponieważ rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co przez stronę zostanie wykazane (np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 lipca 2009 roku, sygn. I FZ 171/09; powoływane orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe rozważania należy uznać, że Wnioskodawczyni w istocie nie wykazała, że nie stać jej na poniesienie niezbędnych kosztów sądowych. W wezwaniu z dnia 11 grudnia 2018 r. została zobligowana do złożenia oświadczeń wraz z szeregiem dokumentów, niezbędnych do oceny jej stanu majątkowego. Została przy tym pouczona, że "niezłożenie ich w zakreślonym terminie może skutkować odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie". Mimo że Skarżąca dopełniła tego obowiązku co do przeważającej większości treści wezwania, to zamiast własnych wyciągów z kont i rachunków bankowych za okres [...] października – [...] listopada 2018 r., przedłożyła wyciąg z konta bankowego H. P. za okres [...] listopada 2018 r., do czego nie była zobowiązana. Sąd zauważa więc, że Skarżąca nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku. W judykaturze wskazuje się, że skoro strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej przez sąd dokumentacji, do dostarczenia której została zobowiązana na podstawie art. 255 p.p.s.a., powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym uzasadniające przyznanie prawa pomocy (zob. postanowienie NSA z dnia 19 kwietnia 2012 r., sygn. II FZ 170/12), a niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z dnia 28 marca 2012 r., I OZ 189/12; z dnia 16 marca 2012r., I OZ 156/12). Pomimo że przedłożone przez Skarżącą dokumenty istotnie mogą wskazywać na jej trudną sytuację materialną, to jednak nie można zbagatelizować znaczenia, jakie dla oceny tej sytuacji miałyby wyciągi z kont i rachunków bankowych Skarżącej. Pozwoliłyby one w sposób realny ocenić jej stan majątkowy i zweryfikować czy korespondują z treścią składanych oświadczeń, gdyż odzwierciedlałyby rzeczywisty stan jej oszczędności,. Niedostosowanie się do wezwania o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. należy interpretować na niekorzyść wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 12 stycznia 2006 r., sygn. II OZ 1405/05). Tym bardziej, że pytania oraz kierowane do Skarżącej żądania przedstawienia określonych dokumentów nie wychodziły poza rzeczową potrzebę i dotyczyły wyłącznie weryfikacji rzetelności składanych przez nią oświadczeń. Zauważyć przy tym należy, że skala prowadzonej wcześniej przez Skarżącą działalności gospodarczej daje przeświadczenie o tym, że powinna była zgromadzić z tego tytułu pewne środki finansowe. Przyjmując nawet, że była zmuszona do zawieszenia prowadzonej działalności gospodarczej, powinna była poczynić oszczędności, z których mogłaby sfinansować ewentualne koszty sądowe. Zakładając racjonalność Skarżącej jako przedsiębiorcy, powinna ona przewidzieć, że ewentualny spór z organami skarbowymi będzie generował dodatkowe koszty, w tym koszty sądowe. W tych okolicznościach nie była możliwa pełna ocena stanu majątku Skarżącej w kontekście możliwości poniesienia przez nią kosztów postępowania sądowego. Przedmiotowe orzeczenie z pewnością nie może być postrzegane jako pozbawienie Skarżącej prawa do sądu, skoro poprzez niedopełnienie obowiązku wynikającego z wezwania z dnia 11 grudnia 2018 r., Wnioskodawczyni uniemożliwiła sądowi właściwą ocenę jej sytuacji majątkowej. Mając na uwadze powyższe, uznając że zaskarżone postanowienie referendarza sądowego odpowiada prawu, na podstawie art. 260 § 1 i 2 w zw. z art. 245 § 3 oraz 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.