II SA/Bk 117/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 kwietnia 2011 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi J. K. na decyzję P. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w B. z dnia [...] stycznia 2011 r. znak [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego J. K. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz synem, a źródłem utrzymania jego rodziny są dopłaty do gruntów rolnych w wysokości 2.400 zł rocznie. Posiada wraz z rodziną dwa domy: w B. oraz w miejscowości M., nieruchomość rolną o powierzchni 3,05 ha, samochód ciężarowy z 2008 r., traktor oraz koparkę z 2004 r. Na miesięczne wydatki składają się: spłata kredytu – 3.300 zł, opłata za energię elektryczną – około 500 zł, opłata za gaz – około 1.000 zł oraz leasing samochodu ciężarowego – 5.200 zł. Skarżący wskazał, że w obecnej sytuacji nie stać go na pokrycie opłat sądowych. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego J. K. sprecyzował swoją sytuację majątkową. Oświadczył, że rodzinę utrzymuje żona z prowadzonej działalności gospodarczej – usługi sprzętem budowlanym, natomiast skarżący prowadzi działalność gospodarczą polegającą na świadczeniu usług agroturystycznych, z której dwuletni dochód zamknął się kwotą 5.000 zł. Otrzymuje również dopłatę bezpośrednią w wysokości 1.800 zł rocznie. Poza ruchomościami wymienionymi w formularzu PPF żona posiada samochód S. rok produkcji 2000, którego miesięczne koszty utrzymania to 200 – 500 zł. Skład inwentarza żywego gospodarstwa to 5 koni. Rodzina wnioskodawcy ponosi następujące miesięczne wydatki, ulegające jednak zmianom w różnych okresach: kredyt na dom w miejscowości M. – 3.250 zł, kredyt w S. C. - 8.000 zł, kredyt S. C. - 450 zł do sierpnia 2011 r., kredyt obrotowy w K. B. na firmę – 30.000 zł, kredyt w K. B. – 1.200 zł, leasing trzyletni samochodu S. – 5.200 zł. Skarżący mieszka z żoną i dwojgiem dzieci: 14-nastoletnim niepełnosprawnym synem oraz pełnoletnim, ale niezarabiającym synem w wieku 24 lat. Ponadto utrzymuje córkę studiującą w K. na U. J. – miesięcznie wydatkuje na ten cel 2.500 zł. Do akt sprawy wnioskodawca dołączył: wyciągi z rachunku bankowego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (k. 35-46), wezwanie do zapłaty rachunku za gaz na łączną kwotę 1.860 zł (k. 46, 50), zamówienie z 30.03.2011 r. na nową maszynę marki C. z kaucją w wysokości 25.000 zł, upomnienie z tytułu rachunku za energię elektryczną na kwotę 438,11 zł – opłacone (k. 48, 51), rachunki za energię elektryczną za różne okresy i na kwoty: od 1.846,25 zł do 100,50 zł (k. 49, 57, 58-59, 62, 63-65, 67-68), decyzje w sprawie ustalenia podatku od nieruchomości (k. 53, 60, 61, 69, 88-89), rachunek za C. 10 zł (k. 55, 56), harmonogram spłat kredytu w wysokości 8.000 zł – miesięczna rata około 740 zł (k. 66), dowody wpłaty do S. B. S.A. na kwotę około 110 zł miesięcznie (k. 70-86), harmonogram spłat kredytu w S. (k. 87), zeznania roczne H. K. za 2009 r. (k. 90-95) oraz rozliczenie dochodu za remanent za styczeń – listopad 2010 r. (k. 96-97). W oparciu o powyższe okoliczności oraz wskazując na obowiązek strony wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania, jak również na obowiązek ponoszenia kosztów sądowych – postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2011 r. referendarz tutejszego sądu odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Wywiedziono w uzasadnieniu tego orzeczenia, że instytucja prawa pomocy ma w założeniu służyć osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej, które nie mogą uiścić opłat sądowych bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Jak oceniono, skarżący nie wykazał, by znajdował się w takiej trudnej sytuacji, a przedstawione przez niego dokumenty budzą uzasadnione wątpliwości co do zgodności wykazanej na ich podstawie sytuacji finansowej ze stanem faktycznym. Z dokumentów wynika, że rodzina skarżącego wydaje miesięcznie około 15.000 zł, z których znaczną część przeznacza na spłatę kredytów. Przedłożone dokumenty wskazują osiągnięcie z prowadzonej działalności gospodarczej w roku 2010 dochodu jedynie w kwocie 20.586,65 zł, niemniej rozliczenie finansowe wskazuje, że rodzina skarżącego posiada płynność finansową, a przychód z działalności gospodarczej prowadzonej przez żonę zamyka się kwotą 179.411,19 zł w roku 2010, zaś ponad 317.706,85 zł w roku 2009. Ponadto wykazywane przez rodzinę skarżącego dochody wystarczają na pokrycie bieżących wydatków rodziny. Skarżący posiada jedynie niewielkie zaległości w spłatach rachunków za energię elektryczną lub gaz, które są ostatecznie opłacane w terminie późniejszym. Zdaniem referendarza sądowego J. K. bądź to nie wskazał rzeczywistych kwot osiąganych dochodów czy ponoszonych wydatków, bądź posiadane środki przeznacza na cele, którym nie sposób przyznać pierwszeństwa zaspokojenia przed kosztami postępowania sądowego. De facto bowiem przy uzyskiwanym dochodzie około 2.500 zł miesięcznie (dochód z prowadzonej działalności gospodarczej, dopłat bezpośrednich oraz prowadzonej agroturystyki) skarżący miesięcznie wydaje kwotę około 15.000 zł na bieżące wydatki. Uznając za niewiarygodne oświadczenia strony przede wszystkim w zakresie wysokości osiąganego dochodu z prowadzonej przez żonę skarżącego działalności gospodarczej, posiadanie płynności finansowej, w zestawieniu z wykazanymi obrotami z działalności gospodarczej oraz posiadanie licznego majątku nie pozwoliły, w ocenie referendarza, na przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Od powyższego postanowienia sprzeciw złożył J. K. Wskazał, że nie uwzględniono spłacanego do K. B. kredytu w wysokości 50.000 zł oraz celu zaciągnięcia już posiadanych kredytów, z których pieniądze przeznaczył nie na lokaty, a na inwestycje w postaci sprzętu budowlanego i domu. Oświadczył, że ryzykuje i bardzo ciężko pracuje, aby zapewnić sobie spokojną starość. Zdaniem skarżącego ponoszone przez niego miesięczne opłaty powodują utrzymanie jego rodziny na niskim poziomie bytowym, natomiast dochód jest sezonowy, a więc większy w okresie wrzesień – październik, kiedy to dysponowałby środkami na uiszczenia opłat sądowych. Wskazał, że przedstawione w uzasadnieniu postanowienia z 11 kwietnia 2011 r. wyliczenia są "nieco przesadzone", bowiem nie uwzględniały poniesionych strat. Przedłożył aktualną kalkulację sporządzoną przez biuro podatkowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek podlegał oddaleniu. Zgodnie z art. 260 zd. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych zawiera żądanie udzielenia prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). W sprawie niniejszej aktualne koszty sądowe (wpis od skargi) wynoszą 500 zł (§ 2 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 z późn. zm.). Zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest odpłatność, tzn. sąd podejmuje określone przepisami czynności jedynie wówczas, gdy strona lub uczestnik postępowania wniosą stosowną, przewidzianą dla danej czynności, opłatę (np. wpis od skargi). Wyjątki od tej zasady, a więc sytuacje, gdy dokonanie czynności w postępowaniu sądowym jest nieodpłatne, wynikają z konkretnych przepisów ustawy p.p.s.a. (art. 239) lub też mają charakter prawa pomocy. Celem prawa pomocy jest umożliwienie osobom o niskich dochodach i trudnej sytuacji materialnej poddania ich sprawy rozpatrzeniu przez sąd oraz umożliwienie realizacji innych uprawnień w postępowaniu sądowoadministracyjnym bez konieczności uiszczania opłat. Z uwagi na to, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego, jego przyznanie następuje w sytuacjach wyjątkowych, szczególnych, po uprzednim wnikliwym zbadaniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W konsekwencji to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa cały ciężar wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione, podlega ostatecznie ocenie sądu. Analiza materialnych i finansowych warunków życia skarżącego – w oparciu o znajdujące się w aktach sprawy oświadczenia i dokumenty – wskazuje, że nie ma podstaw do przyjęcia, iż uiszczenie kwoty 500 zł pozostaje poza zasięgiem jego możliwości finansowych. Tym bardziej, że na chwilę obecną kwota powyższa jest jedynym kosztem, którego obowiązek pokrycia spoczywa na skarżącym. W sprawie niniejszej zwraca uwagę znaczna dysproporcja między deklarowanymi comiesięcznymi wydatkami skarżącego a deklarowanymi dochodami. Bezspornie wynika z niej, że skarżący istotnie więcej wydatkuje niż zarabia. Z przedłożonego w dniu 04 kwietnia 2011 r. oświadczenia pisemnego (k. 33-34) wynika, że comiesięcznie ponosi on (jego rodzina) następujące opłaty: 200-500 zł jako koszty eksploatacji samochodu S. (k. 33), kredyt na dom – 3.250 zł, kredyt S. C. – średnio 650 zł (8.000 zł na 12 miesięcy), kredyt S. C. do sierpnia 2011 r. – 450 zł, kredyt obrotowy na firmę w Kredyt Banku – w sumie 30.000 zł, inny kredyt w K. B. - 1.200 zł miesięcznie, rata leasingowa za samochód S. – 5.200 zł, 2.500 zł – pomoc studiującej córce. Proste zsumowanie powyżej zadeklarowanych wydatków zamyka się kwotą 13.500 zł, która nie uwzględnia rat kredytu 30.000 zł (w oświadczeniu z 04 kwietnia 2011 r. nie wskazano wysokości raty, a jedynie wysokość kredytu), maksymalnej wysokości kosztów eksploatacji samochodu S. (przy kwocie 500 zł wydatki wyniosłyby 13.800 zł) oraz wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem (opłaty eksploatacyjne lokalu, wyżywienie, ubranie) oraz wysokości podatków. Z kolei z przedłożonych do powyższego oświadczenia dokumentów wynikają następujące okoliczności (od początku roku 2011 r.): - skarżący, wspólnie z żoną, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, ma do opłacenia: 62.500 EURO za nową maszynę C. (obowiązkowa kaucja wynosiła 25.000 netto), podatki od nieruchomości na rok 2011 r. - 4.040 zł (k. 60, decyzja z 26 stycznia 2011 r.), 479 zł (k. 88-90, decyzja z 02 lutego 2011 r.), łączne zobowiązanie w podatkach rolnym, leśnym i od nieruchomości na rok 2011 r. na kwotę 553 zł (k. 61, decyzja z 26 stycznia 2011 r.), rachunek za paliwo gazowe za okres luty – marzec 2011 r. na kwotę 1.332, 74 zł (k. 62), kredyt 8.000 zł, z którego pozostały od kwietnia 2011 r. do marca 2012 r. comiesięczne raty w wysokości około 730 zł (k. 66), rachunki za energię elektryczną za okres styczeń 2011 r. do marzec 2012 r. miesięcznie na kwotę 110, 40 zł (k. 70 – 86), kredyt w S. C. z ratami miesięcznymi : kwiecień 2011 r. – 2.570 zł, od maja do sierpnia 2011 r. 3.200 – 3.300 zł (k. 87) – przy czym suma kredytu wynosi 499.364, 58 zł. Natomiast skarżący przedstawił dowody uiszczonych opłat - 1.860, 39 zł – wezwanie z 12.03.2011 r. za paliwo gazowe (rachunek k. 49), 438, 11 zł – wezwanie z lutego 2011 r. i upomnienie (k. 38, 51), 18 zł i 28, 87 zł – wypisy z 17 marca i 09 lutego 2011 r. (k. 52, 54), decyzja w sprawie wymiaru podatku rolnego z 10 lutego 2011 r. na kwotę 171 zł (k. 53), rachunek za C. łącznie 50 zł (k. 55-56), rachunek za energię za marzec – wrzesień 2010 r. na kwotę 507, 17 zł (k. 57), za luty – maj 2010 r. na kwotę łączną 1986, 12 zł (k. 63-64), za październik – marzec 2011 r. w sumie na kwotę 1.030 zł (k. 58 – 59). Ponadto przedłożono rachunki z roku 2010 r. za energię (czerwiec – lipiec 2010 r. na kwotę około 740 zł) i lipiec 2009 r. - październik 2010 r. na kwotę 862, 09 zł (k. 65), wrzesień 2010 r. – styczeń 2011 r. na łączną kwotę 2.200 zł (k. 67-68), decyzję w sprawie podatku od nieruchomości 2010 r. na kwotę 3.913 zł (k. 69) Z przedłożonych dokumentów wynikają jedynie nieznaczne opóźnienia w spłacie zobowiązań, które – co wynika z adnotacji na dokumentach – były ostatecznie regulowane. W kontekście powyższego skarżący udokumentował następujące dochody: H. K. za rok 2009 – 19.222, 02 zł (k. 91 – na podstawie PIT), 20.586, 65 zł za okres styczeń - listopad 2010 r. – na podstawie rozliczenia biura podatkowego (k. 96). Natomiast w sprzeciwie skarżący przedstawił wyliczenie za okres styczeń – marzec 2011 r., z którego wynika strata osiągnięta przez H. K. w wysokości 33.185, 25 zł przy przychodzie 37.958, 68 zł. Ponadto wskazał, że nie uwzględniono jeszcze innego kredytu w wysokości 50.000 zł. Analiza powyższych dokumentów i oświadczeń skarżącego uprawnia do wniosku, że jego oświadczenie o braku możliwości poniesienia kosztów sądowych w kwocie 500 zł jest niewiarygodne jako nieznajdujące pokrycia w materiale dowodowym. Sąd nie kwestionuje znacznych obciążeń spoczywających na skarżącym, których spłata miesięcznie zamyka się kwotą kilkunastu tysięcy. Nie może jednak budzić wątpliwości, że tak wysokie wydatki i koszty są w stanie – bez znacznych opóźnień, które z dokumentów nie wynikają - ponosić wyłącznie osoby, których dochody przekraczają te wydatki. Zasady doświadczenia życiowego pozwalają postawić również tezę, że uzyskanie kredytu w wysokości prawie 500.000 zł, a następnie kolejnych na kwoty kilku – kilkudziesięciu tysięcy złotych jest dostępne tylko dla osób posiadających płynność finansową i wysokie dochody. W sytuacji skarżącego dysproporcja między deklarowanymi wydatkami a dochodami jest tak znaczna na niekorzyść dochodów, że przy braku w aktach jakichkolwiek dowodów na utratę płynności finansowej strony i na zaleganie w spłatach kredytów - trudno przyjąć wskazywane dochody jako jedyne. Zwraca przy tym uwagę okoliczność nieprzedłożenia żadnych dokumentów, z których wynikałaby rzeczywista wysokość uzyskiwanych dochodów z działalności agroturystycznej skarżącego, czy rzeczywista wysokość dopłat obszarowych. Przedłożone analizy i rachunki dotyczą przede wszystkim działalności prowadzonej przez żonę strony – H. K. Natomiast ocena, że J. K. ewentualnie nie jest w stanie uiścić wymaganego wpisu sądowego powinna mieć umocowanie w dokumentach obrazujących wszechstronnie i wyczerpująco sytuację majątkową jego całej rodziny, która z dotychczas przedłożonych dowodów nie wynika w sposób uprawniający przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie. Z akt wynika natomiast przeciwny wniosek, że mimo pewnych zaległości skarżący gospodaruje na bieżąco środkami finansowymi (wpływami i wydatkami) i w miarę możliwości pokrywa pojawiające się potrzeby nie tylko związane z bieżącym utrzymaniem, ale i z dodatkowymi wydatkami (zakup nowych maszyn). Analiza wyciągu z rachunku bankowego z jednej strony pokazuje, że strona nie tylko wypłaca, ale również, że na jej koncie księgowane są wpłaty. Jednocześnie wyciąg ten budzi wątpliwości. W kontekście deklarowanych kilkunastotysięcznych miesięcznych wydatków nie wynika bowiem z niego z czego rodzina skarżącego uzyskuje wpływy na ich pokrycie. Ten fakt, przy braku deklaracji o utracie płynności finansowej strony (np. dowodach na zaległości w spłacie wysokich kredytów) podważa wiarygodność oświadczenia majątkowego złożonego na potrzeby wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wskazać też trzeba, że deklarowana wielkość zobowiązań pozostających skarżącemu do spłacenia, przy wykazanych niskich dochodach - podważa tezę o zamiarze strony dochowania należytej staranności i wywiązywania się w miarę swoich wszystkich możliwości z obowiązku pokrywania kosztów sądowych. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna precyzyjnie wykazać swój stan majątkowy, aby sąd mógł dokonać jego oceny w całokształcie, a nie wybiórczo. Zaniechanie w tym przedmiocie skutkuje odmową przyznania prawa pomocy lub jego cofnięciem. Nie kwestionując znacznych wydatków rodziny skarżącego należy wskazać, że koszty sądowe – jak wynika z orzecznictwa – nie mogą być stawiane w ostatniej kolejności ich zaspokojenia (vide postanowienia NSA z 18.02.3010 r., I FZ 447/09 oraz z 06.11.2009 r., II OZ 971/09 – obydwa dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Strona ma obowiązek podjąć starania o ich wygospodarowanie, a dopiero brak takiej możliwości uzasadnia uwzględnienie wniosku o prawo pomocy. Tym bardziej, że instytucja ta, będąca wyjątkiem od zasady odpłatności postępowania sądowego, powinna umożliwiać dostęp do sądu przede wszystkim podmiotom znajdującym się w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej, do których, zdaniem sądu, skarżący nie należy. W tych okolicznościach nie było możliwe uznanie, by nie był w stanie uiścić jakichkolwiek kosztów sądowych, a w konsekwencji, że powinna zostać stronie przyznania – na koszt publiczny – reprezentacja w postaci profesjonalnego pełnomocnika. Tytułem wyjaśnienia wskazać należy, że zarzuty merytoryczne odnośnie decyzji rozbiórkowej będą podlegały rozważeniu dopiero na merytorycznym etapie rozpoznania skargi. Postępowanie o przyznanie prawa pomocy ma natomiast charakter wpadkowy i nie dotyczy istoty sprawy, a kwestii zdolności do poniesienia opłat sądowych. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.