II SA/Bk 320/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Danuta Tryniszewska - Bytys (spr.), , po rozpoznaniu w dniu 22 września 2017 r. w Białymstoku na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu T. T. od punktu 2 postanowienia referendarza sądowego z dnia 29 sierpnia 2017 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi T. T. na zarządzenie zastępcze Wojewody P. z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wygaśnięcia mandatu radnego p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 2 zaskarżonego postanowienia T. T., skarżący zarządzenie zastępcze Wojewody P. stwierdzające wygaśnięcie jego mandatu radnego, wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną oraz dwiema córkami. Źródłem miesięcznego utrzymania rodziny wnioskodawcy jest: dochód z tytułu umowy o pracę – 8404 zł, diety sołeckiej oraz inkasa sołeckiego – 324 zł, diety radnego – 1 624 zł, działalności gospodarczej – 1 275 zł, gospodarstwa rolnego – 500 zł oraz dochód żony z tytułu umowy o pracę – 3 237 zł (wszystkie kwoty stanowią średnią miesięczną za 2016 r.). Łącznie jest to kwota miesięcznie około 15 364 zł. W skład majątku skarżącego wchodzi dom o powierzchni 183 m2 (wartość 400 000 zł - wspólność majątkowa małżeńska), a także gospodarstwo rolne, w skład którego wchodzą grunty orne, łąki, pastwiska, las, budynki gospodarcze (obora, dwie stodoły, budynek gospodarczy, garaż) o powierzchni 8,5 ha (wartości 170 000 zł - majątek osobisty) oraz ¼ udziału w nieruchomości leśnej o powierzchni 0,17 ha i 3/8 nieruchomości leśnej o powierzchni 0,17 ha (łączna wartość około 2 000 zł). Ponadto w skład majątku wchodzi samochód osobowy K. r., samochód osobowy V. r., samochód osobowy T. r. (wspólność majątkowa małżeńska), ciągnik [...] z 1990 r., ciągnik [...] z 1976 r., oszczędności w kwocie 25 000 zł oraz środki zgromadzone na pracowniczym Programie Emerytalnym [...]w kwocie 65 000 zł. Zobowiązania miesięczne skarżącego z tytułu kredytu mieszkaniowego w kwocie 175 000 wynoszą 1 500 zł. Wydatki ponoszone na mieszkanie wynoszą około 1 000 zł, zaś wydatki na inne pożyczki i raty wynoszą również około 1 000 zł (k. 39-40). Postanowieniem z dnia 29 sierpnia 2017 r. referendarz sądowy umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych (w punkcie 1) oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego (w punkcie 2). Referendarz wskazał przede wszystkim, że postępowanie ze skargi na rozstrzygnięcia nadzorcze oraz zarządzenia zastępcze wojewody wolne jest od opłat sądowych (art. 100 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 446 ze zm.). Zatem skoro skarżący korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych, to nie jest obowiązany ich uiszczać, co skutkuje koniecznością umorzenia postępowania wpadkowego o przyznanie prawa pomocy w zakresie żądania zwolnienia od kosztów sądowych (art. 249a w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej p.p.s.a. oraz w związku z art. 100 ustawy o samorządzie gminnym. Odnośnie zaś żądania ustanowienia radcy prawnego referendarz sądowy wskazał, że posiadanie przez skarżącego stałego dochodu w wysokości 15 000 zł miesięcznie przy wykazanych wydatkach rzędu 3 500 zł, jak też posiadanie licznego majątku i oszczędności w kwocie 25 000 zł pozwalają na uznanie (nawet po doliczeniu wydatków na zakup żywności, których nie wskazał), iż wnioskodawca jest w stanie pokryć koszty ustanwoienia pełnomocnika w sprawie niniejszej. Referendarz przypomniał, że prawo pomocy stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie pełnych kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Wnioskodawca natomiast nie udowodnił zaistnienia takiej okoliczności, co uzasadniało orzeczenie o odmowie ustanowienia radcy prawnego na podstawie art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. p.p.s.a. T. T. złożył sprzeciw od powyższego postanowienia i zakwestionował rozstrzygnięcie zawarte w jego punkcie 2, tj. rozstrzygnięcie o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. Wniósł o jego zmianę poprzez przyznanie "prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego". Zaskarżonemu postanowieniu skarżący zarzucił naruszenie art. 245 § 3 w zw. art. 246 § 1 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. polegające na błędnym przyjęciu, że tylko i wyłącznie względy materialne (środki finansowe teoretycznie w dyspozycji skarżącego) stanowią przesłankę przyznania prawa pomocy, jak również - na błędnym przyjęciu, że skarżący pozostaje w sytuacji faktycznej, która umożliwia mu opłacenie profesjonalnego pełnomocnika we własnym zakresie. Uzasadniając zarzuty skarżący wyjaśnił, że błędnie referendarz sądowy przyjął, naruszając jednocześnie art. 100 ustawy o samorządzie gminnym, iż wynikające z tego przepisu zwolnienie od opłat sądowych nie wiąże się z rozszerzonym, szczególnym prawem skarżącego do skorzystania z prawa pomocy w zakresie ustanowienia dla niego radcy prawnego z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Postanowienie referendarza sądowego, w zakresie w jakim zostało zaskarżone (punkt 2 – odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego) podlegało utrzymaniu w mocy. Możliwość takiego rozstrzygnięcia przewiduje art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej p.p.s.a., zgodnie z którym sprzeciw od postanowień i zarządzeń referendarza sądowego sąd rozpoznaje jako sąd drugiej instancji stosując przepisy o zażaleniu, utrzymując orzeczenie referendarza sądowego w mocy lub je zmieniając. W sprawie niniejszej referendarz sądowy trafnie przede wszystkim wskazał na to, że skoro skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego i korzysta jednocześnie z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych wynikającego z art. 100 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, to w jego przypadku żądanie przyznania prawa pomocy należy rozpoznawać jako żądanie przyznania prawa pomocy w części. Zgodnie zaś z art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie zaś do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem składu orzekającego w sprawie niniejszej, referendarz sądowy trafnie ocenił, że skarżący nie wykazał, aby nie był w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przede wszystkim w zaskarżonym postanowieniu wyczerpująco wyjaśniono, trafnie oceniając przytoczone fakty, że skarżący posiada wysokie średnie miesięczne dochody (około 15 000 zł) przy wydatkach rzędu około 3 500 zł, nadto posiada kilkadziesiąt tysięcy złotych oszczędności. W takiej sytuacji nie ulega wątpliwości, że jest on w stanie ponieść koszty postępowania w zakresie obejmującym ustanowienie we własnym zakresie radcy prawnego. Przy wskazanych w formularzu PPF kwotach miesięcznego dochodu i kwotach miesięcznych wydatków – należy uznać, że skarżącemu co miesiąc pozostaje co najmniej kilka tysięcy złotych "wolnych" środków pieniężnych. Tymczasem instytucja prawa pomocy została ustanowiona jako wsparcie w szczególnych sytuacjach, przysługujące osobom znajdującym się w wyjątkowo trudnym położeniu materialnym. Analizując sytuację finansową skarżącego nie sposób uznać, że znajduje się on w tak trudnym położeniu, iż uzasadnia ono przyznanie wsparcia finansowego w postaci ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. Zdaniem sądu, przedstawiona przez skarżącego sytuacja materialna jego rodziny uprawnia do wniosku przeciwnego, a mianowicie takiego, że ustanowienie przez niego we własnym zakresie profesjonalnego pełnomocnika nie odbędzie się z uszczerbkiem dla utrzymania jego i jego rodziny. Bezpodstawny jest także zarzut nieuwzględnienia przez referendarza sądowego innych okoliczności sprawy niż sytuacja finansowo – majątkowa skarżącego. Instytucja prawa pomocy w procedurze sądowoadministracyjnej została tak skonstruowana, że wyłącznie względy materialne są przesłanką oceny orzecznika (referendarza sądowego, sędziego) dotyczącej możliwości przyznania lub odmowy przyznania stronie prawa pomocy w całości lub w części. Wyłącznym zatem kryterium oceny wniosku o prawo pomocy jest kryterium finansowe (vide postanowienie NSA z dnia 12 sierpnia 2014 r., II GZ 412/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tej okoliczności w żaden sposób nie zmienia treść art. 100 ustawy o samorządzie gminnym, który wprowadza zasadę zwolnienia od opłat sądowych w postępowaniach ze skarg na akty nadzoru. Jak wynika expressis verbis z tego przepisu, nie dotyczy on kwestii ustanawiania pełnomocników w ramach postępowania wpadkowego o prawo pomocy. Reasumując, skoro instytucja prawa pomocy jako mająca charakter wyjątkowy, stosowana jest wyłącznie w przypadku osób znajdujących się w trudnej sytuacji majątkowej oraz skoro wyłącznie ta trudna sytuacja majątkowa (a nie inne względy dotyczące okoliczności sprawy: jej rodzaju, stopnia skomplikowania itd.) jest kryterium oceny wniosku o prawo pomocy – to skarżący w sprawie niniejszej tych szczególnych względów finansowych uzasadniających przyznanie prawa pomocy w części (ustanowienie radcy prawnego) nie wykazał. Ocena referendarza sądowego w tym zakresie jest prawidłowa i nie narusza prawa, dlatego zaskarżone postanowienie w zakresie rozstrzygnięcia z punktu 2 podlega utrzymaniu w mocy, o czym na podstawie art. 260 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.