II SA/Bk 486/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Danuta Tryniszewska-Bytys, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Roleder,, sędzia NSA Anna Sobolewska-Nazarczyk (spr.), Protokolant Marta Marczuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 listopada 2011 r. sprawy ze skargi S. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] maja 2011 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Wójta Gminy F. z dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżone decyzje nie mogą być wykonane w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyrku. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 roku nr [...] – Wójt Gminy F. odmówił Panu Sz. L. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad Panem P. Sz., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na skutek odwołania Pana Sz. L. Samorządowe Kolegium odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] maja 2011 roku nr [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu swojego stanowiska organ odwoławczy stwierdził, że odwołujący się na nie spełnił przesłanek do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem nie jest osobą na której ciąży obowiązek alimentacyjny w świetle art. 128 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, tj. nie jest krewnym w linii prostej, nie jest też inną osobą niż spokrewnioną w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Nie są więc spełnione przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1 i ust. 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto zdaniem organu, opiekę nad niepełnosprawnym Panem P. Sz. sprawują wszyscy domownicy w osobach odwołującego się i jego rodziców. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku wywiódł Pan Sz. L., podkreślając, że nie jest w stanie oddać wujka do Zakładu Opieki Społecznej, bowiem jest z nim od urodzenia, co spowodowało, że stał się on bliską mu osobą, jak dziadek. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. wnosząc o jej oddalenie, podtrzymało argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku, zważył co następuje: Skarga była uzasadniona. Zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca jej wydanie decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem prawa procesowego i materialnego, które to naruszenia miały wpływ na wynik sprawy. W świetle materiału dowodowego zbadanego w toku postępowania administracyjnego w przedmiotowej sprawie wynika, ze Pan Sz. L. jest synem Pana M. L. bratanka Pana P. Sz., legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z powyższym organy uznały, że nie przysługuje mu świadczenie pielęgnacyjne, bo nie należy od do kręgu osób wymienionych w art. 17 ust. 1 i 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Sąd nie podzielił powyższego stanowiska organów, ponieważ opiera się ono wyłącznie na literalnym brzmieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, pomijając zupełnie wykładnie prokonstytucyjną celowościową i systemową. Sąd przypomina, że swoje stanowisko w podobnym stanie faktycznym zawarł w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia [...] stycznia 2011 roku w sprawie [...], które to stanowisko w pełni aprobuje skład orzekający w niniejszej sprawie. Z uzasadnienia wyżej wymienionego wyroku wynika , że przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce lub ojcu, innym osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny lub opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stosownie do treści art. 17 ust. 1 "a" ustawy o świadczeniach rodzinnych osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych był dwukrotnie przedmiotem kontroli konstytucyjnej (wyrok TK z dnia 18 lipca 2008 r. w sprawie P 27/07, OTK seria A 2008/ nr 6, poz. 107 oraz wyrok TK z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. akt P 41/07 (OTK seria A 2008, nr 6, poz. 109). W wyroku z dnia 18 lipca 2008 r. Trybunał Konstytucyjny zakwestionował jako niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP taką interpretację art. 17 ust. 1, która uniemożliwiała nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym, zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, że w sprawie Trybunał miał do czynienia z pominięciem ustawodawczym, upoważniającym do kontroli konstytucyjności obowiązującego aktu normatywnego z punktu widzenia tego, czy w jego przepisach nie brakuje unormowań, bez których może on budzić wątpliwości natury konstytucyjnej. Natomiast w wyroku z dnia 22 lipca 2008 roku. Trybunał Konstytucyjny zakwestionował, jako niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, przepis art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. "b" ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym, niepełnoletnim członkiem rodziny, dla której stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny. Z uzasadnień powołanych wyroków nie wynika, by Trybunał Konstytucyjny uzależniał ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od tego, czy osoby ubiegające się o świadczenie były obciążone ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym. W związku z tym kluczowym dla rozstrzygnięcia sprawy zagadnieniem jest ocena, czy możliwa jest taka prokonstytucyjna i systemowa wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w oparciu o którą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego będzie przysługiwało również osobie niepodejmującej lub rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny, a jednocześnie, gdy niepełnosprawny jest jedynym członkiem rodziny osoby rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania nad nim opieki. Linia orzecznictwa sądów administracyjnych dokonujących wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zmierza do poszerzenia kręgu uprawnionych do spornego świadczenia również o osoby będące członkami rodziny, ale niezobowiązane do alimentacji (vide wyroki WSA w Lublinie z dnia 12 października 2010 roku, II SA/Lu 593/10, WSA w Poznaniu z dnia 27 listopada 2008 r., IV SA/Po 210/08 oraz WSA w Łodzi z dnia 22 września 2010 roku, II SA/Łd 582/10 – wszystkie dostępne na http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ten kierunek orzecznictwa podziela również skład orzekający w sprawie niniejszej. Dokonując systemowej, celowościowej i prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych wyjść należy od pojęcia "opieki", rozumianego jako troszczenie się o kogoś, dbanie, pilnowanie kogoś, piecza (Uniwersalny słownik języka polskiego, pod red. W. Doroszewskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN 2003, t. 2, s. 1270). Opieka obejmuje obowiązki znacznie dalej idące niż tylko dostarczanie środków utrzymania. Osobiste starania o utrzymanie stanowią realizację obowiązku alimentacji nie tylko dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie (art. 135 § 2 k.r.o.), lecz i osoby dorosłej, nieporadnej z uwagi na wiek bądź niepełnosprawność w sprawach codziennych. Alimentacja nie może być zatem postrzegana wyłącznie jako realizacja ustawowego obowiązku alimentacji. Następnie wskazać trzeba, że na synu bratanka nie ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny. Nie oznacza to jednak, że przez prawo nie jest postrzegany jako członek rodziny. Jako zstępny rodzeństwa (także przyrodniego) jest członkiem rodziny, należącym do kręgu spadkobierców ustawowych (art. 934, art. 935 § 1 k.c.). Należałoby także podkreślić, że niezgodne z konstytucyjną zasadą równości byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia rodzinnego do osób, które opiekują się tylko swymi dziećmi, a wiec de facto osobami, wobec których ciąży obowiązek alimentacyjny. Utraciłyby wówczas gwarancję równego traktowania wobec prawa osoby, które poświęcając się opiece nad krewnymi lub powinowatymi, wobec których nie mają obowiązku alimentacyjnego, ale dla których są jedynymi członkami rodziny (art. 3 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych) i rezygnują dla nich ze swojej aktywności zawodowej i zarobkowej. Taka interpretacja nie jest trafna i nie jest zgodna z konstytucyjną zasadą równości, na co wskazał TK w wyrokach z dnia 18 lipca 2008 r. i dnia 22 lipca 2008 r. Ponadto naruszałaby art. 18 i 71 ust. 1 Konstytucji RP. Wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, dokonana na potrzeby sprawy niniejszej, powinna uwzględniać powyższe uwagi, a zatem powinna być wykładnią celowościową, systemową i przede wszystkim prokonstytucyjną. Z podanych wyżej powodów decyzje organów obydwu instancji należało uznać za wydane z naruszeniem przepisów ustawy. Organy te błędnie przyjęły, że jednoznaczne sformułowanie przepisu art. 17 ust. 1 i ust. 1 "a" ustawy o świadczeniach rodzinnych wyłącza możliwość rozszerzenia przez organ orzekający kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego na osoby nieobciążone obowiązkiem alimentacyjnym względem osoby, którą się opiekują. Stanowisko takie, jak to już wyżej wskazano, powoduje, że tracą one gwarancję równego traktowania wobec prawa (w zestawieniu z osobami, na których ciąży obowiązek alimentacyjny). Dokonana przez organy wykładnia omawianych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest zatem prawidłowa, bowiem organy, przyjmując, ze skarżący na równi z rodzicami sprawuje opiekę nad Panem P. Sz. – nie uwzględniły, iż tylko skarżący jest w stanie na swój stan zdrowia, wykonać tę opiekę należycie, bowiem ojciec jest na rencie chorobowej, matka poważnie choruje, a Pan P. Sz., z uwagi na swój stan zdrowia, przejawiał agresję. W konsekwencji ponownie rozpoznając sprawę organy przyjmą, że Skarżący mieści się w kręgu podmiotów uprawnionych do ubiegania się świadczenia pielęgnacyjnego w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i przeprowadzą postępowanie wyjaśniające w celu ustalenia czy Skarżący spełnia pozostałe przesłanki przewidziane przepisami prawa do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazane w art. 17 ust. 1 in fine i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Należy zaznaczyć, że z uwagi na fakt śmierci Pana P. Sz., która nastąpiła w lipcu 2011 roku (oświadczenie Pana M. L. – pełnomocnika skarżącego w protokole rozprawy w dniu 10 listopada 2011 roku) – organy winny swoje postępowanie merytoryczne przeanalizować do daty zgonu wyżej wymienionej osoby. Reasumując trzeba uznać, ze wskazane naruszenia uzasadniały uchylenie zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera "a" i "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Jednocześnie sąd uchylił, na podstawie art. 135 p.p.s.a., także decyzję organu pierwszej instancji, mając na uwadze naruszenie przepisów przez ten organ. Uchylenie decyzji organu pierwszej instancji jest niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy w postępowaniu administracyjnym. Rozpoznając ponownie sprawę organy administracji uwzględnią wszystkie przedstawione wyżej uwagi, a w szczególności dokonaną przez sąd wykładnię przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji. W punkcie 2. wyroku rozstrzygnięto na podstawie art. 152 p.p.s.a.